فضيلت‌هاى ذكر

معاویة بن ابی سفیان ـ رضی الله عنهما ـ نزد کسانی می‌رود که در مسجد حلقه زدند، و از آنان درباره‌ی علت جمع شدن‌شان می‌پرسد، و آنان می‌گویند: الله را یاد می‌کنیم، پس معاویه ـ رضی الله عنه ـ حاضران را سوگند می‌دهد که نشست و جمع شدن‌‌شان جز برای ذکر و یاد الله نیست؟ و آنان نیز برای وی سوگند یاد می‌کنند که هدفی جز این نداشتند، سپس به آنان می‌گوید: من از روی متهم ساختن شما به دروغ یا شک و تردید در صدق و راستی‌تان شما را قسم ندادم؛ سپس به بیان جایگاه خود نسبت به پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ می‌پردازد و اینکه کسی مانند ایشان به رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ نزدیک نبود، زیرا برادر همسر پیامبر یعنی ام حبیبه بود؛ و همچنین کاتب وحی بود، اما با این حال کم حدیث روایت کرده‌ است. و به آنان خبر می‌دهد که روزی پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از خانه‌اش بیرون آمد و آنان را دید که در مسجد نشسته و ذکر و یاد الله دارند و او را برای هدایت‌شان به اسلام و منتی که بر آنان نهاده ستایش می‌کنند، پس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ همانند معاویه همین سؤال را از آنان پرسید و آنان را سوگند داد، سپس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ دربارهٔ سبب این پرسش و سوگند دادن آنان فرمود که جبرئیل ـ علیه السلام ـ نزد ایشان آمده و خبر داده که الله عزوجل به سبب شما نزد ملائکه مباهات و افتخار می‌کند و فضل شما و عمل نیک‌تان را به آنان نشان می‌دهد و شما را نزد ملائکه می‌ستاید.

1. فضیلت معاویه ـ رضی الله عنه ـ و اشتیاق ایشان برای اقتدا به رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ در تبلیغ علم.
2. جایز بودن قسم دادن دیگران بدون متهم ساختن آنان برای نشان دادن اهمیت یک خبر.
3. فضیلت مجالس ذکر و علم و اینکه الله تعالی این مجالس را دوست دارد و به سبب آن نزد ملائکه مباهات می‌کند.

صحيح مسلم (4/ 2075) (2701). نزهة المتقين (2/ 993). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 522). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 271).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از یارانش می‌پرسد که: آیا می‌خواهید به شما خبر داده و بیاموزم که بهترین اعمال شما و گرامی‌ترین آنها و رو به رشدترین و پاک‌ترین و خالص‌ترین آنها نزد الله مالک عزوجل چیست؟ عملی که بیشتر باعث بالا رفتن درجات شما در بهشت خواهد شد؟ و از صدقه دادن طلا و نقره برای‌تان بهتر است؟ و بهتر از آن است که با کفار روبرو شوید و گردن آنان را بزنید و گردن شما را بزنند؟ صحابه فرمودند: آری، می‌خواهیم. رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمود: ذکر الله تعالی در همهٔ اوقات و در همهٔ شرایط و حالات.

1. مداومت بر ذکر الله تعالی در ظاهر و باطن، از بهترین اسباب نزدیکی به الله و سودمندترین آنها نزد حق تعالی است.
2. درواقع همهٔ اعمال برای برپا داشته شدن ذکر و یاد الله تشریع شده‌اند. الله تعالی می‌فرماید: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} (نماز را برای یاد من برپا دار). و رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ می‌فرماید: «إِنَّمَا جُعِلَ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَرَمْيُ الْجِمَارِ لِإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ»: «همانا طواف خانهٔ کعبه و [سعی] بین صفا و مروه و رمی جمرات برای برپا داشتن ذکر و یاد الله تعالی وضع شده‌اند» [به روایت ابوداود و ترمذی].
3. عز بن عبدالسلام در قواعد خود می‌گوید: حدیث مذکور بر این دلالت دارد که در همهٔ عبادات، ثواب بر اساس میزان زحمتی نیست که فرد متحمل می‌شود، بلکه ممکن است الله تعالی برای اعمال کم، بیشتر از اعمال زیاد اجر و پاداش دهد، بنابراین پاداش بر اساس رتبه‌ای که هر عمل از نظر شرف و برتری دارد، داده می‌شود.
4. مناوی در فیض القدیر می‌گوید: حدیث مذکور بر این حمل می‌شود که ذکر، برای کسانی که مخاطب این سخن بودند، بهترین عمل بود؛ و اگر شجاع و سلحشور مورد خطاب باشد که حضور او در میدان نبرد برای اسلام مفید است، به او جهاد پیشنهاد می‌شود؛ و اگر ثروتمندی که فقرا از مال او استفاده می‌کنند مورد خطاب قرار گیرد صدقه به او پیشنهاد می‌شود؛ و کسی که توانایی حج را دارد حج به او پیشنهاد می‌شود؛ و کسی که پدر و مادرش نزد او هستند، نیکوکاری به آنها به او توصیه می‌شود و اینگونه میان همهٔ احادیث توافق ایجاد می‌شود.
5. کامل‌ترین ذکر، ذکری است که با نطق زبان، همراه با تدبر دل باشد، سپس آن ذکری که تنها با دل باشد مانند تفکر؛ و سپس آنچه تنها بر زبان باشد که همه ان شاء الله پاداش دارند.
6. پایبندی مسلمان به اذکاری که وابسته به احوال و شرایط هستند مانند اذکار صبح و شام و اذکار وارد شدن به مسجد و خانه و دستشویی و خارج شدن از آنها و دیگر اذکار او را از جملهٔ کسانی قرار می‌دهد که بسیار ذکر الله می‌گویند.

سنن الترمذي (5/ 389) (3377). سنن ابن ماجه (4/ 705) (3790). مسند أحمد (36/ 33) (21702). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 513). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 985). كنوز رياض الصالحين لمجموعة من الباحثين.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ منزلت کسانی را بیان می‌کند که ذکر خدا را زیاد می‌گویند؛ و اینکه آنان در کسب درجات والا در بهشت، از دیگران سبقت گرفته‌ و جدا افتاده‌اند و آنان را به کوه جُمدان تشبیه می‌کند که از دیگر کوه‌ها جدا افتاده است.

1. مستحب بودن ذکر زیاد و مشغول بودن به آن؛ زیرا پیشی گرفتن در آخرت با طاعت بسیار و اخلاص در عبادات امکان‌پذیر است.
2. می‌تواند ذکر و یاد خداوند تنها با زبان باشد، یا تنها با دل باشد، یا با دل و زبان باشد که این بالاترین درجهٔ آن است.
3. از جملهٔ اذکار، آن دسته از اوراد شرعی است که مقید هستند، مانند اذکار صبح و شام و اذکار پس از نمازهای فرض و غیره.
4. نووی می‌گوید: بدان که فضیلت ذکر محدود به تسبیح و تهلیل و تحمید و تکبیر و مانند آن نیست، بلکه هرکس در راه طاعت الله تعالی عمل کند، ذاکر الله تعالی است.
5. ذکر الله از بزرگ‌ترین اسباب ثبات و پایداری است. الله سبحانه و تعالی می‌فرماید: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} [انفال: ۴۵] (اى كسانى كه ایمان آورده‌اید، هنگامی ‌که با گروهی [از دشمنان] روبرو شدید، پایداری نمایید و الله را بسیار یاد کنید؛ باشد که رستگار شوید).
6. وجه مشابهت میان اهل ذکر و کوه جُمدان، جدا بودن و انفراد است؛ زیرا کوه جُمدان از دیگر کوه‌ها جداست و ذاکران نیز اینگونه‌اند. جدا افتاده کسی است که دل و زبانش با یاد پروردگارش از دیگران جداست حتی اگر میان مردم باشد؛ و با اوقات خلوت انس می‌گیرد و از زیاد آمیخته شدن با مردم، دچار عدم انس و دلتنگی می‌شود. شاید هم وجه مشابهت آن باشد که ذکر باعث پایداری بر دین است، چنانکه کوه‌ها باعث ثبات و پایداری زمین هستند؛ یا منظور سبقت گرفتن به سوی نیکی‌ها در دنیا و آخرت باشد زیرا مسافری که از مدینه به مکه می‌رود وقتی به جُمدان برسد، نشانهٔ رسیدن او به مکه است؛ و کسی که به آنجا رسید از دیگران سبقت گرفته است. و به این ترتیب آنکه ذکر الله می‌گوید، به سبب ذکر و یاد زیاد الله از دیگران سبقت جسته است. والله اعلم.

صحيح مسلم (4/ 2062) (2676). نزهة المتقين، لمجموعة من الباحثين (2/ 983). تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان، لابن سعدي (ص665). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 510). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 516).

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر داده‌ که در شب اسراء و معراج ابراهیم خلیل علیه السلام را ملاقت کرده‌ است که ابراهیم خطاب به ایشان فرموده‌ است: ای محمد، از جانب من به امت خود سلام برسان و آگاه‌شان کن که خاک بهشت نیکوست و آبش شیرین است و شور نیست و بهشت وسیع است و بی‌درخت؛ و کاشت درختان آن سخنان پاک است که همان باقیات صالحات هستند: یعنی: سُبْحَانَ اللهِ، وَالحَمْدُ لِلَّهِ، وَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، که هرگاه مسلمان آنها را بگوید و تکرار کند، برای او درختی در بهشت کاشته می‌شود.

1. تشویق به مداومتِ ذکر برای کاشته شدن درختان بیشتر در بهشت.
2. فضل و برتری امت اسلامی؛ چنانکه ابراهیم علیه السلام به آنان سلام می‌رساند.
3. تشویق امت محمد صلی الله علیه وسلم توسط ابراهیم علیه السلام به ذکر بیشتر الله تعالی.
4. طیبی می‌گوید: «بهشت قیعان (صاف و بی‌درخت) است، سپس الله تعالی با فضل خود بر حسب اعمال مردم، در آن درختان و کاخ‌هایی به وجود آورده است و به هر عاملی برحسب عملش [از درختان و کاخ‌ها] اختصاص می‌یابد. سپس از آنجا که حق تعالی او را به سوی عملی که برایش خلق نموده، هدایت کرد تا ثواب آن را به دست آورد، وی را همچون کشت‌کننده‌ی آن درختان قرار داده است.

سنن الترمذي (5/ 455) (3462). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين لسليم الهلالي (2/ 512). الكاشف عن حقائق السنن (شرح المشكاة)، للطيبي (6/ 1831). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 186). مشكاة المصابيح، للتبريزي (2/ 716). مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، للمباركفوري (7/ 476). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 985).

پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم خبر داده‌اند که هرگاه گروهی در مجلسی بنشینند و در آن مجلس خداوند را یاد نکنند، چنان برمی‌خیزند که گویا از کنار لاشهٔ الاغی گندیده برخاسته‌اند زیرا سخن گفتن، آنان را از یاد الله مشغول داشته و آن مجلس در روز قیامت برای آنان سبب حسرت و افسوس و نقصان و پشیمانی خواهد شد.

1. این هشدار دربارهٔ غافل شدن از یاد الله صرفا محدود به مجالس نیست، بلکه غیر آن را نیز در بر می‌گیرد. نووی می‌گوید: «برای کسی که در جایی نشسته مکروه است که پیش از یاد کردن الله از آنجا برخیزد».
2. حسرتی که در روز قیامت گریبان آنها را خواهد گرفت، یا به دلیل از دست رفتن ثواب برای استفاده نکردن از وقت در طاعت خداوند است و یا به دلیل گناه و مجازاتی است که به دلیل پر کردن وقت با معصیت خداوند است.
3. این هشدار در صورتی است که غفلت با انجام کارهای مباح صورت بگیرد؛ چگونه خواهد بود حسرت مجالسی که در آن حرام‌هایی مانند غیبت و سخن‌چینی رخ می‌دهد؟!

سنن أبي داود (7/ 221) (4855). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 120). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 654).

برخی از فقرای صحابه، نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم از حال و فقر خود شکایت کردند؛ از اینکه نمی‌توانند با مال صدقه بدهند تا همان پاداش‌های بزرگ را به دست آورند که برادران ثروتمندشان به آن می‌رسند و نمی‌توانند همانند آن‌ها کارهای خیر انجام دهند؛ زیرا آن‌ها (ثروتمندان) همان‌گونه که ما نماز می‌خوانیم و روزه می‌گیریم، آن‌ها هم نماز می‌خوانند و روزه می‌گیرند، اما آن‌ها از اموال اضافی‌شان صدقه می‌دهند، در حالی که ما صدقه نمی‌دهیم. پس پیامبر صلی الله علیه و سلم آنان را به صدقاتی که بر آن توانایی داشتند، راهنمایی کردند و فرمودند: آیا خداوند برای شما چیزی قرار نداده است که با آن برای خودتان صدقه دهید؟! پس همانا گفتنِ «سبحان الله» برای شما پاداش صدقه دارد، و همچنین گفتنِ «الله اکبر» صدقه است، و گفتنِ «الحمدلله» صدقه است، و گفتنِ «لا اله الا الله» صدقه است، و «امر به معروف» صدقه است، و «نهی از منکر» صدقه است، بلکه در نزدیکیِ هر یک از شما با همسرش نیز صدقه‌ای است. پس آنان شگفت‌زده شدند و گفتند: ای رسول خدا، آیا یکی از ما شهوتش را برآورده می‌سازد و برایش در آن پاداشی است؟! فرمودند: به من بگویید اگر آن را در راه حرام مانند زنا یا غیر آن قرار می‌داد، آیا برایش گناهی نبود؟ پس همان‌گونه، هرگاه آن را در راه حلال قرار دهد، برایش پاداش خواهد بود.

1. رقابت اصحاب در انجام کارهای خیر، و حرص آنان برای به دست آوردن پاداش و فضل بزرگ از نزد خداوند متعال.
2. فراوانیِ راه‌های انجام کار خیر، و اینکه شامل هر عملی می‌شود که مسلمان با نیت صالح و قصد نیکو انجام دهد.
3. آسانی و سهولت اسلام، به طوری که هر مسلمانی کاری را خواهد یافت که با آن از خداوند اطاعت کند.
4. نووی گفته است: در این حدیث دلیلی است بر اینکه کارهای مباح با نیت‌های صادقانه به طاعت تبدیل می‌شوند. پس هر گاه انسان در رابطه‌ی جنسی‌اش نیتِ ادای حق همسر و معاشرت نیکو با وی همانگونه که خداوند به آن دستور داده، و یا قصد طلب فرزند صالح، و پاکدامن نگه‌داشتن خود و یا همسر و جلوگیری از نگاه به حرام یا اندیشیدن و یا قصد کردن آن و دیگر مقاصد نیکو داشته باشد، این رابطه برایش عبادت محسوب می‌شود.
5. بیان مثال و قیاس؛ تا برای شنونده روشن‌تر و تأثیرگذارتر باشد.

صحيح مسلم (2/ 697) (1006). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 201). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 161). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (3/ 31). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 150).

مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم شکایت می‌برد که عبادات نافله آنقدر بر وی بسیار و پرشمار شده‌اند که به دلیل ضعفش از انجام آنها ناتوان شده است، سپس از پیامبر می‌خواهد که او را به کار آسان و پر ثوابی راهنمایی کند تا به همان چنگ بزند. پس پیامبر صلی الله علیه وسلم به او توصیه می‌کند که همواره زبانش به ذکر الله در حرکت باشد و در همه وقت و همه حال تسبیح و تحمید و استغفار و دعا و دیگر اذکار را بگوید.

1. فضیلت مداومت بر ذکر الله تعالی.
2. تسهیل و آسانی اسباب اجر، از فضل بزرگ الله تعالی است.
3. برتری بندگان بر یکدیگر به سبب بهرهٔ آنها در ابواب خیر و نیکوکاری است.
4. ذکر زیاد الله با زبان از طریق گفتن تسبیح و تحمید (الحمدلله) و تهلیل (لا اله الا الله) و تکبیر و دیگر اذکار توام با همراهی دل، جایگزین بسیاری از طاعات نافله است.
5. رعایت حال سوال کنندگان توسط پیامبر صلی الله علیه وسلم، چنانکه به هرکس پاسخ مناسب او را می‌گفت.

سنن الترمذي (5/ 388) (3375). سنن ابن ماجه (4/ 707) (3793). مسند أحمد (29/ 226) (17680). جامع العلوم والحكم في شرح خمسين حديثا من جوامع الكلم، لابن رجب الحنبلي (2/ 510). التحفة الربانية في شرح الأربعين حديثًا النووية، لإسماعيل الأنصاري (ص104). فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين، للنووي وابن رجب (ص154). الأحاديث الأربعون النووية وعليها الشرح الموجز المفيد، لعبد الله بن صالح المحسن (ص93).

پیامبر صلی الله علیه و سلم مردم را به بسیار توبه کردن و استغفار امر می‌کنند، و از خودشان خبر می‌دهند که ایشان در روز بیش از صد بار به درگاه خداوند متعال توبه و استغفار می‌کنند، در حالی که گناهان گذشته و آیندهٔ ایشان آمرزیده شده است. و در این کار، کمال فروتنی و بندگی برای خداوند جل و علا وجود دارد.

1. هر کسی - مرتبه و درجهٔ ایمانش هر چه باشد - نیازمند بازگشت به سوی خداوند تبارک و تعالی و کامل کردن خود با توبه است، و اینکه هیچ‌کس از کوتاهی در ادای حق خداوند تبارک و تعالی به دور نیست: {وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ} (و ای مؤمنان همگی به سوی الله توبه کنید).
2. توبه، عام است، خواه از انجام محرمات و گناهان باشد یا از کوتاهی در انجام واجبات.
3. اخلاص در توبه، شرط پذیرش آن است. پس هر کس گناهی را برای غیر خدا ترک کند، توبه‌کار محسوب نمی‌شود.
4. نووی گفته است: توبه سه شرط دارد: اینکه از گناه دست بکشد، و اینکه از انجام آن پشیمان شود، و اینکه عزم قاطع کند که هرگز به مانند آن بازنگردد. و اگر گناه مربوط به انسانی دیگر باشد، شرط چهارمی دارد و آن: بازگرداندن حق ستانده شده به صاحبش، یا طلب حلالیت از اوست.
5. تذکر به اینکه استغفار پیامبر صلی الله علیه و سلم لزوماً برای گناهانی که ایشان مرتکب شده باشند، نیست، بلکه به خاطر کمال بندگی و تعلق خاطر ایشان به ذکر خداوند سبحان، و درک عظمت حق الهی و کوتاهی بنده - هر چقدر هم عمل کند - در شکر نعمت‌های اوست، و از باب تشریع (پایه‌گذاری سنت) برای امت پس از خودشان، و حکمت‌های دیگری از این قبیل است.

صحيح مسلم (4/ 2075) (2702). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 33). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (1/ 97). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 52).