صفات بهشت و جهنم

در این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که از بهشت سر زده و مشاهده نموده که بیشترین بهشتیان را فقرا تشکیل می دهند؛ چون چیزی ندارند که سبب طغیان شان شود و بی چیز و فروتن هستند؛ هرکس تاملی در آیات داشته باشد با این صحنه مواجه می شود که اغلب و اکثر کسانی که پیامبران را تکذیب کردند، اشراف و ثروتمندان بودند و از سوی دیگر، این فقرا و مستضعفان بودند که از پیامبران پیروی می کردند؛ و به همین دلیل هم بیشترین جمعیت بهشتیان را تشکیل می دهند. این حدیث بیانگر فضل هر فقیری بر هر ثروتمندی نیست بلکه به این معناست که در بهشت، جمعیت فقرا از ثروتمندان بیشتر است و این واقعیت را بیان می کند. و البته فقر و تنگدستی سبب بهشتی شدن آنها نبوده است هرچند از حساب شان کاسته است، بلکه به این دلیل وارد بهشت شدند که افراد نیک و صالحی بودند؛ و اگر فرد فقیر نیک و صالح نباشد، فضل و برتری ندارد. چنانکه رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که از آتش دوزخ سر زده و بیشترین دوزخیان را زنان دیده است چون به عادت های بدی می پردازند که بر طبیعت و سرشت آنها غلبه داشته و متعلق به آنان است از جمله نا سپاسی از شوهر و لعن و نفرین زیاد؛ بنابراین بر آنها واجب است که به دین خود پایبند باشند تا از دوزخ و آتش آن در امان بمانند.

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب، الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا، الطبعة الأولى، 1430ه. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، دار ابن الجوزي - الطبعة الأولى، 1418ه. -دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين, محمد علي بن محمد البكري, اعتنى بها: خليل مأمون شيحا, الناشر: دار المعرفة, بيروت - لبنان, الطبعة: الرابعة، 1425هـ - 2004م. -نزهة المتقين شرح رياض الصالحين, مصطفى سعيد الخن، مصطفى البغا، محي الدين مستو، علي الشربجي، محمد أمين لطفي, مؤسسة الرسالة, سنة النشر: 1407ه – 1987م, الطبعة: 14.

معنای حدیث مذکور این است که: بهشت و دوزخ با یکدیگر مجادله کردند و هریک از آنها از دلیل و حجت خود دفاع می کرد؛ این موارد از امور غیبی هستند که بر ما واجب است به آنها ایمان داشته باشیم هرچند از نگاه عقلی بعید به نظر برسند؛ بهشت بر دوزخ و دوزخ بر بهشت اعتراض می کرد. دوزخ می گفت: جباران و متکبران در من جای دارند. جباران همان ستمگران و سنگدلان اند و متکبران همان کسانی که خود را برتر و بالاتر از دیگران دیده و مردم را تحقیر می کنند و حق را نمی پذیرند؛ چنانکه رسول الله صلی الله علیه وسلم در مورد کبر فرمودند: «الكِبْرُ بَطَرُ الحَقِّ وغَمْطُ النَّاسِ»: «کبر، سرکشی از حق و تحقير مردم است». و این دو دسته هر دو در آتش خواهند بود. پناه بر الله؛ و چه بسا کسی که در آتش می افتد از جمله کسانی باشد که با مردم نرم خو و مهربان و خوش اخلاق است اما نسبت به حق جبار است و خود را برتر از حق و حقیقت می بیند. لذا نرمخویی و مهربانی وی با مردم سودی به حالش ندارد و بلکه موصوف به کبر و خودبینی می باشد ولو اینکه با مردم نرمخو و مهربان باشد؛ چون در برابر حق تکبر ورزیده و خود را برتر از آن دیده است. اما بهشت می گوید: در آن ضعیف ترین مردم و فقرا جای دارند؛ کسانی که غالبا در برابر حق تسلیم بوده و از آن فرمان می برند؛ اما متکبران و خودبینان اغلب حق و حقیقت را نمی پذیرند. در نهایت الله متعال میان آنها داوری نموده و به بهشت می گوید: «تو رحمت من هستی که به وسیله ی تو به هرکه بخواهم رحم می کنم». و به دوزخ می گوید: «تو عذاب من هستی که به وسیله ی تو هرکه را بخواهم عذاب می کنم». سپس به هردوی آنها می فرماید: «و پر کردن هر دوی شما با من است». الله متعال پر کردن بهشت و دوزخ را خود بر عهده گرفته و بر خود واجب نموده است. این درحالی است که فضل و رحمت الله متعال گسترده تر از خشم و غضب او می باشد. چون روز قیامت فرا رسد، کسانی که باید به دوزخ بیفتند، به دوزخ انداخته می شوند و با این همه دوزخ می گوید: آیا باز هم هست؛ دوزخیان بیشتری را در من جای دهید. بنابراین الله متعال پایش را در دوزخ قرار می دهد. و در لفظی آمده که قدمش را در آن قرار می دهد که در اثر آن دوزخ در هم فرو می رود، بنابراین می گوید: کافی است کافی است و به این ترتیب پر می شود. اما بهشت؛ بهشت بسیار وسیع است، عرض آن به اندازه ی آسمان ها و زمین است، بهشتیان وارد آن می شوند، با این همه بخشی افزون بر بهشتیان باقی می ماند که الله متعال اقوامی را خلق نموده و به فضل و رحمت خود وارد بهشت می گرداند چون خود عهده دار پر کردن بهشت شده است.

- صحيح البخاري –الجامع الصحيح-؛ للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - كنوز رياض الصالحين،لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا- الطبعة الأولى1430ه. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي،تحقيق خليل مأمون شيحا-دار المعرفة-بيروت-الطبعة الرابعة1425ه. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى1418ه - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشرة، 1407هـ.

به اسامه بن زید ـ رضی الله عنهما ـ گفته شد: آیا نزد عثمان بن عفان ـ رضی الله عنه ـ نمی‌روی و دربارهٔ فتنه‌ای که بین مردم رخ داده حرف نمی‌زنی و برای خاموش کردن آن تلاش نمی‌کنی؟ و اسامه به آنان خبر می‌دهد که از باب مصلحت و برای جلوگیری از فتنه با او به صورت پنهانی سخن گفته است. منظور اسامه آن بود که نمی‌خواهد با انکار علنی بر امرا و در بین عموم، سبب دست درازی و بی‌حرمتی به خلیفه شود، زیرا این دروازهٔ فتنه و شر است و او نمی‌خواهد که نخستین بازکنندهٔ این دروازه باشد. سپس اسامه ـ رضی الله عنه ـ می‌گوید: او امیران را پنهانی نصیحت می‌کند و با کسی - حتی امیر - تعارف ندارد و مداهنه نمی‌کند و برای آنان تملق نمی‌کند که در روی آنان به باطل مدح‌شان گوید؛ چون از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ شنیده که در روز قیامت شخصی را می‌آورند و در آتش می‌اندازند که دل و روده‌اش از شدت حرارت و عذاب، به سرعت بیرون می‌ریزد و در این حال گرد امعا و احشای خود می‌گردد مانند الاغ که گرد سنگ آسیاب می‌چرخد؛ پس اهل دوزخ گرد او حلقه می‌زنند و از او می‌پرسند: فلانی، مگر تو نبودی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کردی؟! می‌گوید: من شما را امر به معروف می‌کردم و خود انجامش نمی‌دادم و از منکر نهی می‌کردم و خود مرتکبش می‌شدم.

1. اصل در نصیحت والیان امر این است که خصوصی باشد و در میان مردم بازگو نشود.
2. وعید و تهدید شدید برای کسی که سخن و کردارش متفاوت است.
3. ادب در برابر امیران و نرمش در برابر آنان و امر آنان به معروف و نهی آنان از منکر.
4. نکوهشِ مداهنه با امیران دربارهٔ حق و ابراز چیزی که خلاف باطن است، مانند کسی که به باطل چاپلوسی می‌کند.

صحيح البخاري (4/ 121) (3267). صحيح مسلم (4/ 2290) (2989). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (4/ 143). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 358). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص156). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 220).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ صدای آزار دهنده‌ای مانند سقوط اجسام می‌شنود، پس از صحابه‌ای که نزد او بودند دربارهٔ آن صدا می‌پرسد. و آنان می‌گویند: الله و پیامبرش داناترند. پس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به آنان می‌فرماید: «این صدایی که شنیدید، صدای سنگی بود که هفتاد سال پیش از لبهٔ جهنم انداخته شده و تمام این مدت در حال سقوط بوده است، تا آنکه اکنون به قعر آن رسید و شما صدایش را شنیدید.

1. تشویق به آماده شدن برای آخرت با عمل نیک و حذر کردن از دوزخ.
2. در اموری که انسان نسبت به آن علمی ندارد، مستحب است علم آن را به الله متعال نسبت دهد. (بگوید: الله اعلم)
3. معلم باید پیش از بیان یک چیز، توجه طرف مقابل را جلب کند تا باعث فهم و درک بیشتر گردد.

صحيح مسلم (4/ 2184) (2844). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 476). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 369). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (6/ 414).

حصین بن عبدالرحمن رحمه الله از گفتگویی خبر می دهد که بین او و سعید بن جبیر رحمه الله در مورد رقیه خواندن صورت گرفت؛ چون حصین را عقرب نیش زده بود و جهت مداوای آن رقیه ی شرعی خوانده بود؛ زمانی که سعید دلیل این کارش را جویا شد، به وی از حدیث شعبی خبر داد که محتوای آن مباح بودن رقیه به خاطر چشم زخم و سم بود؛ بنابراین سعید او را در این زمینه ستایش و تایید کرد. اما برای او حدیثی را روایت کرد که ترک رقیه را کار خوبی معرفی می کرد؛ و آن حدیث ابن عباس رضی الله عنهما و بیانگر چهار صفتی بود که هرکس موصوف به آنها باشد، مستحق بهشت رفتن بدون حساب و عذاب می باشد. و عبارتند از: طلب نکردن رقیه، داغ نکردن، فال نگرفتن و اعتماد صادقانه به الله متعال؛ و زمانی که عکاشه از رسول الله صلی الله علیه وسلم خواست تا برای وی دعا کند از آنها باشد، رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر داد که او از آنان است. و چون مرد دیگری برخاست و همین خواسته را مطرح کرد، رسول الله صلی الله علیه وسلم با خوشرویی پاسخ وی را به گونه ای داد که طرح این سوال و درخواست متوقف شود.

-صحيح البخاري، المحقق: محمد زهير بن ناصر الناصر، الناشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422ه. -صحيح مسلم، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت. -الملخص في شرح كتاب التوحيد، دار العاصمة، الرياض، الطبعة: الأولى، 1422ه - 2001م. -الجديد في شرح كتاب التوحيد، مكتبة السوادي، جدة، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الخامسة، 1424هـ - 2003م.

رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ به ما خبر می‌دهد که هرکس کلمهٔ توحید را با علم به معنایش و عمل به مقتضایش به زبان آورد و به بندگی محمد ـ صلی الله علیه وسلم ـ و پیامبری او شهادت دهد و به بندگی عیسی و پیامبری او اعتراف کند و اینکه الله او را با این سخن خود «کُن»: (باش) آفرید و روحی از ارواحی است که الله خلق کرده است و مادرش را از نسبت ناروای یهودیان پاک بداند و به اینکه بهشت حق است و دوزخ حق است، ایمان داشته باشد و به وجود آن دو معتقد باشد و اینکه این دو، نعمت و عذاب الهی هستند، و بر این باور از دنیا برود، فرجامش به سوی بهشت است، اگرچه در طاعات خود کوتاهی کرده و گناهانی داشته باشد.

1. الله تعالی عیسی بن مریم را با کلمهٔ «کُن» آفرید، بی‌آنکه پدری داشته باشد.
2. بیان اینکه عیسی و محمد صلی الله علیهما وسلم، بندگان الله و پیامبران او هستند، بنابراین آن دو پیامبر هستند و دروغ نمی‌گویند و بنده هستند و عبادت نمی‌شوند.
3. فضیلت توحید و پاک شدن گناهان توسط آن و اینکه فرجام موحد بهشت است، اگرچه مرتکب برخی گناهان شده باشد.

صحيح البخاري (4/ 165) (3435). صحيح مسلم (1/ 57) (28). الملخص في شرح كتاب التوحيد، لصالح الفوزان (ص25). الجديد في شرح كتاب التوحيد، لمحمد القرعاوي (ص36).

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که هرکس درحالی بمیرد که چیزی را با الله شریک نیاورده باشد، فرجامش بهشت است؛ ولو اینکه به سبب برخی از گناهانش عذاب شود؛ و هرکس درحالی بمیرد که چیزی را با الله شریک نیاورده باشد، در دوزخ جاودانه می‌شود.

1. فضیلت توحید و اینکه توحید، سبب نجات از جاودانگی در دوزخ است.
2. نزدیکی بهشت و دوزخ به انسان و اینکه میان او و این دو جز مرگ نیست.
3. هشدار نسبت به شرک - کم و زیاد آن - زیرا نجات از دوزخ به اجتناب از شرک وابسته است.
4. آنچه در مورد اعمال معتبر است، این است که بنده اعمالش را چگونه به پایان رسانده است.

صحيح مسلم (1/ 94) (93). الملخص في شرح كتاب التوحيد، لصالح الفوزان (ص49). الجديد في شرح كتاب التوحيد، لمحمد القرعاوي (ص60).

پیامبر صلی الله علیه وسلم از دو امری خبر می‌دهد که اگر مسلمان به آنها پایبند و ملتزم باشد، وارد بهشت خواهد شد. نخست: حفظ زبان از سخنانی که باعث خشم الله تعالی می‌شوند؛ و دوم: حفظ شرمگاه از وقوع در فحشا؛ زیرا بسیار اتفاق می‌افتد که انسان با این دو عضو مرتکب گناه می‌شود.

1. حفظ زبان و شرمگاه، راه ورود به بهشت است.
2. در این حدیث به صورت مشخص از زبان و شرمگاه نام برده شده، زیرا این دو بزرگ‌ترین سرچشمه‌های بلا و مصیبت هستند که در دنیا و آخرت دامنگیر انسان می‌شوند.

صحيح البخاري (8/ 100) (6474). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، تأليف سليم الهلالي (3/ 9). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره (2/ 1035). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (18/ 85). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (6/ 117). إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري، للقسطلاني (9/ 272).