راه و منش نبوى

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ دوست داشت و ترجیح می‌داد که در همهٔ امور شایسته‌ی تکریم، از سمت راست شروع کند، از جمله: اینکه در پوشیدن کفش از پای راست شروع کند و همچنین در شانه زدن سر و ریش و روغن زدن به آن؛ و اینکه در وضو گرفتن نیز دست و پای راست را بر چپ مقدم بشمارد.

1. نووی می‌گوید: این قاعدهٔ مستمری در شرع است؛ اینکه هر آنچه از باب تکریم و بزرگداشت باشد مانند پوشیدن لباس و شلوار و کفش و موزه و وارد شدن به مسجد و مسواک زدن و سرمه کشیدن و کوتاه کردن ناخن و سبیل و شانه زدن مو و کندن موی زیر بغل و تراشیدن موی سر و سلام دادن از نماز و شستن اعضای وضو و خارج شدن از دستشویی و خوردن و نوشیدن و دست دادن (مصافحه) و لمس کردن حجر الاسود و کارهایی از این دست، از راست شروع کردن در آنها مستحب است؛ اما هر چه با این موارد در تضاد باشد مانند وارد شدن به دستشویی و خروج از مسجد و گرفتن بینی و استنجا و بیرون آوردن لباس و شلوار و کفش و مانند آنها، از چپ شروع کردن مستحب است؛ و این به سبب کرامت و شرافت سمت راست است.
2. «تَیَمّن - از راست آغاز کردن - را دوست می‌داشت». شامل شروع کردن کارها با دست راست و پای راست و سمت راست و گرفتن با دست راست می‌شود.
3. نووی می‌گوید: بدانید که از آغاز نمودن از راست در برخی از اعضای وضو مستحب نیست؛ مثل گوش‌ها و دو کف دست و گونه‌ها که یک باره شسته می‌شوند. اما اگر این امکان وجود نداشته باشد، مثلا کسی یک گوش نداشته باشد، در این صورت سمت راست مقدم می‌شود.

صحيح البخاري (1/ 45) (168). صحيح مسلم (1/ 226) (268).

عایشه رضی الله عنها مواردی را بیان می کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم آنها را با دست راست و دست چپ خود انجام می داد؛ اینکه رسول الله صلی الله علیه وسلم کارهایی که اذیت و آزار به همراه داشته اند با دست چپ انجام می داد مانند استنجاء (تمیز کردن محل ادرار و مدفوع با آب) و استجمار (تمیز کردن محل ادرار و مدفوع با سنگ و امثال آن) و استنشاق (آب در بینی کردن) و استنثار (بیرون آوردن آب از بینی) و موارد مشابه؛ بنابراین در همه ی مواردی که با اذیت و آزار همراه بوده، دست چپ استفاده می شده و در سایر موارد دست راست مورد استفاده قرار می گرفته است. و این به دلیل گرامی داشتن دست راست بوده، چون راست برتر از چپ می باشد. و این حدیث بیانگر استحباب مقدم داشتن دست راست بر چپ در مواردی است که احترام و بزرگداشت را می طلبد. اینکه ام المومنین عایشه رضی الله عنها می فرماید: «لطهوره» یعنی زمانی که رسول الله صلی الله علیه وسلم وضو می گرفت، از راست آغاز می کرد چنانکه دست راست را قبل از دست چپ و پای راست را قبل از پای چپ می شست؛ اما دو گوش هر دو یک عضو و جزء سر محسوب می شوند؛ و همه با هم مسح می شوند مگر زمانی که توانایی مسح کردن جز با یک دست میسر نباشد؛ در این صورت به سبب ضرورت، از گوش راست آغاز می شود. و اینکه فرمود: «وطَعَامِهِ» یعنی رسول الله صلی الله علیه وسلم با دست راست غذا می خورد. «وكانت يده اليسرى لخلائه» و از دست چپ برای دور کردن آلودگی و پلیدی و مواردی مانند استنجا و برداشتن سنگ برای تمیز کردن محل ادرار و مدفوع استفاده می کرد. «وما كان من أذى» و از دست چپ برای مواردی که اذیت و آزار به همراه داشت مانند تمیز کردن آب دهان و بینی و شپش و موارد مشابه استفاده می کرد. و حدیث حفصه رضی الله عنها تاکید حدیث عایشه رضی الله عنها در بیان استحباب آغاز کردن اموری با دست راست است که اقتضای احترام و بزرگداشت دارند؛ و تاکید مقدم داشتن دست چپ در مواردی است که با اذیت و آزار و پلیدی همراه هستند مانند استنجا و استجمار و موارد مشابه.

رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى، 1428هـ، 2007م. سنن أبي داود، سليمان بن الأشعث أبوداود، المحقق: شعَيب الأرنؤوط، محَمَّد كامِل قره بلل، الناشر: دار الرسالة العالمية. صحيح أبي داود، محمد ناصر الدين الألباني، الناشر: مؤسسة غراس للنشر والتوزيع، الكويت، الطبعة: الأولى، 1423هـ، 2002م. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، محمد علي بن البكري بن علان، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة، بيروت، الطبعة: الرابعة، 1425هـ. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى، 1415هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر،1407هـ، 1987م. شرح رياض الصالحين، محمد بن صالح العثيمين، دار الوطن، الرياض، الطبعة: 1426هـ. مسند الإمام أحمد بن حنبل، أحمد بن حنبل أبو عبدالله الشيباني، تحقيق: شعيب الأرنؤوط و عادل مرشد، وآخرون، تحت إشراف: عبد الله بن عبد المحسن التركي، مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى،1421هـ، 2001م.

گروهی از صحابه رضی الله عنهم به خانه‌های همسران پیامبر صلی الله علیه و سلم آمدند و از عبادت پنهانی ایشان در داخل خانه‌شان می‌پرسیدند. پس هنگامی که به آنان خبر داده شد، گویی آن را کم شمردند و گفتند: ما کجا و پیامبر صلی الله علیه و سلم کجا؟ گناهان گذشته و آیندهٔ ایشان آمرزیده شده است، برخلاف کسی که از حاصل شدن آمرزش برای خود خبر ندارد، پس نیاز به مبالغه در عبادت دارد، تا که آن را به دست آورد. سپس یکی از آنان گفت: من با زنان ازدواج نمی‌کنم. و دیگری گفت: من گوشت نمی‌خورم. و دیگری گفت: من بر بستر نمی‌خوابم. پس این خبر به پیامبر صلی الله علیه و سلم رسید و ایشان خشمگین شدند و برای مردم خطبه خواندند. پس خداوند را ستودند و بر او ثنا گفتند و فرمودند: چه شده است گروهی را که چنین و چنان گفته‌اند؟! به خدا سوگند، همانا من خداترس‌ترین و با تقواترین شما نسبت به او هستم. ولی من می‌خوابم تا برای قیام (نماز شب) نیرو بگیرم، و افطار می‌کنم تا برای روزه نیرو بگیرم، و با زنان ازدواج می‌کنم. پس هر کس از راه و روش من رویگردان شود و کمال را در غیر آن ببیند و روشی غیر از روش مرا در پیش گیرد، از من نیست.

1. محبت صحابه رضی الله عنهم به کار خیر، و رغبت آنان به آن و به اقتدا کردن به پیامبرشان صلی الله علیه و سلم.
2. سهل‌گیری و آسانیِ این شریعت، که از عمل و روش پیامبرش صلی الله علیه و سلم گرفته شده است.
3. خیر و برکت در اقتدا کردن به پیامبر صلی الله علیه و سلم و پیروی از احوال شریف ایشان است.
4. بازداشتن از سخت‌گیری بر نفس در عباداتی که توان آن را ندارد، و اینکه این از حال بدعت‌گذاران است.
5. ابن حجر گفته است: سخت‌گیری در عبادت به دلزدگی‌ای می‌انجامد که اصل آن را قطع می‌کند، و پایبندی به اکتفا کردن به واجبات و ترک مستحبات نیز به ترجیح دادن بطالت و عدم نشاط برای عبادت می‌انجامد، و بهترین کارها، راه میانه است.
6. در این [حدیث]، پیگیری احوال بزرگان برای تأسّی به اعمالشان [آمده است]، و اینکه هرگاه شناخت آن از طریق مردان ممکن نباشد، جایز است که از طریق زنان کشف شود.
7. در این [حدیث اهمیت] موعظه و بیان مسائل علم و احکام برای مکلفین، و برطرف کردن شبهه از مجتهدین [آمده است].
8. امر به میانه‌روی در عبادت، همراه با محافظت بر آن و بر واجبات و مستحبات؛ تا مسلمان حقوق دیگران بر خود را نیز رعایت کند.
9. در این حدیث دلالتی بر فضیلت ازدواج و ترغیب به آن وجود دارد.

صحيح البخاري (7/ 2) (5063). صحيح مسلم (2/ 1020) (1401). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص566). خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، لفيصل آل مبارك (ص282).