دعاهاى ماثور

عموی پیامبر صلی الله علیه وسلم، عباس بن عبدالمطلب ـ رضی الله عنه ـ از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ درخواست نمود تا دعایی به او بیاموزد که از الله بخواهد؛ پس ایشان ـ صلی الله علیه وسلم ـ به او یاد می‌دهد تا از الله عافیت و سلامتی از آفات و عیوب را در دین و دنیا و آخرت بخواهد. عباس می‌گوید: پس از چند روز باری دیگر نزد ایشان ـ صلی الله علیه وسلم ـ برگشتم و از او خواستم تا دعایی دیگر به من بیاموزد که از الله عزوجل بخواهم. پس رسول خدا با محبت به عمویش می‌فرماید: ای عباس، ای عموی فرستادهٔ الله، برای دفع هر زیانی و جلب هر خیر و نفعی در دنیا و آخرت، از الله عافیت بخواه.

1. تکرار همان پاسخ توسط پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خطاب به عباس که برای بار دوم از او همان سوال را کرده بود، نشان می‌دهد که عافیت بهترین چیزی است که بنده از پروردگارش می‌خواهد.
2. بیان فضل عافیت و اینکه خیر و دنیا و آخرت را در خود دارد.
3. حرص صحابه ـ رضوان الله علیهم ـ و توجه آنان به افزودن بر علم و خیر.

سنن الترمذي (5/ 491) (3514). مسند أحمد (3/ 303) (1783). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين (2/ 1014). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 468). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 566). تطريز رياض الصالحين، لفيصل المبارك (ص815). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (6/ 40).

از دعاهای پیامبر صلی الله علیه و سلم این بود که می‌فرمودند: «اللَّهُمَّ لَكَ أَسْلَمْتُ» (خداوندا برای تو تسلیم و فرمان‌بردار شدم)، «وَبِكَ آمَنْتُ» (و به تو ایمان آوردم و تصدیق و اقرار کردم)، «وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ» (و بر تو توکل کردم و کارم را به تو سپردم و اعتماد کردم)، «وَإِلَيْكَ أَنَبْتُ» (و به سوی تو بازگشتم و روی آوردم)، «وَبِكَ خَاصَمْتُ» (و به [یاری] تو با دشمنانت به مجادله و حجت‌آوری پرداختم)، «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ» (خداوندا من پناه می‌برم) و ملتجی می‌شوم «بِعِزَّتِكَ» (به عزت) و قدرت بازدارنده و غلبه‌ات، «لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ» (هیچ معبودی جز تو نیست) و هیچ معبود بر حقی جز تو وجود ندارد، [از اینکه] «أَنْ تُضِلَّنِي» (مرا دستخوش گمراهی کنی) از هدایت و توفیق برای [رسیدن به] رضایتت. «أَنْتَ الْحَيُّ الَّذِي لَا يَمُوتُ» (تویی آن زنده‌ای که نمی‌میرد) و فانی نمی‌شود، «وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ يَمُوتُونَ» (و جن و انس می‌میرند).

1. مشروعیت مقدم داشتن ثنا و ستایش بر درخواست، هنگام هر خواسته‌ای.
2. واجب بودن توکل تنها بر خداوند متعال و درخواست حفاظت از او؛ زیرا او به صفات کمال متصف است، پس تنها اوست که بر وی اعتماد می‌شود، و همهٔ مخلوقات عاجزند و سرانجامشان مرگ است، پس آنان شایستهٔ اعتماد کردن نیستند.
3. تأسّی به پیامبر صلی الله علیه و سلم در دعا کردن با این کلمات جامع و مانعی که بیانگر صدق ایمان و نهایت یقین است.
4. سندی گفته است: این سخن ایشان که «أنتَ الحَيّ» (تو زنده‌ای) یعنی: پس تویی آنکه شایسته است به او پناه برده شود، نه به غیر تو.

صحيح البخاري (9/ 117) (7383). صحيح مسلم (4/ 2086) (2717). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص72). فتح رب البرية بتلخيص الحموية، لابن عثيمين (ص79). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 109). مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، عبيد الله المباركفوري (8/ 223).

بیشترین دعای پیامبر صلی الله علیه وسلم، درخواست پایداری بر دین و طاعت و دوری از انحراف و گمراهی بود. انس بن مالک ـ رضی الله عنه ـ از این که پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ این دعا را زیاد می‌خواند تعجب می‌کند که پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به او خبر می‌‍‌دهد که قلب‌ها میان دو انگشت از انگشتان الله متعال است که هرگونه بخواهد آن را می‌گرداند. زیرا قلب محل ایمان و کفر است و از این جهت «قلب» نامیده شده که بسیار منقلب (زیر و رو) می‌شود؛ بلکه از دیگی جوشان هم زودتر و شدیدتر زیر و رو می‌شود، پس هرکه را الله بخواهد، قلبش را بر هدایت و بر دین ثابت و پایدار نگه می‌دارد و هرکه را الله بخواهد، دلش را از هدایت به سوی گمراهی دستخوش انحراف می‌گرداند.

1. فروتنی پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ و خضوع و تضرع او در برابر پروردگارش و راهنمایی امت به درخواست کردن این مهم از خداوند.
2. اهمیت پایداری و ثبات بر دین و اینکه مهم و معتبر، پایان کار است.
3. بنده حتی برای یک چشم بر هم زدن هم از اینکه الله او را بر اسلام پایدار بگرداند، بی‌نیاز نیست.
4. تشویق به زیاد خواندن این دعا با اقتدا به پیامبر صلی الله علیه وسلم.
5. پایداری بر اسلام همان نعمت بزرگی است که باید بنده برایش تلاش کند و پروردگارش را برای آن شکر گوید.

سنن الترمذي (4/ 19) (2140). مسند أحمد (19/ 160) (12107). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 476). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 567). نزهة المتقين، لمجموعة من الباحثين (2/ 1014). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص808). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (6/ 41).

در این حدیث امر «ألِظُّوا» به معنای زیاد خواندن این دعا می باشد؛ به این معنا که همیشه در دعا این جمله را بخوانید و همواره بر سر زبان داشته باشید؛ و شامل اسمی از اسامی الله است که گفته شده اسم اعظم می باشد چون جامع همه ی صفات ربوبیت و الوهیت می باشد.

- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، الطبعة الأولى، 1428ه. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا - الطبعة الأولى، 1430ه. سنن الترمذي - محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق وتعليق: أحمد محمد شاكر ومحمد فؤاد عبد الباقي وإبراهيم عطوة عوض - شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي - مصر، الطبعة: الثانية، 1395هـ - 1975م.

از دعاهای پیامبر صلی الله علیه و سلم این بود: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْهُدَى» (خداوندا از تو هدایت می‌خواهم) یعنی راه راست که شناخت حق و عمل به آن است، «وَالتُّقَى» (و تقوا)، یعنی انجام اوامر و دوری از نواهی، «وَالْعَفَافَ» (و پاکدامنی) یعنی خودداری از هر آنچه از گفتار یا کردار که حلال و زیبا نیست، «وَالْغِنَى» (و بی‌نیازی) از خلق، به طوری که به هیچ‌کس جز پروردگارش عز و جل نیازمند نباشد.

1. شرافت این خصلت‌ها: هدایت، تقوا، پاکدامنی و بی‌نیازی، و تشویق به آراسته شدن به آنها.
2. پیامبر صلی الله علیه و سلم برای خود مالک هیچ سود و زیانی نیستند، و کسی که مالک آن است، خداوند متعال است.
3. کسی که مالک سود و زیان و هدایت برای خلق است، تنها خداوند است، نه فرشته‌ای مقرب و نه پیامبری فرستاده شده و نه غیر آنان.

صحيح مسلم (4/ 2087) (2721). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 146). تطريز رياض الصالحين، لفيصل المبارك (ص68). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 183). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (1/ 528). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين (1/ 104).

از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم چنین دعا می کرد: «اللَّهُم لَكَ أسْلَمْتُ» یعنی تنها فرمانبردار و مطیع تو و نه غیر تو خواهم بود. «وبِكَ آمنْت» یعنی در باطن تو را تصدیق نمودم. «وعليكَ توَكَّلْت»: تمام امورم را جهت تدبیر به تو سپرده و تسلیم تو نمودم که من مالک نفع و ضرر آنها نیستم. «وإلَيكَ أنَبْت»: و از معصیت و نافرمانی به اطاعت یا از غفلت به ذکر روی آورده و بازگشتم. «وبِكَ»: و به یاری تو «خاصَمْتُ» با دشمنانت می جنگم. «اللَّهمَّ أعُوذُ بِعِزَّتِك»: به غلبه و چیرگی تو پناه می آورم چراکه عزت به تمامی از آن الله است. «لا إلَه إلاَّ أنْتَ»: معبود بر حقی جز تو نیست و از کسی جز تو درخواست چیزی نمی شود و تنها به تو پناه آورده می شود. «أنْ تُضِلَّنِي»: به تو پناه می آورم از اینکه مرا گمراه کنی، بعد از اینکه مرا هدایت نمودی و به من توفیق فرمانبرداری ظاهری و باطنی در حکم و قضاء و قدر خود دادی؛ و به من توفیق بازگشت به سوی خودت و دشمنی با دشمنانت و پناه آوردن در همه حال به عزت و یاری ات عنایت کردی. «أنْت الْحيُّ الَّذي لا تمُوت، وَالْجِنُّ وَالإِنْسُ يمُوتُونَ»: تو هميشه زنده ای هستی که هرگز نمی ميری و جن ها و انسان ها می ميرند.

- صحيح البخاري -الجامع الصحيح-؛ للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا- الطبعة الأولى1430ه. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي، تحقيق خليل مأمون شيحا-دار المعرفة-بيروت-الطبعة الرابعة1425ه. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى1418ه. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشرة، 1407هـ.

این حدیث دربردارنده ی دعاهای ارزشمندی از رسول الله صلی الله علیه وسلم می باشد که در آن دعا می کند الله متعال بین او و چهار امر زیر فاصله بیندازد: اخلاق زشت و ناپسند؛ گناه و معصیت؛ شهوات مهلک که از خواهشات نفس است؛ و بیماری های مزمن و سخت و دشوار.

سنن الترمذي (5/ 544) (3591). فتح ذي الجلال والاكرام بشرح بلوغ المرام، لابن عثيمين (6/ 389). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 248). توضِيحُ الأحكَامِ مِن بُلوُغ المَرَام، للبسام (7/ 436).

در حدیث سعد بن ابی وقاص آمده که وقتی سعد بیمار بود، رسول الله صلی الله علیه وسلم به عیادت او رفت و سه بار فرمود: «يا الله، سعد را شِفا بده». این حدیث بر سنت بودن عیادتِ بیمارِ مسلمان دلالت می کند. و همچنین بیانگر اخلاق و رفتار نیکوی رسول الله صلی الله علیه وسلم با اصحابش می باشد. چنانکه ایشان صحابه ای را که بیمار بود عیادت می کرد و برای او دعا می نمود. و استحباب سه بار خواندن این دعا برای بیمار را می رساند: «اللهم اشف فلانا»: «یا الله فلانی را شفا بده». و این از جمله مواردی است که می تواند سبب شفای بیمار گردد.

صحيح مسلم, ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي, دار إحياء التراث العربي, بيروت. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين لمحمد بن علان الصديقي, دار الكتاب العربي. شرح رياض الصالحين لابن عثيمين , دار الوطن للنشر، الرياض, الطبعة: 1426 هـ. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين لسليم الهلالي, دار ابن الجوزي. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين لمجموعة من الباحثين, مؤسسة الرسالة, الطبعة الرابعة عشر, 1407ه.