ایمان به قضا و قدر

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که بلا و آزمایش از بنده‌ی مومن (زن و مرد) جدا نمی‌شود؛ چنانکه در مورد جان و سلامتی و بدنش مورد آزمایش قرار می‌گیرد و همچنین در مورد فرزندانش با بیماری یا وفات یا نافرمانی یا به هر نوع دیگری؛ و در مالش نیز مورد امتحان و آزمایش قرار می‌گیرد، چنانکه دچار فقر یا از بین رفتن مال و تجارت و سرقت اموال و کسادی بازار و تنگی روزی خواهد شد، تا آنکه الله تعالی با این بلاها همهٔ گناهانش را پاک می‌کند و هنگامی که به دیدار پروردگارش می‌رود، از همهٔ گناهان و خطاهایی که مرتکب شده، پاک باشد.

1. از مصادیق رحمت الله در حق بندگان مؤمنش این است که گناهان‌شان را با مصیبت‌های دنیا و آفت‌های آن در همین دنیا پاک می‌کند.
2. صرف بلا، به شرط داشتن ایمان، گناهان را پاک می‌کند، حال اگر بنده صبر کند و بی‌تابی و نارضایتی نداشته باشد و خشمگین نگردد، اجر هم می‌برد.
3. تشویق به صبر در همهٔ امور، چه اموری که دوست دارد و چه در امور ناپسند. بنده صبر می‌کند تا آنچه را خداوند واجب نموده، ادا نماید؛ و صبر می‌کند تا از آنچه الله حرام کرده، دوری کند؛ و همه‌ی این کارها را به امید اجر و پاداش پروردگار و ترس از مجازات او انجام می‌دهد.
4. اینکه می‌فرماید: «برای مرد و زن مؤمن»؛ در اینجا اضافه شدن لفظ زن مؤمن برای تاکید روی زنان است؛ چون اگر فقط «مؤمن» هم گفته بود، این لفظ مرد و زن را شامل می‌شد، زیرا لفظ مؤمن خاصِ مردان نیست. بنابراین اگر بلایی برای زن مؤمن رخ دهد، او نیز وعدهٔ این پاداش و پاک شدن گناهان را دارد.
5. آنچه باعث می‌شود دردها و رنج‌ها و مصیبت‌های پی در پی برای بنده آسان بگذرد، فضیلتی است که در پی بلا و آزمایش نصیب او می‌شود.

سنن الترمذي (4/ 204) (2399). مسند أحمد (13/ 248) (7859). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 113). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص51). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (1/ 273). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 80).

در این حدیث آمده که ابن عباس رضی الله عنهما به شاگردش عطاء بن ابی رباح می گوید: «آيا زنی بهشتی به تو نشان ندهم؟ گفتم: بله. ابن عباس رضی الله عنهما گفت: اين زن سياه». زنی سیاه که کسی به او اهمیت نمی دهد و بیشتر مردم او را نمی شناسند. کسی که دچار صرع شده و بیهوش گشته و برهنه می گردد. رسول الله صلی الله علیه وسلم را در جریان می گذارد و از او می خواهد تا برای شفا یافتنش از صرع و بیهوشی به درگاه باری تعالی دعا کند. اما رسول الله صلی الله علیه وسلم به وی می گوید: «إِن شئْتِ صَبَرْتِ ولكِ الْجنَّةُ، وإِنْ شِئْتِ دعَوْتُ اللَّه تَعالَى أَنْ يُعافِيَكِ»: «اگر می خواهی صبر كن و در عوض، بهشت از آنِ تو خواهد بود. و اگر می خواهی برايت دعا می کنم تا الله تو را شفا دهد». و این زن سیاه می گوید: صبر می کنم؛ هرچند از این بیماری رنج برده و اذیت می شود؛ ولی جهت کسب بهشت صبر می کند. اما می گوید: ای رسول الله، من به هنگام صرع و بیهوشی برهنه می شوم؛ از الله بخواه که برهنه نشوم؛ و به این ترتیب رسول الله صلی الله علیه وسلم دعا می کند تا به هنگام بیهوشی برهنه نشود که چنین می شود.

صحيح البخاري (7/ 116) (5652). صحيح مسلم (4/ 1994) (2576). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 95). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (1/ 235).

پيامبر - صلى الله عليه و سلم - در اين حديث به ما خبر مى دهند كه مؤمن ممكن است دچار چيزى از مصيبت ها در درون خود يا مالش يا غير آنها شود، و اگر او براى اين مصيبت ها صبر كند، الله متعال به او پاداش مى دهد، و هر اندازه مصيبت و خطر آن بزرگتر باشد، پاداش آن نزد الله متعال بزرگتر خواهد بود، سپس رسول الله - صلى الله عليه و سلم - بيان نمودند: مصيبت ها نشانه ى آن است كه الله متعال مؤمن را دوست دارد، و اينكه قضا و قدر الله متعال حتماً اجراء خواهند شد، اما هر كسى صبر كرد و خشنود بود، الله متعال خشنودى خويش را به او پاداش مى دهد، و اين پاداش براى او كافى است، و اينكه هر كسى ناخشنود بود، و از قضا و قدر الله متعال بيزار بود، الله متعال از او ناخشنود مى شود، و اين عقوبت براى او كافى است.

1. مصيبت ها كفاره گناهان هستند اگر آنها باعث ترک واجبى مانند: ترک صبر، يا فعل محرمى، مانند: پاره كردن گريبان، يا زدن بر روى صورت نشوند.
2. اثبات صفت دوست داشتن براى الله متعال، بطوريكه شايسته بزرگواری وعظمت ايشان باشد.
3. امتحان و آزمايش براى مؤمن از نشانه هاى ايمان است.
4. اثبات صفت خشنود شدن و ناخشنود شدن براى الله متعال، بطوريكه شايسته بزرگواری وعظمت ايشان باشد.
5. خشنود بودن به قضا و قدر الله متعال مستحب است.
6. ناخشنود بودن از قضا و قدر الله متعال حرام است.
7. تشويق نمودن به صبر در برابر مصيبت ها.
8. ممكن است انسان از چيزى بيزار باشد، در صورتى كه آن چيز براى او بهتر است.
9. اثبات حکمت برای الله متعال در افعالش.
10. مجازات و پاداش از جنس عمل است.

كتاب التوحيد للإمام محمد بن عبد الوهاب، ت: د. دغش العجمي، مكتبة أهل الأثر, الطبعة الخامسة, 1435ه. الجديد في شرح كتاب التوحيد، لمحمد بن عبد العزيز السليمان القرعاوي, ت: محمد بن أحمد سيد, مكتبة السوادي، الطبعة: الخامسة، 1424ه. الملخص في شرح كتاب التوحيد، دار العاصمة، الرياض، الطبعة: الأولى 1422هـ - 2001م. جامع الترمذي، ت: أحمد شاكر, شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي, الطبعة: الثانية، 1395هـ. صحيح الجامع الصغير , للألباني , المكتب الإسلامي.

پیامبر صلی الله علیه وسلم بیان نموده‌اند که همه چیز بر مبنای تقدیر است؛ حتی عجز یعنی ترک آنچه انجامش واجب است و امروز و فردا کردن و به تاخیر انداختن آن از وقتش در امور دنیا و آخرت. و حتی کیس، یعنی نشاط و سرزندگی و مهارت در امور دنیا و آخرت. و الله عزوجل عجز و کیس و همه چیز را مقدر نموده و چیزی در هستی رخ نمی‌دهد مگر آنکه علم و مشیت الله بر آن گذشته است.

1. بیان اعتقاد صحابه رضی الله عنهم دربارهٔ تقدیر.
2. همه چیز بر اساس تقدیر الله رخ می‌دهد، حتی ناتوانی و نشاط و سرزندگی.
3. دقت و هشیاری صحابه رضوان الله علیهم در نقل حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم.
4. ایمان به همهٔ تقدیر، خیر و شر آن.

صحيح مسلم (4/ 2045) (2655)، إكمال المعلم (8/143)، شرح النووي على مسلم (16/205)، الفتح الرباني لترتيب مسند الإمام أحمد بن حنبل الشيباني (1/ 122).

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که هرگاه الله برای بنده‌ای مقدر کند که در سرزمینی بمیرد که در آن حضور ندارد، برای او در آنجا نیاز و کاری ایجاد می‌کند، پس بنده‌ی مذکور به آنجا می‌رود و روحش در آنجا قبض می‌شود.

1. این حدیث مصداق این سخن الله عزوجل است که می‌فرماید: {وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ} [لقمان: ۳۴] (و کسی نمی‌داند که در کدام سرزمین می‌میرد).

سنن الترمذي (4/ 23) (2146)، تحفة الأحوذي (6/ 299).

پیامبر صلی الله علیه وسلم از عمویش ابوطالب که در حال مرگ بود، خواست که لا اله الا الله بگوید تا با آن در روز قیامت برایش شفاعت کند و گواهی دهد که مسلمان شده است، اما او از گفتن آن سرباز زد؛ از ترس آنکه قریشیان به او طعنه بزنند و بگویند: به سبب ترس از مرگ و ضعفش اسلام آورده است! بنابراین خطاب به پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: اگر چنین نبود با گفتن شهادت دلت را شاد می‌کردم و تو را به آرزویت می‌رساندم تا خشنود شوی! پس الله تعالی آیه‌ای را با این دلالت نازل کرد که پیامبر صلی الله علیه وسلم هدایتِ توفیق به اسلام را در دست ندارد، بلکه تنها الله است که هرکه را بخواهد توفیق می‌دهد. و پیامبر علیه الصلاة والسلام مردم را با راهنمایی و بیان و ارشاد و دعوت به راه مستقیم هدایت می‌کند.

1. حق را نباید از ترس حرف مردم ترک کرد.
2. آنچه به دست پیامبر صلی الله علیه وسلم است، هدایت دلالت و ارشاد و راهنمایی است، نه هدایت توفیق.
3. مشروع بودن عیادت کافر بیمار برای دعوت او به اسلام.
4. تلاش و توجه پیامبر صلی الله علیه وسلم به دعوت نمودن به سوی الله تعالی در همه حال.

صحيح مسلم (1/ 55) (25)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (1/ 539)، النهاية في غريب الحديث والأثر (ص 742).

ابن مسعود رضی الله عنه می‌گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم که در سخنش راستگوست و مصدوق است زیرا الله تعالی او را تصدیق نموده، فرمود: خلقت (نطفهٔ) هریک از شما گردآوری می‌شود؛ به این صورت که وقتی مرد با همسرش همخوابی می‌کند، منی پراکندهٔ او در شکم زن به مدت چهل روز به صورت نطفه می‌ماند، سپس به همان مدت به صورت عَلَقه می‌ماند که خونی است غلیظ و بسته؛ و این دومین چهل روز است، سپس تبدیل به مُضغه می‌شود یعنی تکه گوشتی به اندازه‌ای که جویده شود؛ و این سومین چهل روز است، سپس الله متعال، فرشته را به سوی او می‌فرستد و پس از پایان چهل روزِ سوم در آن روح می‌دمد؛ و آن فرشته به نوشتن چهار چیز امر می‌شود: روزی‌اش، یعنی مقدار نعمتی که در عمرش به دست می‌آورد؛ و اجلش یعنی مدت بقای او در دنیا، و عملش که چیست؟ و بدبخت یا خوشبخت شدنش. سپس پیامبر صلی الله علیه وسلم سوگند یاد می‌کند که کسی عمل اهل بهشت را انجام می‌دهد و اعمالش نیکوست - یعنی چنانکه مردم می‌بینند - و بر همین روند خواهد ماند تا جایی که میان او و بهشت جز یک گز فاصله نمی‌ماند؛ یعنی میان او و رسیدن به بهشت فاصله‌ای نیست مگر به اندازه‌ای که کسی تا جایی یک گز فاصله دارد؛ پس ناگهان تقدیر و آنچه برایش مقدر شده از او پیشی می‌گیرد، پس عمل اهل دوزخ را انجام می‌دهد و خاتمهٔ کارش با آن می‌شود و درنتیجه وارد دوزخ می‌گردد؛ زیرا شرط پذیرش عمل آن است که بر انجام آن پایدار بماند و تغییر نکند. و شخصی دیگر اعمال اهل دوزخ را انجام می‌دهد تا آنکه به افتادن در دوزخ نزدیک می‌شود تا جایی که انگار میان او و دوزخ به اندازهٔ یک گز فاصله مانده باشد، اما تقدیر و آنچه برایش مقدر شده بر او غالب می‌شود و عمل اهل بهشت را انجام می‌دهد و وارد بهشت می‌شود.

1. بیان مراحل آفرینش انسان.
2. ایمان به قضا و قدر.
3. عاقبت امور به آنچه قضا بر آن سبقت جسته و تقدیر بر آن جاری شده منتهی می‌شود.
4. هشدار نسبت به فریفته شدن به ظاهر اعمال؛ زیرا ارزش اعمال به پایان آن بستگی دارد.

صحيح البخاري (9/ 135) (7454)، (4/ 111) (3208). صحيح مسلم (4/ 2036) (2643). عمدة القاري شرح صحيح البخاري (15/ 130). شرح الأربعين النووية للعثيمين (ص: 84).

ابن عباس رضی‌الله‌عنهما خبر می‌دهد که او کودکی بود و همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم سوار شده بود، پس آن حضرت به او فرمود: من به تو چیزها و اموری می‌آموزم که خداوند تو را بدانها سود خواهد رسانید: خدا را با پاسداری از فرمان‌هایش و دوری از نهی‌هایش نگاه دار، به گونه‌ای که تو را در طاعات و قربات بیابد و در گناهان و معاصی نیابد؛ پس اگر چنین کنی، پاداش تو آن خواهد بود که خداوند تو را از ناگواری‌های دنیا و آخرت حفظ کند و در کارهای مهمت، هر جا که رو آوری، تو را یاری دهد. و هرگاه خواستی چیزی بخواهی، جز از خدا مپرس؛ زیرا تنها اوست که درخواست‌کنندگان را پاسخ می‌دهد. و هرگاه خواستی یاری بجویی، جز از خدا یاری مجوی. و باید یقین داشته باشی که هرگز سودی به تو نخواهد رسید ـ هرچند همهٔ مردم زمین برای سود رساندن به تو گرد آیند ـ مگر آنچه خدا برایت نوشته است؛ و هرگز زیانی بر تو نخواهد رسید ـ هرچند همهٔ مردم زمین برای زیان رساندن به تو گرد آیند ـ مگر آنچه خدا بر تو مقدر کرده است. و همانا این امر را خداوند عزوجل نوشته و بر پایهٔ آنچه حکمت و علم او اقتضا کرده مقدر ساخته است، و هیچ تبدیلی در آنچه خدا نوشته است وجود ندارد. و اینکه هر کس خدا را با پاسداری از فرمان‌هایش و دوری از نهی‌هایش نگاه دارد، همانا خداوند سبحان در پیش روی بنده است، از حال او آگاه است، او را یاری می‌دهد و تأیید می‌کند. و انسان اگر در زمان آسایش خدا را اطاعت کند، خداوند برای او در هنگام سختی، گشایش و راه برون‌رفت قرار می‌دهد. و باید هر بنده‌ای به آنچه خداوند از خیر و شر بر او مقدر کرده است راضی باشد. و در برابر سختی‌ها و آزمون‌ها بنده باید بر صبر پایبند باشد؛ زیرا صبر کلید گشایش است، و چون اندوه و سختی به نهایت برسد، گشایش از جانب خدا فرا می‌رسد، و هرگاه سختی پدید آید، خداوند آسانی را به دنبال آن خواهد فرستاد.

1. اهمیت آموزش امور دین از جمله توحید و آداب و سایر امور به کودکان.
2. مجازات و پاداش از جنس عمل است.
3. امر به اعتماد و تکیه نمودن بر الله و توکل بر او و نه بر دیگران، چرا که او بهترین کارساز است.
4. ایمان به قضا و قدر و رضایت از آن و اینکه الله هر چیزی را مقدر نموده است.
5. کسی که امر الله را ضایع سازد، الله نیز او را ضایع نموده و از او محافظت نمی‌کند.
6. مژدهٔ بزرگ آن است که هرگاه انسان دچار سختی شود، باید در انتظار آسانی باشد.
7. تسلی بنده هنگام رسیدن مصیبت و از دست رفتن محبوب، در سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم است که فرمود: «و بدان آنچه به تو رسیده، هرگز نمی‌توانست از تو بازماند، و آنچه از تو بازمانده، هرگز نمی‌توانست به تو برسد». پس جملهٔ نخست، تسلی است در هنگام رسیدن ناخوشایندها، و جمله‌ی دوم، تسلی است در از دست رفتن دوست‌داشتنی‌ها.

سنن الترمذي (4/ 284) (2516). التحفة الربانية في شرح الأربعين حديثًا النووية (ص42). شرح الأربعين النووية، لابن عثيمين (ص200). فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين، للعباد (ص69).