زندگى برزخى

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از کنار دو قبر می‌گذرد و می‌فرماید: صاحبان این دو قبر عذاب می‌بینند، اما برای چیزی عذاب نمی‌بینند که در نگاه شما کار بزرگی باشد، هرچند نزد الله بزرگ هستند؛ یکی از آن دو هنگام قضای حاجت به حفظ بدن و لباس خود از ادرار توجه نمی‌کرد و دیگری میان مردم سخن‌چینی می‌کرد و به قصد آسیب زدن و ایجاد اختلاف بین مردم، سخن دیگران را به هم می‌رساند.

1. سخن‌چینی و ترک پرهیز و پاکی داشتن خود از ادرار، از گناهان کبیره و از اسباب عذاب قبر است.
2. الله سبحانه وتعالی برخی از امور غیب - مانند عذاب قبر - را به عنوان نشانهٔ پیامبری ایشان ـ صلی الله علیه وسلم ـ آشکار می‌کند.
3. این کار یعنی نصف کردن شاخهٔ درخت نخل و گذاشتن آن بر روی قبر، مخصوص پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ است زیرا الله متعال او را به وضعیت صاحب دو قبر مذکور مطلع نمود، بنابراین نباید دیگران را با ایشان قیاس کرد زیرا کسی به احوال خفتگان در قبور آگاه نیست.

صحيح البخاري (1/ 53) (218). صحيح مسلم (1/ 240) (292). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص43). خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، لفيصل آل مبارك (ص22). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 29).

پیامبر صلی الله علیه و سلم خبر داده‌اند که هرگاه جنازه بر تابوت گذاشته شود و مردان آن را بر دوش‌هایشان حمل کنند، پس اگر [روح] صالحی باشد، به خاطر نعمت‌هایی که در پیش روی خود می‌بیند، می‌گوید: مرا پیش ببرید. و اگر غیر صالح باشد، به خاطر عذابی که در پیش روی خود می‌بیند، با صدایی ناخوشایند فریاد می‌زند: ای هلاکت او! او را کجا می‌برند؟! همه چیز جز انسان صدایش را می‌شنود، و اگر انسان آن را می‌شنید، از شدت آنچه می‌شنید، از هوش می‌رفت.

1. میت صالح، بشارت‌ها را قبل از دفنش می‌بیند، و کافر بی‌تابی می‌کند و عکس آن را می‌بیند.
2. برخی صداها را غیر از انسان می‌شنود، و انسان توانایی شنیدن آنها را ندارد.
3. سنت است که جنازه بر دوش مردان حمل شود، نه زنان؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و سلم زنان را از تشییع جنازه نهی کرده‌اند.

صحيح البخاري (2/ 85) (1314). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 513). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 400). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (7/ 122). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 546).

مؤمن در قبرش سوال می‌شود و دو فرشتهٔ موکل یعنی منکر و نکیر از او سوال می‌پرسند. نام این دو فرشته در چند روایت آمده است. پس او شهادت می‌دهد که معبود به حقی جز الله نیست و محمد فرستادهٔ الله است (شهادتین را بر زبان می‌آورد). پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمودند که این همان قول ثابت (سخن استوار) است که الله تعالی دربارهٔ آن می‌فرماید: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} [إبراهيم: ۲۷] (الله کسانی را که ایمان آورده‌اند با سخن ثابت در زندگی دنیا و در آخرت استوار می‌گرداند).

1. پرسش قبر، حق است.
2. فضل و محبت الله بر بندگان مؤمنش در زندگی دنیا و آخرت که آنان را در گفتن سخن ثابت استوار می‌سازد.
3. فضیلت گواهی توحید و مردن بر آن.
4. الله متعال مومن را در دنیا با ثبات و پایداری بر ایمان و طی کردن مسیر مستقیم و راه راست استوار و ثابت‌قدم می‌دارد و به هنگام مرگ با مردن بر توحید و در قبر به هنگام سوال کردن دو فرشته.

صحيح البخاري (6/ 80) (4699). صحيح مسلم (4/ 2201) (2871). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 498). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 386).

صحابی جلیل القدر ابوهریره رضی الله عنه به ما خبر می دهد که از رسول الله صلی الله علیه وسلم شنیده که فاصله زمانی میان نفخ صور بیهوشی و نفخ صور برانگیخته شدن را یک چله اعلان نموده است. و از ابوهریره در خصوص این عدد پرسیده شد که منظور چهل روز است یا چهل ماه و یا چهل سال؟ اما از پاسخ دادن امتناع ورزید و به این ترتیب اشاره نمود که در این خصوص چیزی از رسول الله صلی الله علیه وسلم نشنیده است. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم بیان می کند که الله متعال باران غلیظی همچون منی مردان می فرستد که توسط آن انسان ها از قبرهای خود بلند می شوند مانند دانه ای که در مسیر سیل رشد نموده و خارج می شود، سپس مردم برای حساب و کتاب نزد پروردگار جهانیان حاضر می شوند.

صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، الطبعة الأولى، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، الطبعة الأولى، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. تطريز رياض الصالحين للشيخ فيصل المبارك، الطبعة الأولى، تحقيق: عبد العزيز بن عبد الله آل حمد، دار العاصمة، الرياض، 1423 هـ. رياض الصالحين، لمحي الدين النووي،الطبعة الأولى، تحقيق: ماهر ياسين الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، 1428 هـ. شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين، دار الوطن للنشر، الرياض، 1426هـ. نزهة المتقين، تأليف: جمعٌ من المشايخ، الناشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة الأولى: 1397 هـ، الطبعة الرابعة عشر 1407 هـ.

دو پیرزن از یهودیان مدینه نزد عایشه رضی الله عنها آمده و به ایشان گفتند: مردگان در قبرهای شان عذاب می شوند؛ و عایشه رضی الله عنها آنها را تکذیب می کند و دوست ندارد تصدیق شان کند؛ چون دروغگو بودن یهود و افترای آنها به دین و تحریف کتاب شان، چنین تصوری از آنها برای ایشان ایجاد کرده است؛ سپس او را ترک می کنند و رسول الله صلی الله علیه وسلم نزد عایشه رضی الله عنها می آید و ایشان را در جریان سخنان دو زن یهودی قرار می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «آن دو راست گفتند، مردگان عذابی می شوند که همه ی چهارپایان آن را می شنوند». و بر این اساس است که عایشه رضی الله عنها خبر می دهد که بعد از آن هیچگاه رسول الله صلی الله علیه وسلم را در نماز ندیده مگر اینکه از عذاب قبر به الله متعال پناه می بُرد.

صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري، أحمد بن محمد القسطلاني القتيبي، الناشر: المطبعة الكبرى الأميرية، مصر، الطبعة: السابعة 1323 هـ. إكمال المعلم بفوائد مسلم، عياض بن موسى اليحصبي السبتي، المحقق: الدكتور يحيى إسماعيل، الناشر: دار الوفاء للطباعة والنشر والتوزيع، مصر، الطبعة: الأولى، 1419 هـ، 1998م. شرح سنن النسائي المسمى «ذخيرة العقبى في شرح المجتبى»، محمد بن علي الإثيوبي الوَلَّوِي، الناشر: دار المعراج الدولية للنشر، دار آل بروم للنشر والتوزيع، الطبعة الأولى.

اسماء دختر ابوبکر صدیق خبر می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم روزی در بین مردم به ایراد سخن ایستاد و آنها را پند و اندرز داده و در مورد سرای آخرت تذکر داد؛ تا جایی که به قبر و احوال آن رسید و به فتنه ی قبر پرداخت؛ مراد از فتنه ی قبر، سوال دو مَلَک به نام های نکیر و منکر از بنده در مورد پروردگارش و پیامبرش و دینش می باشد؛ و چنین نامیده شده چون فتنه ای بزرگ است که با آن ایمان بنده و یقینش مشخص شده و سنجیده می شود؛ بنابراین هرکس در این آزمونِ سخت و دشوار موفق شود، رستگار می شود و هرکس شکست خورده و موفق نشود، هلاک می گردد. زمانی که رسول الله صلی الله علیه وسلم این مسائل را ذکر نمود، مسلمانان از ترس فتنه ی قبر فریاد می کشیدند و این داد و فریاد مانعی شده بود که اسماء نمی توانست سخنان رسول الله صلی الله علیه وسلم را بشنود؛ زمانی که صدای موجود فروکش نمود، اسماء به مردی که نزدیک وی بود گفت: الله برکت خود را شامل تو گرداند، رسول الله صلی الله علیه وسلم در پایان سخنانش چه گفت؟ وی گفت: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: الله متعال به من وحی نموده که مردم در قبرهای شان مورد امتحان و آزمایش قرار می گیرند؛ و این آزمایش چیزی نزدیک به آزمایش و فتنه ی مسیح دجال است؛ چنانکه فتنه ی دجال سخت و دشوار است، فتنه ی قبر نیز چنین است.

صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. المجتبى من السنن (السنن الصغرى)، أحمد بن شعيب النسائي، تحقيق: عبد الفتاح أبو غدة، مكتب المطبوعات الإسلامية، حلب، الطبعة: الثانية 1406هـ، 1986م. منار القاري شرح مختصر صحيح البخاري، حمزة محمد قاسم، راجعه: عبد القادر الأرناؤوط، عني بتصحيحه ونشره: بشير محمد عيون، الناشر: مكتبة دار البيان، دمشق، مكتبة المؤيد، الطائف، عام النشر: 1410هـ، 1990م. شرح سنن النسائي المسمى «ذخيرة العقبى في شرح المجتبى»، محمد بن علي الإثيوبي الوَلَّوِي، الناشر: دار المعراج الدولية للنشر، دار آل بروم للنشر والتوزيع، الطبعة الأولى.

زید بن ثابت حکایت می کند که به همراه عده ای از صحابه و رسول الله صلی الله علیه وسلم در باغ یکی از قبیله های انصار به نام بنی نجار بوده است؛ و رسول الله صلی الله علیه وسلم بر قاطرش سوار بوده که ناگهان قاطرش از راه منحرف شده و رم می کند؛ و نزدیک است که رسول الله صلی الله علیه وسلم را بیندازد؛ در همین مکان چهار یا پنج یا شش قبر وجود دارد که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «چه کسی صاحبان این قبرها را می شناسد؟» مردی می گوید: من آنها را می شناسم؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «اگر آنها را می شناسی، چه وقت فوت کرده اند؟» وی می گوید: در دوران شرک مرده اند؛ آنگاه رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «این امت در قبرهای شان امتحان و آزمایش می شوند و پس از آن در نعمت یا عذاب خواهند بود؛ اگر ترس آن نبود که دیگر مرده های تان را دفن نکنید، از الله می خواستم عذاب قبری را که می شنوم، به گوش شما برساند و شما هم بشنوید؛ اما اگر آن را بشنوید، از ترس اینکه فریاد مردگان قلب های تان را از جا بکند، یا از ترس رسوا شدن در بین نزدیکان و خویشاوندان، از دفن آنها خودداری می کردید تا کسی از وضعیت آنها آگاه نشود؛ سپس رو به اصحابش نموده و می فرماید: «از الله بخواهید که عذاب دوزخ را از شما دور بگرداند». و صحابه می گویند: از عذاب دوزخ به الله پناه می بریم. رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «از الله بخواهید عذاب قبر را از شما دور بگرداند». صحابه می گویند: از اینکه گرفتار عذاب قبر شویم به الله پناه می بریم. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «از الله بخواهید فتنه های آشکار و نهان را از شما دور بگرداند». صحابه می گویند: از فتنه های آشکار و نهان به الله پناه می بریم. آنگاه رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «از الله بخواهید فتنه ی مسیح دجال را از شما دور بگرداند». که بزرگترین فتنه ها می باشد و به کفر می انجامد که عاقبتی جز عذاب همیشگی در دوزخ ندارد؛ صحابه می گویند: به الله پناه می بریم از فتنه ی دجال.

صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. مرقاة المفاتيح، علي بن سلطان القاري ، دار الفكر، بيروت، لبنان، الطبعة: الأولى 1422هـ، 2002م. معجم اللغة العربية المعاصرة، أحمد مختار عبد الحميد عمر بمساعدة فريق عمل، الناشر: عالم الكتب، الطبعة: الأولى 1429هـ، 2008م.

روزی رسول الله صلی الله علیه وسلم درحالی از خانه خارج می شود که خورشید غروب کرده است؛ در این هنگام صدای یهودیانی را می شنود که عذاب می شوند، پس می فرماید: «یهودیان در قبرهای شان عذاب می شوند».

صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة الأولى، 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. عمدة القاري شرح صحيح البخاري، محمود بن أحمد بدر الدين العينى، الناشر: دار إحياء التراث العربي، بيروت. مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، علي بن سلطان الملا الهروي القاري، الناشر: دار الفكر، بيروت، لبنان، الطبعة الأولى، 1422هـ - 2002م. كشف المشكل من حديث الصحيحين، جمال الدين أبو الفرج عبد الرحمن بن الجوزي، تحقيق: علي حسين البواب، الناشر: دار الوطن، الرياض.