فضيلت‌هاى اعمال نیک

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم خبر می‌دهند که ماندن در مکانی میان مسلمانان و کافران برای یک روز به قصد نگهبانی از مسلمانان، در حالی که این کار خالصانه برای خدا باشد، از دنیا و هر آنچه در آن است بهتر است. همچنین، جای یک تازیانه که با آن در راه خدا جهاد می‌شود، در بهشت، از دنیا و هر آنچه در آن است بهتر است. و نیز پاداش و ثوابِ یک بار رهسپار شدن در راه خدا در اول روز تا ابتدای ظهر (غَدوة)، یا از وقت ظهر تا شب (رَوحة)، از دنیا و هر آنچه در آن است بهتر است.

1. این حدیث، فضیلت مرزبانی در راه خدا را بیان می‌کند، زیرا در آن به خطر انداختن جان وجود دارد و برافراشتن کلمهٔ خدا و یاری دینش بر آن مترتب می‌شود؛ به همین دلیل، ثواب یک روزِ آن از دنیا و هر آنچه در آن است، بهتر است.
2. این حدیث حقارت و ناچیز بودنِ دنیا را در برابر آخرت نشان می‌دهد؛ زیرا جای یک تازیانه در بهشت، از تمام دنیا و متعلقاتش بهتر است.
3. [این حدیث] فضیلت جهاد در راه خدا و بزرگی پاداش آن را بیان می‌کند؛ چرا که ثواب تنها یک بار صبحگاه یا عصرگاه رهسپار شدن برای جهاد، از دنیا و هر آنچه در آن است، برتر است.
4. عبارتِ «در راه خدا» بر اهمیت اخلاص دلالت دارد و اینکه پاداش، مترتب بر آن است.

صحيح البخاري (4/ 35) (2892). صحيح مسلم (3/ 1500) (1881). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص739).

کعب بن مالک انصاری رضی الله عنه یکی از آن سه نفری بود که از شرکت در غزوه ی تبوک کوتاهی کردند، با اینکه نفاق و عذری نداشتند؛ وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم از این غزوه بازگشت، به آنها اعتنا نکرد و ترک شان نمود؛ و به صحابه رضی الله عنهم دستور داد تا با آنها چنین رفتاری داشته باشند. همواره این سه نفر چنین شرایطی را سپری می کردند تا اینکه پذیرفته شدن توبه ی آنها از طریق وحی نازل شد و الله متعال از آنها اعلان رضایت نمود؛ و به این ترتیب رسول الله صلی الله علیه وسلم و صحابه از ایشان اعلان رضایت کردند. بنابراین کعب رضی الله عنه از شدت خوشحالی جهت رضایت الله متعال از او و پذیرفته شدن توبه اش، تصمیم گرفت همه ی اموالش را در راه الله صدقه کند؛ اما رسول الله صلی الله علیه وسلم به او توصیه کرد بخشی از اموالش را برای خود نگه دارد؛ چون الله متعال از نیت صادقانه ی او و توبه ی نیکویش آگاه بوده و گناهش را بخشیده و از او درگذشته است؛ هرچند مالی صدقه ندهد؛ و الله کسی را جز به مقدار توانش مکلف نمی کند؛ به هرحال به دلیل خوشحالی که از رضایت الله متعال داشت، بخشی از مالش را انفاق نمود و ثواب و پاداش آن را برای خود ذخیره نمود و باقی اموالش را نگه داشت تا در مصالح خود و نفقه های واجبی که بر عهده دارد، مصرف کند؛ چه که الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است.

-صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422ه. -صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ. -عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408هـ. -تأسيس الأحكام للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414ه. -تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الأمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. -الإلمام بشرح عمدة الأحكام, إسماعيل الأنصاري, الطبعة الثانية 1392هـ. -الشرح الممتع على زاد المستقنع، محمد بن صالح بن محمد العثيمين، دار ابن الجوزي، الطبعة: الأولى، 1422- 1428هـ.

حدیث عایشه رضی الله عنها تصویری از رحمت و مهربانی بزرگان نسبت به کوچکترها را ارائه می دهد؛ چنانکه می گوید: زن فقیری همراه دو دخترش نزد من آمد که سه خرما به وی دادم؛ یکی از آنها را در دهان یکی از دخترانش گذاشت و دیگری را در دهان آن یکی؛ سپس خرمای سوم را به سوی دهانش برد تا بخورد که متوجه نگاه دخترانش شد؛ پس آن را نخورد، بلکه به دو نیم تقسیم کرد و به هریک از آنها نیمی از آن را داد؛ و به این ترتیب هر دختر یک و نیم خرما خورد و مادر چیزی نخورد. عایشه رضی الله عنها این مساله را به رسول الله صلی الله علیه وسلم گفت و رفتار آن زن را یادآور شد؛ این بود که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «إنَّ اللَّه قَدْ أَوْجَبَ لَهَا بِهَا الجنَّةَ، أَو أَعْتقَها بِهَا مَن النَّارِ»: «الله متعال با کاری که اين زن انجام داد، بهشت را بر او واجب کرد يا با اين عملش، او را از آتش دوزخ نجات داد». یعنی چون آن زن به آنها چنین رحمت بزرگی نمود، الله متعال در عوض آن بهشت را بر وی واجب کرد.

صحيح مسلم (4/ 2027) (2630). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص199). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 111). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 278).

رسول الله صلی الله علیه وسلم در این حدیث قدسی خبر می دهد که هرکس به از دست دادن عزیزی از نزدیکان و خویشاوندانش مثل فرزند یا برادر یا عمو یا پدر یا مادر یا دوستش مبتلا شود، وقتی بر غم از دست دادن وی به امید پاداش صبر کند، پاداشی جز بهشت برای او نخواهد بود.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. رياض الصالحين للنووي، ط1، تحقيق: ماهر ياسين الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، 1428هـ. رياض الصالحين، ط4، تحقيق: عصام هادي، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية القطرية، دار الريان، بيروت، 1428هـ. كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، ط1، كنوز إشبيليا، الرياض، 1430هـ. شرح رياض الصالحين، للشيخ ابن عثيمين، دار الوطن للنشر، الرياض، 1426هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين، ط14، مؤسسة الرسالة، 1407هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ جلوه‌هایی از انفاق را بیان می‌کند و برای شرایطی که هزینه‌های متعددی وجود دارد، صرف هزینه‌ها را بر حسب آنچه واجب‌تر است مرتب نموده و از مهمترین‌ها آغاز می‌کند. و به این ترتیب خبر می‌دهد که بیشترین ثواب در مالی است که مسلمان برای کسانی خرج می‌کند که هزینه‌های‌شان بر او واجب است؛ مانند همسر و فرزندان؛ سپس هزینه کردن برای وسیلهٔ سواری‌ که جهت نبرد در راه الله آماده شده است؛ سپس انفاق بر دوستان و همراهانش که برای جهاد در راه الله آمده‌اند.

1. این هزینه‌ها از نظر فضیلت، بر حسب همین ترتیبی است که ذکر شده است؛ و در صورت وجود هزینه‌های متعدد باید این ترتیب رعایت شود و آنچه مهمتر است مقدم داشته شود.
2. بیان اولویت هزینه برای خانواده و برتری آن از نظر فضیلت بر دیگر هزینه‌ها.
3. هزینه کردن برای جهاد در راه الله از بزرگ‌ترین نفقه‌هاست؛ مانند آماده ساختن ساز و برگ و مردان برای جهاد.
4. همچنین گفته شده: منظور از «سبیل الله» هر طاعتی است، مثلا حج.

صحيح مسلم (2/ 691) (994). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (5/ 315). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 156). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 291). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 374).

پیامبر صلی الله علیه وسلم نسبت به محروم نمودن خانه‌ها از نماز نهی کرده‌ است، چنانکه خانه همانند قبرستان شود که در آن نماز خوانده نمی‌شود؛ و از تکرار زیارت قبرش و جمع شدن اطراف آن به شکلی که تبدیل به عادت شود، نهی می‌کند، زیرا این کار وسیله و مقدمه‌ی شرک است؛ و امر می‌کند که هرکس در هرجایی از زمین هست بر ایشان درود و سلام بفرستد؛ زیرا این سلام و درود از فاصله‌های دور و نزدیک، به شکل یکسان به ایشان می‌رسد، بنابراین نیازی به رفت و آمد بر سر قبر ایشان نیست.

1. نهی از خالی گذاشتن خانه‌ها از عبادت الله تعالی.
2. منع از سفر به قصد زیارت قبر پیامبر علیه الصلاة والسلام؛ زیرا خود به صلوات فرستادن بر ایشان امر نمودند و خبر داده است که این صلوات به او خواهد رسید؛ و قصد سفر به هدف مسجد و نماز خواندن در آن رواست.
3. عید قرار دادن زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه وسلم حرام است؛ بدین معنا که زیارت قبر ایشان به شکل خاصی و در زمان‌های معین و به صورت مکرر انجام نشود. این حکم شامل زیارت همه قبور نیز می‌شود.
4. گرامی بودن پیامبر صلی الله علیه وسلم نزد پروردگارش با مشروعیت فرستادن درود و سلام بر ایشان در هر زمان و مکانی.
5. نهی از نماز خواندن در کنار قبرها، برای صحابه امری مقرر و شناخته شده بود؛ لذا پیامبر صلی الله علیه وسلم از اینکه خانه‌ها همانند قبرستان شود - که در آن نماز خوانده نشود - نهی نمودند.

سنن أبي داود (3/ 385) (2042). الجديد في شرح كتاب التوحيد، لمحمد القرعاوي (ص202). الملخص في شرح كتاب التوحيد، لصالح الفوزان (ص185).

پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم خبر داده‌اند که هرکس صاحب دو دختر شود یا خواهرانی داشته باشد و به هزینه‌ها و تربیتشان بپردازد و آنان را به سوی خیر و خوبی راهنمایی نموده و دربارهٔ شر و بدی هشدار دهد تا آنکه بزرگ شوند و به سن بلوغ برسند، چنین شخصی و پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم درحالی روز قیامت خواهند آمد که مانند این دو خواهند بود و انگشت اشاره و میانی خود را به هم چسباند.

1. ثواب بزرگ برای کسی که هزینه‌ها و تربیت دختران را بر عهده گیرد تا آنکه ازدواج کنند یا به بلوغ برسند. همینطور دربارهٔ خواهران.
2. پاداش پرداختن به امور دختران، بیش از پسران است؛ زیرا چنین اجری دربارهٔ پسران ذکر نشده است، چون هزینه‌ها و توجهی که باید به امور دختران شود، بیشتر از پسران است؛ زیرا آنان باید پوشیده بمانند و همانند پسران خود به امورشان نمی‌رسند. همینطور پدر از آنان امید تقویت شدن در برابر دشمنان را ندارد یا اینکه نام او را زنده نگه دارند و نَسَب او را ادامه دهند؛ خلاصه اینکه چنین توقعاتی همچون پسران از دختران ندارد و نمی‌رود؛ بنابراین کسی که هزینه‌های دختران را بر عهده دارد، نیازمند صبر و اخلاص به همراه خوش‌نیتی است. لذا اجر و پاداش چنین کسی بیشتر است و همراه و رفیق پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم در روز قیامت خواهد بود.
3. نشانه‌های بلوع زن: کامل شدن پانزده سال، یا قاعدگی (حیض و پریودی) حتی اگر کمتر از پانزده سال داشته باشد؛ یا رشد موی ضخیم اطراف آلت تناسلی یا احتلام شدن، به این معنا که در خواب از او منی خارج شود.
4. قرطبی می‌گوید: «منظور از بلوغ آنها، رسیدنشان به حالت و وضعیتی است که بتوانند مستقل شوند؛ این دربارهٔ زنان به این معنی است که شوهرشان بر آنها وارد شود، پس منظور از بالغ شدنشان این نیست که حیض شوند و مکلف شوند؛ چون ممکن است پیش از آن ازدواج کند و دیگر نیازی به کفیل (ولی) نداشته باشد و شاید نیز حیض شود و در برآورده نمودن مصالحش مستقل نباشد و چنانچه او را رها کنند ضایع شود و اوضاعش به تباهی بکشد، بلکه در این حالت بیشتر نیاز به صیانت و مراقبت و کسی دارد که امورش را بر عهده گیرد تا صیانت او تکمیل گردد و رغبت به ازدواج با او ایجاد شود. برای همین است که علمای ما گفته‌اند: نفقهٔ دختر به محض بالغ شدن او از پدرش ساقط نمی‌شود بلکه با وارد شدن شوهر بر او، از پدرش ساقط می‌گردد».

صحيح مسلم (4/ 2027) (2631). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 352). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص198). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (5/ 144). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 105). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 276).

از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ پرسیده شد: کدام عمل نزد الله محبوب‌تر است؟ فرمود: نماز فرض در همان وقتی که شارع مشخص کرده است، سپس نیکی به والدین، با احسان به آنها و پرداختن به حق و حقوق‌شان و ترک بدی در حق آنان، سپس جهاد با جان و مال در راه الله برای اِعلای کلمة الله و دفاع از اسلام و مسلمانان و آشکار شدن شعایر اسلام است. ابن مسعود ـ رضی الله عنه ـ می‌فرماید: ایشان از این اعمال به من خبر داد و اگر دوباره می‌پرسیدم: سپس چه؟ بیشتر می‌گفتند.

1. برتری اعمال بر یکدیگر بر حسب محبت الله و دوست داشتن این اعمال نزد اوست.
2. ترغیب مسلمان به توجه و اهتمام به اعمال بر حسب برتری آنها.
3. پاسخ‌های پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به این پرسش که بهترین اعمال چیست، بر حسب تفاوت اشخاص و احوال آنها و آنچه برای هریک از آنان بهتر بوده، متفاوت است.

صحيح البخاري (1/ 112) (527). صحيح مسلم (1/ 90) (85). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 70). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص84). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 108).