بهشت و دوزخ بر من عرضه شد و هرگز [صحنه‌ای] مانند امروز، در [نشان دادنِ اوجِ] خیر و شر ندیده بودم. و اگر آنچه را من می‌دانم، شما می‌دانستید، هرآینه کم می‌خندیدید و بسیار می‌گریستید

خبری ناخوشایند از اصحاب به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم رسید، به این صورت که آنان زیاد از ایشان سؤال می‌کردند. پس ایشان خشمگین شدند و خطبه خواندند و فرمودند: بهشت و دوزخ بر من عرضه شد؛ پس هرگز خیری بیشتر از آنچه امروز در بهشت دیدم، و شری بیشتر از آنچه امروز در دوزخ دیدم، ندیده بودم. و اگر شما آنچه را من دیدم، می‌دیدید و آنچه را من از امروز و قبل از امروز می‌دانم، می‌دانستید، هرآینه به شدت بیمناک می‌شدید و خنده‌تان کم و گریه‌تان بسیار می‌شد. انس رضی‌الله‌عنه گفت: پس روزی سخت‌تر از آن روز بر اصحاب ایشان صلی‌الله‌علیه‌وسلم نگذشت. آنان سرهایشان را پوشاندند و از شدت گریه، صدایی گنگ که از بینی خارج می‌شد، داشتند. پس عمر رضی‌الله‌عنه برخاست و گفت: ما به الله به عنوان پروردگار، و به اسلام به عنوان دین، و به محمد به عنوان پیامبر راضی شدیم. [انس] گفت: پس آن مرد برخاست و گفت: پدر من کیست؟ [پیامبر] فرمودند: «پدرت فلانی است». پس این آیه نازل شد: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهایی نپرسید که اگر برای شما آشکار شود، شما را اندوهگین می‌سازد) [مائده: ۱۰۱].

1. گریه کردن از ترسِ عقاب الهی و پرهیز از خندهٔ زیاد مستحب است؛ زیرا خندهٔ زیاد نشان‌دهندهٔ غفلت و سنگدلی است.
2. این [روایت]، تأثیرپذیری عمیق صحابه رضی‌الله‌عنهم از موعظه و شدت ترس آنان از مجازات خداوند عزوجل را نشان می‌دهد.
3. پوشاندن چهره هنگام گریه کردن، مستحب است.
4. خطابی می‌گوید: این حدیث دربارهٔ کسی است که از روی تکلف یا بهانه‌جویی، سؤالی را می‌پرسد که نیازی به آن ندارد. اما کسی که به دلیل ضرورتی - مثلاً مسئله‌ای که برایش پیش آمده - سؤال می‌کند، گناه یا سرزنشی بر او نیست.
5. [این حدیث] به استقامت در طاعت خدا، دوری از نافرمانی او و پایبندی به حدود الهی تشویق می‌کند.
6. در این [روایت]، جواز خشمگین شدن هنگام موعظه و تعلیم [آمده است].

صحيح البخاري (6/ 54) (4621). صحيح مسلم (4/ 1832) (2359). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 367). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 474). النهاية في غريب الحديث والأثر، لابن الأثير(1/ 45).