نكاح

ابوهریره رضی الله خبر می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم در باب معاشرت با زنان فرمودند: «وصیتی که شما را به آن توصیه می کنم پذیرا باشید؛ اینکه با زنان به خوبی رفتار کنید زیرا توانایی زنان در حوزه ی عقل و دین و اندیشه و در تمام امور [نسبت به مردان] پایین تر است. چراکه آنها از دنده ی پهلو خلق شده اند. الله متعال آدم علیه الصلاة والسلام را بدون پدر و مادر و از خاک آفرید چنانکه به او گفت، باش پس شد؛ و چون الله متعال اراده نمود این مخلوق را از وی گسترش دهد، همسرش را از او و از دنده ی کجش آفرید؛ و به این ترتیب همسرش از دنده ی کج او آفریده شد؛ و چون بخواهی از دنده ی کج استفاده کنی، با همان کجی که دارد باید مورد استفاده قرار گیرد و اگر بخواهی راستش کنی، می شکند. زن نیز چنین است؛ اگر انسان بخواهد از او بهره مند شود باید با همان کجی که دارد، از او بهره مند گردد و به آنچه میسر شد رضایت دهد؛ و اگر بخواهد او را راست گرداند، راست نمی شود و به این هدف دست نمی یابد؛ و اگر در دین خود راست و استوار باشد، به سبب اقتضای سرشت و طبیعتی که دارد هرگز راست شدنی نیست؛ و در همه چیز در خدمت شوهرش نخواهد بود بلکه حتما با او مخالفت می کند و علاوه بر کوتاهی که در ذاتش می باشد، کوتاهی دارد؛ و اگر کسی بخواهد او را راست کند، باعث شکستنش می شود و شکستن او طلاق وی می باشد. به این معنا که اگر تلاش کنی او را طبق خواسته های خود تنظیم کنی، امکان آن وجود ندارد بلکه نتیجه ی چنین تلاشی، خستگی از زن و طلاق دادن او می باشد.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى 1415هـ. تطريز رياض الصالحين، فيصل بن عبد العزيز المبارك، تحقيق: عبد العزيز بن عبد الله آل حمد، دار العاصمة للنشر والتوزيع، الرياض، الطبعة: الأولى 1423هـ، 2002م. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ، 2007م. شرح رياض الصالحين للشيخ ابن عثيمين، دار الوطن للنشر، الرياض، 1426هـ. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر 1407هـ، 1987م. النهاية في غريب الحديث والأثر، مجد الدين أبو السعادات المبارك بن الأثير، تحقيق: طاهر أحمد الزاوى، محمود محمد الطناحي، نشر: المكتبة العلمية، بيروت، الطبعة: 1399هـ، 1979م.

رسول الله صلی الله علیه وسلم سخنرانی می کرد که یکی از شنوندگان عبدالله بن زمعه بوده است؛ از جمله مواردی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در این سخنرانی به آن پرداخته و عبدالله شنیده، ذکر شتری بوده که معجزه ی پیامبر خدا صالح علیه السلام بوده است؛ و از کسی سخن گفته که آن را پی کرده و به او قُدار بن سالف می گفتند و بدبخت ترین افراد قوم بود؛ برخی از صفت های وی که به آنها اشاره شده عبارتند از: بی نظیر بودن، پر فساد بودن، صاحب قدرت در میان قومش. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم در سخنرانی اش فرمود: «يعْمِدُ أَحَدكُمْ فيجْلِدُ امْرأَتَهُ جلْد الْعَبْدِ»: «برخی از شما همسران شان را مانند برده کتک می زنند». معمولا کتک کاری شدید بوده است؛ سیاق حدیث بیانگر بعید بودن این دو امر از انسان عاقل می باشد؛ اینکه به شدت همسرش را به باد کتک بگیرد و در ادامه ی روز یا همان شب با وی همبستر شود؛ این درحالی است که همبستری و هم خوابگی زمانی نیکو است که با میل و رغبت همراه باشد؛ حال آنکه غالبا کسی که کتک خورده و لطمه دیده، از کسی که با او چنین رفتاری داشته نفرت دارد؛ و این مساله به مذمت و نکوهش چنین رفتار متناقضی اشاره دارد؛ و بیانگر این مهم است که اگر چاره ای جز تنبیه نیست، باید تادیب با تنبیه اندکی همراه باشد به گونه ای که نفرت مطلق به دنبال نداشته باشد؛ لذا نباید در تنبیه و تادیب افراط و زیاده روی کرد. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم آنها را در مورد خندیدن به خاطر بادی که از دیگری خارج می شود، هشدار می دهد. زیرا چنین رفتاری خلاف مروت و جوانمردی بوده و با هتک حرمت همراه است؛ و در بیان زشتی آن فرمود: «لِمَ يضحكُ أَحَدَكُمْ مِمَّا يفعل؟»: «چرا برخی از شما به خاطر کاری که از خودش سر می زند، به ديگران می خندد؟». زیرا خندیدن برای امری عجیب است. خنده ای که اثر آن، خود را بر پوست ظاهر نماید تبسم است؛ و اگر قوی تر بوده و با صدا همراه باشد، "ضحک" می باشد؛ و اگر بیش از این مقدار باشد "قهقهه" نام دارد. این درحالی است که خارج شدن باد امری معمولی و مشترک در میان همه ی انسان ها می باشد، بنابراین چه دلیلی برای خندیدن به آن وجود دارد؟

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى 1415هـ. تطريز رياض الصالحين، فيصل بن عبد العزيز المبارك، تحقيق: عبد العزيز بن عبد الله آل حمد، دار العاصمة للنشر والتوزيع، الرياض، الطبعة: الأولى 1423هـ، 2002م. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، محمد علي بن البكري بن علان، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة، بيروت، الطبعة: الرابعة 1425هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق: عصام هادي، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية القطرية، دار الريان، بيروت، الطبعة: الرابعة 1428هـ. شرح رياض الصالحين، محمد بن صالح العثيمين، دار الوطن، الرياض، الطبعة: 1426هـ. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، كنوز إشبيليا، الرياض، الطبعة: الأولى1430هـ، 2009م. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر 1407هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از این نهی کردند که شوهر از زنش چنان متنفر شود که مرتکب ستم در حق او گردد و او را ترک گوید و نسبت به او بی‌توجهی و روی‌گردانی کند؛ زیرا انسان ذاتا دچار نقص است و اگر یک اخلاق بد او را نپسندید، قطعا در او اخلاق دیگری می‌یابد که پسندیده است؛ بنابراین از همان اخلاق نیکی که می‌پسندد راضی باشد و بر اخلاق ناپسندش صبر کند. این باعث می‌شود صبر کند و نسبت به همسرش کینه‌ای به دل نگیرد که به جدایی از او بینجامد.

1. دعوت مؤمن به عدالت و رفتار عاقلانه در هر اختلافی که میان او و همسرش رخ می‌دهد و پرهیز از رفتار احساسی و واکنش‌های موقت.
2. شان مؤمن چنین است که از همسر مؤمنش کینهٔ کلی به دل نمی‌گیرد که باعث جدایی از او شود، بلکه شایسته‌ی او این است که با توجه به صفات پسندیدهٔ همسرش، از صفات ناپسندش چشم‌پوشی کند.
3. تشویق به معاشرت و هم‌صحبتی نیکو میان زن و شوهر.
4. ایمان، انسان را به مکارم اخلاقی فرا می‌خواند؛ و امکان ندارد که مرد و زن مؤمن اخلاق و ویژگی خوبی نداشته باشند؛ زیرا لازمهٔ ایمان، وجود خصلت‌های نیک در مرد و زن مومن است.

صحيح مسلم (2/ 1091) (1469). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 359). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 122). فتح رب البرية بتلخيص الحموية، لابن عثيمين (ص117). مجموع فتاوى ابن باز (25/ 246). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 282).

سعد بن ابی وقاص رضی الله عنه روایت می کند که عثمان بن مظعون از شدت اشتیاق و تمایلی که به عبادت داشت، تصمیم گرفته بود خود را کاملا وقف عبادت کند و از لذت های دنیا کناره گیری نماید؛ بنابراین از رسول الله صلی الله علیه وسلم اجازه می گیرد که از زنان دوری کرده و ازدواج نکند و تنها به عبادت الله روی بیاورد؛ اما رسول الله صلی الله علیه وسلم به وی اجازه نمی دهد چون ترک لذت های دنیا و از همه چیز بریدن برای عبادت، مصداق غلو در دین و رهبانیت مذموم می باشد. بلکه دینداری درست و صحیح، عبادت الله متعال به همراه استفاده از پاکی ها می باشد؛ به همین دلیل اگر رسول الله صلی الله علیه وسلم به عثمان اجازه ی این کار را می داد، بسیاری از مردم در عبادت از او پیروی می کردند.

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب - الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام، للشيخ إسماعيل الأنصاري -مطبعة السعادة- الطبعة الثانية، 1392ه. - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام -عبد الله البسام- تحقيق محمد صبحي حسن حلاق -مكتبة الصحابة- الشارقة، الطبعة العاشرة، 1426ه. - خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، فيصل بن عبد العزيز المبارك، الطبعة الثانية، 1412هـ - 1992م. الإعلام بفوائد عمدة الأحكام، لابن الملقن، المحقق: عبد العزيز بن أحمد بن محمد المشيقح، دار العاصمة للنشر والتوزيع، المملكة العربية السعودية، الطبعة الأولى، 1417هـ - 1997م.

عقد ازدواج عقد بسیار مهم و حساسی است که طی آن برای شوهر چیزی مباح می شود که زن به شدت از آن مراقبت می کند. و با این عقد، زن اسیر شوهر می گردد؛ به همین دلیل شارع عادلِ مهربانِ با حکمت این حق را به او داده که شریک زندگی اش را انتخاب کند؛ چون اوست که می خواهد با وی زندگی کند و خود از هرکسی بهتر به خواسته ها و تمایلاتش آگاه است. به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم از اینکه زنی بیوه بدون مشورت با او به ازدواج کسی درآورده شود، نهی می کند. چنانکه از ازدواج دادن دختر باکره بدون اجازه گرفتن از او در این زمینه، نهی کرده است. و از آنجا که حیای دختر باکره غالب است، تنها به اجازه دادن او اکتفا شده، چنانکه به سکوت وی به نشانه ی رضایتش اکتفا شده است.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات ، مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381ه. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422ه. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت.

حدیث مذکور بر این دلالت دارد که برای انسان مستحب است به زنی نگاه کند که با وی قصد ازدواج دارد؛ و این نگاه کردن شامل صورت و دست هایش می شود؛ چون با دیدن صورت به زیبایی یا عدم آن و با دیدن دست ها می توان به وضعیت جسمی او پی برد؛ و این مذهب اکثر علما می باشد. و در این مورد رضایت زن شرط نیست؛ بلکه مرد می تواند این کار را در غفلت زن انجام دهد، بدون اینکه زن متوجه شود یا از قبل در جریان قرار بگیرد؛ چنانکه جابر رضی الله عنه رفتار نمود. و اگر برای او امکان دیدن نباشد، مستحب است زنی مورد اطمینان را نزد وی بفرستد تا به او نگاه کند و صفات وی را برای او توصیف نماید؛ این موارد مشروع می باشد چون سبب تمایل و رغبت میان آنها می شود؛ و ازدواجی که بعد از شناخت باشد، غالبا با ندامت و پشیمانی پس از ازدواج همراه نخواهد بود.

- سنن أبي داود, ت: محمد محي الدين, المكتبة العصرية. - مسند أحمد، تحقيق شعيب الأرنؤوط. الناشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة الأولى، 1421هـ - 2001م. - بلوغ المرام من أدلة الأحكام، لابن حجر، ت: سمير بن أمين الزهري, دار الفلق - ط: السابعة، 1424هـ. - شرح سنن النسائي المسمى، ذخيرة العقبى في شرح المجتبى، للإثيوبي, دار آل بروم, الطبعة الأولى. - توضِيحُ الأحكَامِ مِن بُلوُغ المَرَام، للبسام، مكتَبة الأسدي، مكّة المكرّمة، الطبعة الخامِسَة، 1423هـ - 2003م. - مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح للقاري, دار الفكر، بيروت, الطبعة الأولى، 1422هـ. - البدرُ التمام شرح بلوغ المرام للمَغرِبي, ت: علي بن عبد الله الزبن, دار هجر, الطبعة الأولى، 1428هـ. - صحيح أبي داود – الأم، للألباني، الناشر: مؤسسة غراس للنشر والتوزيع، الكويت، الطبعة الأولى، 1423هـ - 2002م.

حدیث مذکور بر مشروعیت اعلان ازدواج و انتشار خبر آن در بین مردم دلالت می کند؛ تا هم اظهار شادی و سرور باشد و هم با ازدواج مخفیانه متمایز باشد؛ و ضابطه ی نوع این اعلان عرف است؛ یکی از ابزار اعلان ازدواج، ولیمه یا همان غذای عروسی می باشد؛ همچنان که شاهد گرفتن و همراهی زوجین و دف زدن و موارد مشابه را شامل می شود.

- مسند أحمد، تحقيق شعيب الأرنؤوط، الناشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة الأولى، 1421هـ - 2001م. - البدرُ التمام شرح بلوغ المرام للمَغرِبي, ت: علي بن عبد الله الزبن, دار هجر, الطبعة الأولى، 1428هـ. - بلوغ المرام من أدلة الأحكام، لابن حجر، دار القبس للنشر والتوزيع، الرياض - المملكة العربية السعودية، الطبعة الأولى، 1435هـ - 2014م. - صحيح الجامع الصغير وزياداته, محمد ناصر الدين الألباني, الناشر: المكتب الإسلامي، ط 3, 1408هـ. - منحة العلام في شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله الفوزان، طبعة دار ابن الجوزي، الطبعة الأولى، 1428ه. - توضيح الأحكام شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله البسام- مكتبة الأسدي – مكة المكرمة – الطبعة الخامِسَة، 1423هـ - 2003م. - فتح ذي الجلال والإكرام بشرح بلوغ المرام، للشيخ ابن عثيمين- المكتبة الإسلامية، القاهرة، تحقيق صبحي رمضان وأم إسراء بيومي- الطبعة الأولى، 1427ه.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان نموده‌اند که ازدواج زن صحیح نیست مگر با وجود ولی [زن] که عقد نکاح را بر عهده گیرد.

1. اجازه‌ی ولی، شرط درستی نکاح است، بنابراین اگر نکاح بدون ولی صورت گیرد یا زن خودش را به عقد دیگری در آورد، نکاح درست نیست.
2. ولی، نزدیک‌ترین مردان به زن است، بنابراین با وجود ولیِ نزدیک، ولیِ دور نکاح زن را بر عهده نمی‌گیرد.
3. در ولی: مکلف بودن، مرد بودن، رشید بودن در شناخت مصالح نکاح و یکی بودن دین ولی و زنی که ولایت او را بر عهده دارد، شرط است؛ و چون در کسی یکی از این صفات موجود نباشد، اهلیت ولایت در عقد نکاح را ندارد.

سنن أبي داود (3/ 427) (2085). سنن الترمذي (2/ 392) (1101). سنن ابن ماجه (3/ 79) (1881). مسند أحمد (32/ 280) (19518). البدرُ التمام شرح بلوغ المرام، للمَغرِبي (7/ 57). إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل، للألباني (6/ 237). توضِيح الأحكام من بلوغ المَرَام، للبسام (5/ 262). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (7/ 222). فتح ذي الجلال والإكرام بشرح بلوغ المرام، لابن عثيمين (4/ 469).