عن أبي علي طلق بن علي رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: «إذا دعا الرجل زوجته لحاجته فَلْتَأتِهِ وإن كانت على التَّنُور».
از ابو علی طلق بن علی رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا دعا الرَّجُلُ زَوْجتَهُ لِحَاجتِهِ فَلْتَأْتِهِ وإِنْ كَانَتْ عَلَى التَّنُّور»: «هرگاه مرد، همسرش را برای رفع نيازش فرابخواند، زن بايد اجابت کند؛ هرچند بر سرِ تنور باشد».
به روایت ترمذیدرجهصحیح است
شرح
چون مرد همسرش را برای آمیزش جنسی فرا بخواند، بر زن واجب است که خواسته اش را اجابت کند و لو اینکه مشغول کاری باشد که جز او کسی به آن نمی پردازد مانند پخت نان یا آشپزی.
مرجع
سنن الترمذي، نشر: شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي – مصر، الطبعة: الثانية، 1395هـ - 1975م.
صحيح الجامع الصغير وزبادته, تأليف: أبو عبدالرحمن محمد ناصر الدين الألباني, الناشر: المكتب الإسلامي.
مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح, تأليف: علي بن سلطان القاري, الناشر: دار الفكر, ط1 عام 1422.
تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي, تأليف: أبو العلا محمد عبدالرحمن المباركفوري, الناشر: دار الكتب العلمية.
دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لابن علان، نشر دار الكتاب العربي.
تحفة الأبرار شرح مصابيح السنة, تأليف: القاضي ناصر الدين عبدالله البيضاوي, تحقيق: لجنة مختصة بإشراف نور الدين طالب, الناشر: وزارة الأوقاف بالكويت, عام 1433.
بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين, تأليف: سليم بن عيد الهلالي, دار ابن الجوزي.
عن أبي هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: «أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا، وَخَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِنِسَائِهِمْ».
از ابوهریره ـ رضی الله عنه ـ روایت است که گفت: رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمود: «أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا، وَخَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِنِسَائِهِمْ»: «کامل‌ترین مؤمنان از نظر ایمان، خوش اخلاق‌ترین آنان هستند و بهترین شما، بهترینِ شما برای زنان‌شان هستند».
به روایت ابوداوود و ترمذی و احمددرجهحسن است
شرح
پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که کامل‌ترین مؤمنان از نظر ایمان کسی است که اخلاقش نیکو باشد که نمود آن گشاده‌رویی و خوش‌رفتاری و سخن نیک و خودداری از اذیت و آزار دیگران است.
و بهترین مؤمنان، بهترین آنان نسبت به زنان منسوب به اوست؛ از جمله همسران و دختران و خواهران و دیگر زنان خویشاوند؛ زیرا آنها شایسته‌ترین مردم به خوش‌اخلاقی هستند.
فواید
- فضیلت اخلاق نیک و اینکه خوش اخلاقی از ایمان است.
- عمل از ایمان است و ایمان زیاد و کم می‌شود.
- گرامی‌داشت زنان در اسلام و ترغیب به نیکی در حق آنان.
مرجع
سنن أبي داود (7/ 70) (4682).
سنن الترمذي (2/ 454) (1162).
مسند أحمد ط الرسالة (12/ 364) (7402).
سلسلة الأحاديث الصحيحة وشيء من فقهها وفوائدها، للألباني (1/ 573).
بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 362).
شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 130).
كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (5/ 234).
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بنِ عُمرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «كُلُّكُمْ رَاعٍ فَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالأَمِيرُ الَّذِي عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ بَعْلِهَا وَوَلَدِهِ وَهِيَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ، وَالعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ، أَلاَ فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ».
از عبدالله بن عمر ـ رضی الله عنهما ـ روایت است که رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمود: «كُلُّكُمْ رَاعٍ فَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالأَمِيرُ الَّذِي عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُمْ، وَالمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيْتِ بَعْلِهَا وَوَلَدِهِ وَهِيَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ، وَالعَبْدُ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهُوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ، أَلاَ فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»: «هریک از شما مسئولید و دربارهٔ رعیت خود سوال می‌شوید، بنابراین امیری که بر مردم گمارده شده مسئول آنان است و دربارهٔ آنان سوال خواهد شد؛ و مرد مسئول خانواده‌ی خود است و دربارهٔ آنان سوال خواهد شد؛ و زن مسئول خانهٔ شوهرش و فرزند اوست و دربارهٔ آنان سوال خواهد شد؛ و برده مسئول مال آقای خود است و دربارهٔ آن سوال خواهد شد؛ پس بدانید که همهٔ شما مسئولید و همهٔ شما دربارهٔ رعیت خود مورد سوال و بازخواست قرار خواهید گرفت».
بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارنددرجهصحیح است
شرح
پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که هر مسلمانی در جامعه مسئولیت‌هایی دارد که باید به آن رسیدگی کند و آن را بر دوش بگیرد. چنانکه امام و امیر مسئول کسانی هستند که الله مسئولیت آنان را به آنها سپرده است، بنابراین باید از دین آنها محافظت کند و از آنان در برابر ستمگران حمایت کند و با دشمن آنان جهاد نماید و حقوق‌شان را پایمال نسازد. و مرد در مورد خانوادهٔ خود مسئول است که هزینهٔ زندگی آنان را بر عهده بگیرد و با آنان به نیکی معاشرت کند و آموزش و تربیت‌شان را بر عهده گیرد. و مسئولیت زن در خانهٔ شوهرش این است که امور خانه‌اش را به نیکی تدبیر کند و فرزندانش را تربیت کند و دربارهٔ این مسئولیت سوال خواهد شد. و خادم - چه برده باشد و چه کارگر - دربارهٔ مال آقایش مسئول است و باید آنچه در اختیار اوست حفظ کند و خدمت او را به جا بیاورد و از او در این باره سوال خواهد شد. بنابراین هرکس در مورد آنچه مسئولیتش به او سپرده شده، مسئول است و هرکس دربارهٔ رعیتش سوال و بازخواست خواهد شد.
فواید
- مسئولیت‌ها در جامعهٔ اسلامی همه را شامل می‌شود، هرکس به اندازهٔ جایگاه و توانایی و مسئولیتی که دارد.
- بزرگی مسئولیت زن که انجام درست مسئولیت خانهٔ شوهرش و وظایفش در قبال فرزندانش را شامل می‌شود.
مرجع
صحيح البخاري (3/ 150) (2554).
صحيح مسلم (3/ 1459) (1829).
بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 369).
إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري، القسطلاني (4/ 326).
عَنْ إِيَاسِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ رَضيَ اللهُ عنه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا تَضْرِبُوا إِمَاءَ اللَّهِ» فَجَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ: ذَئِرْنَ النِّسَاءُ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ، فَرَخَّصَ فِي ضَرْبِهِنَّ، فَأَطَافَ بِآلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نِسَاءٌ كَثِيرٌ يَشْكُونَ أَزْوَاجَهُنَّ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَقَدْ طَافَ بِآلِ مُحَمَّدٍ نِسَاءٌ كَثِيرٌ يَشْكُونَ أَزْوَاجَهُنَّ، لَيْسَ أُولَئِكَ بِخِيَارِكُمْ».
از اِياس بن عبدالله بن ابی ذباب رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمودند: «لاَ تَضْربُوا إِمَاءَ اللَّهِ»: «کنيزان الله (يعنی همسران خود) را نزنيد». پس از چندی عمر رضی الله عنه نزد رسول الله صلى الله عليه وسلم آمد و گفت: زنان در برابر شوهران خود گستاخ شده اند. لذا رسول الله صلى الله عليه وسلم درباره ی تنبيه زنان اجازه داد. ديری نپاييد که زنان زيادی به خانه های همسران رسول الله صلى الله عليه وسلم آمدند و از شوهران خود شکايت داشتند که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «لَقَدْ أَطَافَ بآلِ بَيْت مُحمَّدٍ نِساءٌ كَثيرِ يشْكُونَ أَزْوَاجَهُنَّ، لَيْسَ أُولِئك بخيارِكُمْ»: «زنان زيادی نزد خانواده ی محمد آمده اند و از شوهران خود شکايت دارند؛ چنين مردانی بهترين های شما نيستند».
به روایت ابن ماجه - به روایت ابوداوود - به روایت دارمیدرجهصحیح است
شرح
رسول الله صلی الله علیه وسلم از اینکه مردی همسرش را بزند نهی می کند؛ پس از مدتی عمر رضی الله عنه آمده و به رسول الله صلی الله علیه وسلم می گوید: زنان نسبت به شوهران شان گستاخ شده و جرات پیدا کرده و نافرمانی می کنند. این بود که رسول الله صلی الله علیه وسلم به زدن آنان در صورت نیاز و وجود سبب آن از قبیل نافرمانی و موارد مشابه، اجازه داد به شرطی که نه چندان سخت باشد. روز بعد زنانی به همسران رسول الله صلی الله علیه وسلم مراجعه نموده و از زدن سخت شوهران شان و سوء استفاده از این رخصت شکایت نمودند؛ لذا رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: مردانی که زنان شان را به سختی می زنند، بهترین شما نیستند. و به همین دلیل الله متعال زدن را آخرین مراحل درمان نشوز و نافرمانی قرار داده است: «وَاللاَّتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ»: «و [ای شوهران،] به زنانی که از نافرمانی شان بیم دارید، پند و اندرز دهید؛ [اگر فرمانبردار نشدند،] در بستر از آنان دوری کنید [و اگر تأثیر نکرد،] آنان را [چنانکه سخت نباشد] بزنید». و این سه مرحله به ترتیب می باشند نه اینکه هر سه باهم به کار گرفته شوند؛ بنابراین ابتدا نصیحت و پند و اندرز و یادآوری مورد استفاده قرار می گیرد، اگر مفید بود که الحمدلله؛ اما اگر فایده ای نداشت، گزینه ی بعدی جدا کردن بستر خواب می باشد؛ و اگر این مورد هم سودی نداشت، گزینه ی تنبیه بدنی جهت ادب نمودن وی و نه تنبیه بدنی از روی انتقام، می باشد.
مرجع
سنن أبي داود (3/ 479) (2146).
سنن ابن ماجه (3/ 152) (1985).
بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 363).
مرقاة المفاتيح، لعلي القاري (5/ 2127).
عن معاذ بن جبل رضي الله عنه مرفوعاً: «لا تؤذي امرأةٌ زوجَها في الدنيا إلا قالت زوجته من الحُورِ العِينِ لا تُؤْذِيهِ قاتلك الله! فإنما هو عندك دَخِيلٌ يُوشِكُ أن يفارقَكِ إلينا».
از معاذ بن جبل رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمودند: «لا تُؤْذِي امْرَأَةٌ زَوْجَهَا في الدُّنْيا إِلاَّ قالَتْ زَوْجَتُهُ مِنَ الحُورِ الْعِينِ لا تُؤْذِيه قَاتلَكِ اللَّه، فَإِنَّمَا هُو عِنْدَكِ دخِيلٌ يُوشِكُ أَنْ يُفارِقَكِ إِلَينا»: «هیچ زنی شوهرش را در دنيا اذيت نمی کند مگر اینکه همسرِ بهشتی آن مرد، يعنی "حور عين" می گويد: الله تو را بکشد؛ اذيتش نکن. او نزد تو مهمان است و به زودی از تو جدا می شود و نزد ما می آيد».
به روایت ابن ماجه - به روایت ترمذی - به روایت احمددرجهصحیح است
شرح
رسول الله صلی الله علیه وسلم از سخن حور عین در مورد زنی خبر می دهد که در دنیا شوهرش را اذیت می کند؛ اینکه می گوید: آن مرد در دنیا مهمان است و به زودی به آخرت سفر می کند و وارد بهشت شده و سهم زنان آخرت می شود.
مرجع
- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428ه.
- دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي، دار الكتاب العربي-بيروت
- بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى1418ه.
- مرقاة المفاتيح :علي بن سلطان القاري -دار الفكر، بيروت – لبنان الطبعة -الأولى، 1422هـ - 2002م.
- سنن الترمذي - محمد بن عيسى ، الترمذي، تحقيق وتعليق:أحمد محمد شاكر ومحمد فؤاد عبد الباقي وإبراهيم عطوة عوض -شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي – مصر-الطبعة: الثانية، 1395 هـ - 1975 م.
- سنن ابن ماجه : أبو عبد الله محمد بن يزيد القزويني، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي- دار إحياء الكتب العربية - فيصل عيسى البابي الحلبي.
- مسند الإمام أحمد بن حنبل المحقق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي مؤسسة الرسالة الطبعة: الأولى، 1421 هـ - 2001 م.
- سلسلة الأحاديث الصحيحة وشيء من فقهها وفوائدها/محمد ناصر الدين، الألباني مكتبة المعارف للنشر والتوزيع، الرياض-الطبعة: الأولى، (مكتبة المعارف).
عن أبي هريرة رضي الله عنه مرفوعاً: «لو كنت آمِرًا أحدًا أن يسجد لأحد لأمرت المرأة أن تسجد لزوجها».
از ابوهريره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمودند: «لَوْ كُنْتُ آمِرًا أحَدًا أَنْ يسْجُدَ لأَحدٍ لأَمَرْتُ المرْأَة أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا»: «اگر به کسی فرمان می دادم که کسی را سجده کند، به زن فرمان می دادم برای شوهرش سجده نمايد».
به روایت ترمذیدرجهصحیح است
شرح
رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که اگر قرار بود به کسی دستور دهد به کسی دیگر سجده کند، به زن دستور می داد به شوهرش سجده کند؛ و این به سبب بزرگ داشت حق شوهر بر او می باشد؛ اما سجده کردن برای غیرالله حرام است و به هیچ وجه جایز نیست.
مرجع
الجامع الكبير (سنن الترمذي), تأليف: محمد بن عيسى الترمذي, تحقيق وتعليق: أحمد محمد شاكر ومحمد فؤاد عبد الباقي وإبراهيم عطوة عوض -شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي - مصر - الطبعة: الثانية، 1395 هـ - 1975 م.
إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل, تأليف: محمد ناصر الدين الألباني, الناشر: المكتب الإسلامي, ط2 عام 1405.
بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين, تأليف: سليم بن عيد الهلالي, دار ابن الجوزي.
مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح, تأليف: علي بن سلطان القاري, الناشر: دار الفكر, ط1 عام 1422.
عن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه : «ذُكِرَ َالعزل لرسول الله صلى الله عليه وسلم فقال: ولم يفعل ذلك أحدكم؟ -ولم يقل: فلا يفعل ذلك أحدكم؟-؛ فإنه ليست نفس مخلوقة إلا الله خالقها».
از ابوسعید خدری رضی الله عنه روایت است که می گوید: جلوگیری طبیعی (عزل) برای رسول الله صلی الله علیه وسلم ذکر شد که فرمود: «وَلِمَ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ؟»: «چرا یکی از شما این کار را انجام می دهد؟ - و نفرمود: «فَلا يَفْعَلْ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ»: «هیچیک از شما این کار را انجام ندهد» - فَإِنَّهُ لَيْسَتْ نَفْسٌ مَخْلُوقَةٌ إلاَّ اللَّهُ خَالِقُهَا»: «زیرا هیچ نفسی آفریده نمی شود مگر الله خالق آن است».
متفق علیهدرجهصحیح است
شرح
عزل یا جلوگیری طبیعی برای رسول الله صلی الله علیه وسلم ذکر می شود؛ اینکه برخی از مردان با زنان و کنیزان شان این کار را انجام می دهند. بنابراین رسول الله صلی الله علیه وسلم با صیغه ی انکار از علت و انگیزه ی این کار سوال می کند؛ آنگاه به ایشان در مورد قصد آنها از این کار خبر داده و پاسخی قانع کننده ارائه می دهد که آنان را از این کار باز می دارد؛ اینکه الله هست که همه چیز را مقدر می کند و این عمل شما مانع آنچه الله مقدر نموده، نمی شود؛ چون فقط الله است که اسباب و مسببات را مقدر می کند؛ بنابراین چون اراده ی خلق نطفه از آب مرد را داشته باشد، آن را به گونه ای در رحم زن قرار می دهد که انسان متوجه نمی شود.
مرجع
- صحيح البخاري –الجامع الصحيح-؛ للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ.
- صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ.
- الإلمام بشرح عمدة الأحكام للشيخ إسماعيل الأنصاري-مطبعة السعادة-الطبعة الثانية 1392ه.
- تيسير العلام شرح عمدة الأحكام-عبد الله البسام-تحقيق محمد صبحي حسن حلاق- مكتبة الصحابة- الشارقة- الطبعة العاشرة- 1426ه.
عن جابر بن عبد الله رضي الله عنهما قال: "كنا نعزل والقرآن ينزل".
قال سفيان: لو كان شيئا ينهى عنه؛ لنهانا عنه القرآن.
از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که می گوید: قرآن نازل می شد و ما عزل (جلوگیری طبیعی) می کردیم. سفیان می گوید: اگر از این کار نهی می شد، قرآن ما را از آن نهی می کرد.
متفق علیهدرجهصحیح است
شرح
جابر بن عبدالله رضی الله عنهما خبر می دهد که آنها در زمان رسول الله صلی الله علیه وسلم وقتی با همسران و کنیزان شان همبستر می شدند، جلوگیری طبیعی می کردند؛ و رسول الله صلی الله علیه وسلم این مساله را تایید نمود؛ و اگر این کار مباح نمی بود، آن را تایید نمی کرد. گویا به جابر گفته شده: شاید خبر این کارتان به رسول الله صلی الله علیه وسلم نرسیده است؟ پس می گوید: اگر خبر آن به ایشان نرسیده، الله متعال که از آن آگاه بوده و قرآن نازل می شد؛ و اگر از موارد ممنوع بود، قرآن از آن نهی می کرد. و شارع با عدم نهی از آن، این کار را تایید نمی کرد.
جمع بین نصوص؛ حدیث جابر بر جواز جلوگیری طبیعی دلالت دارد اما احادیث دیگری وارد شده اند که از آنها عدم جواز عزل یا همان جلوگیری طبیعی فهمیده می شود؛ مثل روایت جذامه بنت وهب در صحیح مسلم که می گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم در میان مردمانی حضور یافت که از او در مورد عزل سوال کردند؛ فرمود: «ذَلِكَ الْوَأْدُ الْخَفِيُّ»: «اين کار زنده به گور کردن پنهان است». سوال این است که چگونه می توان بین این نصوص جمع نمود؟ پاسخ این است که: اصل مباح بودن عزل می باشد چنانکه در حدیث جابر و ابوسعید رضی الله عنهما وارد شده است؛ و حدیث جذامه بر حالتی حمل می شود که قصد فرزند نداشتن و پرهیز از بارداری برای همیشه وجود داشته باشد و اینکه می فرماید: «اين کار زنده به گور کردن پنهان است» بر این مساله دلالت دارد. یا اینکه عزل مکروه است و حرام نیست.
مرجع
- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ.
- صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب - الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ.
- الإلمام بشرح عمدة الأحكام، للشيخ إسماعيل الأنصاري -مطبعة السعادة- الطبعة الثانية، 1392ه.
- تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله البسام، تحقيق محمد صبحي حسن حلاق، مكتبة الصحابة، الشارقة، الطبعة العاشرة، 1426ه.
- خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، فيصل بن عبد العزيز بن فيصل ابن حمد المبارك الحريملي النجدي، الطبعة الثانية، 1412هـ - 1992م.
- منحة العلام في شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله الفوزان - طبعة دار ابن الجوزي - الطبعة الأولى، 1428ه.
- توضيح الأحكام شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله البسام- مكتبة الأسدي، مكة المكرمة، الطبعة الخامِسَة، 1423هـ - 2003م.
- فتح ذي الجلال والإكرام بشرح بلوغ المرام، للشيخ ابن عثيمين، المكتبة الإسلامية، القاهرة، تحقيق صبحي رمضان وأم إسراء بيومي- الطبعة الأولى، 1427ه.
- الإفهام في شرح عمدة الأحكام، عبد العزيز بن عبد الله بن باز، حققه واعتنى به وخرج أحاديثه: د. سعيد بن علي بن وهف القحطاني- توزيع مؤسسة الجريسي.
هر حدیث، درجه، شرح و فایده در اینجا دقیقاً همان‌گونه که HadeethEnc.com منتشر می‌کند، بر پایهٔ شرایط بازنشر آن، نشان داده شده است. درجه نام کسی را که حکم داده است نمی‌آورد. ترجمه‌ها و شرح‌ها از نویسندگان خودِ آن است و برخی احکامی را بیان می‌کنند؛ بازبینان سبیل آنها را بررسی نکرده‌اند. حدیث عربی، متن اصلی است. منبع: HadeethEnc.com