افزایش و کاهش ایمان

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر داده‌ است که هیچ پیامبری نبوده که خداوند در امتی پیش از او مبعوث کرده باشد مگر آنکه یاران خاص و یاوران و مجاهدان مخلصی از امتش با خود داشته است که برای خلافت پس از او مناسب بوده‌اند؛ سنت او را برگرفته و به امر او اقتدا کرده‌اند؛ اما بعد از آن سلف نیکوکار، مردمی می‌آیند که خیری در آنان نیست. چیزی را می‌گویند که انجامش نمی‌دهند و کاری را انجام می‌دهند که به آن امر نشده‌اند؛ پس هرکه با دستانش با آنان جهاد کند او مؤمن است و هرکه با زبانش با آنان جهاد کند او مؤمن است و هرکه با دلش با آنان جهاد کند او مؤمن است و کمتر از این به اندازهٔ دانهٔ خردلی ایمان نیست.

1. تشویق به جهاد و مبارزه با کسانی که با گفتار و کردار به مخالفت با شرع برخاسته‌اند.
2. عدمِ انکارِ قلبیِ منکر دلیل ضعف ایمان یا از بین رفتن آن است.
3. الله تعالی برای پیامبران کسانی را میسر نموده که پس از آنان رسالت‌شان را بر دوش می‌گیرند.
4. کسی که خواهان نجات است باید از راه و روش پیامبران پیروی کند، زیرا هر راهی جز راه آنان، مسیر هلاکت و گمراهی است.
5. هرچه از دوران پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحاب او دور شویم، مردم بیشتر سنت‌ها را رها می‌کنند و پیرویِ هواهای نفسانی می‌شوند و بدعت‌ها را پدید می‌آورند.
6. بیان مراتب جهاد و اینکه برای کسی که توانایی تغییر را دارد با دست است (یعنی عملی است) مانند مسئولان امر و حاکمان و فرماندهان؛ و همچنین با زبان است، از طریق بیان حق و دعوت به آن؛ و با قلب است، از طریق انکار منکر در دل و دوست نداشتن یا راضی نبودن به آن.
7. امر به معروف و نهى از منكر واجب است.

صحيح مسلم (1/ 69) (50). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 276). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص148). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (4/ 16). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 209).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که ایمان شامل شعبه‌ها و خصلت‌های بسیاری است و اعمال و اعتقادات و اقوال را در بر می‌گیرد. و بالاترین خصلت‌های ایمان و بهترین آنها، گفتن «لا اله الا الله» با دانستن معنایش و عمل به مقتضایش می‌باشد؛ به این معنا که الله همان معبود یگانه‌ای است که تنها او و نه جز او شایستهٔ عبادت است. و اینکه کمترین اعمال ایمان، برداشتن هرچیزی از مسیر است که باعث آزار مردم می‌شود. سپس رسول خدا ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که حیا از خصلت‌های ایمان است و آن اخلاقی است که انسان را به انجام کار زیبا و ترک کار زشت وا می‌دارد.

1. ایمان مراتبی دارد که برخی برتر از برخی دیگر است.
2. ایمان قول و عمل و اعتقاد است.
3. حیا از الله تعالی مقتضی آن است که تو را در جایی یا در حال انجام کاری نبیند که از آن نهی کرده و جای خالی تو را در جایی نبیند که امر نموده تا در آنجا باشی.
4. ذکرِ تعداد، به معنای محدودیت از نظر تعداد مشخص نیست، بلکه دلیل بر زیاد بودن اعمال ایمانی است، زیرا گاهی عرب برای چیزی عددی را ذکر می‌کند اما منظورش نفی بیش از آن نیست.

صحيح البخاري (1/ 11) (9). صحيح مسلم (1/ 63) (35). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين (1/ 154). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 169). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص106). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم لهلالي (1/ 205).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر داده‌اند که: مسلمانی که اسلامش کامل است، کسی است که مسلمانان از زبان او در امان باشند یعنی به آنان ناسزا نمی‌گوید و نفرین‌ و غیبت‌شان نمی‌کند و با زبانش به آنان هیچ آزاری از هیچ نوعی نمی‌رساند؛ و از دستش در امان هستند یعنی به حق‌شان دست‌درازی نمی‌کند و اموال‌شان را به ناحق نمی‌گیرد و چنین رفتارهایی ندارد. و مهاجر کسی است که آنچه را الله حرامش کرده، ترک می‌کند.

1. اسلام شخص کامل نمی‌شود مگر با آزار نرساندن مادی یا معنوی به دیگران.
2. اینجا مشخصا زبان و دست ذکر شده زیرا اشتباهات دست و زبان و زیان آنها بیشتر است و بیشتر بدی‌ها از این دو سر می‌زند.
3. تشویق و ترغیب به ترک گناهان و پای‌بندی به امر الله تعالی.
4. بهترین مسلمانان کسی است که حقوق الله و حقوق مسلمانان را ادا کند.
5. اعتدا و تجاوز ممکن است زبانی یا عملی باشد.
6. هجرت کامل، ترک آن چیزهایی است که الله تعالی حرام کرده است.

صحيح البخاري (1/ 11) (10). صحيح مسلم (1/ 65) (40). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 236). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 511). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 306).

پیامبر صلی الله علیه وسلم به تغییر منکر بر حسب توانایی امر می‌کند؛ و منکر هر آن چیزی است که الله و پیامبرش از آن نهی کرده‌اند. بنابراین هرگاه منکری دید، واجب است تا در صورت توانایی‌ با دست آن را تغییر دهد (تغییر عملی)، و اگر توان تغییر آن با دست را نداشت، آن را با زبانش تغییر دهد، چنانکه مرتکبش را نهی کند و زیان منکر را به او یادآوری کند و به جای آن شر، او را به خیر و خوبی راهنمایی کند؛ و اگر از این مرتبه نیز ناتوان بود، با دلش آن را تغییر دهد یعنی منکر مذکور را بد بدارد و عزم جدی داشته باشد که هرگاه توانست، آن را [عملا نیز] تغییر دهد. و تغییر با دل، ضعیف‌ترین مراتب ایمان در تغییر منکر است.

1. این حدیث یک اصل و قاعده در بیان مراتب تغییر منکر است.
2. امر به رفتار تدریجی و مرحله‌ای در نهی از منکر، یعنی هر کس بر حسب توانایی خود.
3. نهی از منکر باب بزرگی در دین است که از کسی ساقط نمی‌گردد، و هر مسلمانی بر حسب توانایی خود مکلف به آن است.
4. امر به معروف و نهی از منکر از شعبه‌های ایمان است و ایمان کم و زیاد می‌شود.
5. در نهی از منکر شرط است که شخص به منکر بودن آن کار عالم باشد.
6. در تغییر منکر شرط است که از تغییر آن، منکر بزرگ‌تری ایجاد نشود.
7. نهی از منکر آداب و شروطی دارد که باید مسلمان آنها را فراگیرد.
8. انکارِ منکر نیازمند سیاست شرعی و علم و بصیرت است.
9. عدم انکار قلبی نشانهٔ ضعف ایمان است.

صحيح مسلم (1/ 69). جامع العلوم والحكم (2/245). المعين على تفهم الأربعين (ص 393). شرح الأربعين النووية للعثيمين (ص: 336). البحر المحيط الثجاج (2/204). فتح القوي المتين للعباد (ص 116).

پیامبر صلی الله علیه وسلم فضیلت وارد شدن به اسلام را بیان می‌کند؛ و اینکه هرکس اسلام بیاورد و اسلامش نیکو شود و مخلص و صادق باشد، برای گناهانی که در جاهلیت مرتکب شده محاسبه نمی‌شود؛ و کسی که در اسلام مرتکب بدی شود یعنی منافق باشد یا از دینش برگشته و مرتد گردد، هم برای گناهانی که در حال کفر مرتکب شده بازخواست می‌شود و هم برای گناهانی که در اسلام مرتکب شده است.

1. توجه صحابه رضوان الله علیهم و ترس آنان از گناهانی که در جاهلیت انجام داده بودند.
2. تشویق به پایداری بر اسلام.
3. فضیلت اسلام آوردن و اینکه باعث پاک شدن گناهان پیشین می‌شود.
4. مرتد و منافق برای همهٔ کارهایی که در جاهلیت انجام داده و همهٔ گناهانی که در اسلام مرتکب شده، محاسبه می‌شود.

صحيح البخاري (9/ 14) (6921). صحيح مسلم (1/ 111) (120). مشارق الأنوار على صحاح الآثار (2/229). الكواكب الدراري (24/43). عمدة القاري شرح صحيح البخاري (24/ 76).

گروهی از اصحاب پیامبر نزد ایشان رفته و دربارهٔ افکار و وسوسه‌های بزرگی پرسیدند که در درون خود احساس می‌کردند، مواردی که از زشتی و شدت نفرت‌شان از آنها، به زبان آوردن‌شان را هم بزرگ می‌شمردند. پس پیامبر علیه الصلاة والسلام فرمود: این چیزی که احساس می‌کنید صریح ایمان و یقینی است که باعث شده در برابر آنچه شیطان در دل‌تان انداخته، مقاومت کنید و از بیان آن خودداری نموده و آن را در دل خود بزرگ بیابید؛ و نشان می‌دهد که شیطان نتوانسته بر دل‌های شما مسلط شود برخلاف کسی که شیطان بر دل او مسلط شده و هیچ مقاومتی در برابر آن نیافته است.

1. بیان ضعف شیطان در برابر اهل ایمان چنانکه نتوانسته کار دیگری جز وسوسه انجام دهد.
2. عدم باور و پذیرش وسوسه‌هایی که بر نفس می‌گذرد، چون از سوی شیطان هستند.
3. وسوسهٔ شیطان زیانی به مؤمن نمی‌رساند، اما باید از وسوسهٔ او به الله پناه ببرد و از پی‌گیری آن خودداری کند.
4. زیبنده‌ی مسلمان نیست تا در مورد اشکالاتی که نسبت به دینش برای او پیش آمده سکوت کند، بلکه باید در باره آن سؤال کند.

صحيح مسلم (1/ 119) (132)، معالم السنن (4/174)، المفهم للقرطبي (1/344)، شرح النووي على مسلم (2/154)، البحر المحيط الثجاج (3/622).

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که ایمان در دل مسلمان کهنه و ضعیف می‌شود، همانطور که لباس نو در اثر استفادهٔ زیاد کهنه می‌شود؛ و این یا به سبب سستی در عبادت رخ می‌دهد یا به دلیل ارتکاب گناهان و غوطه‌ور شدن در شهوت‌ها. از این‌رو پیامبر صلی الله علیه وسلم راهنمایی نموده که برای تجدید و نوسازی ایمان‌مان، الله را به دعا بخوانیم و فرایض را انجام دهیم و ذکر و استغفار بسیار کنیم.

1. تشویق به درخواست پایداری و تجدید ایمان در دل از الله.
2. ایمان قول و عمل و اعتقاد است؛ با طاعت زیاد می‌شود و با معصیت کم می‌گردد.

المستدرك على الصحيحين للحاكم (1/ 45) (5)، المعجم الكبير للطبراني (13/ 36) (84)، النهاية في غريب الحديث والأثر، ص(282)، النهاية (1/316)، فيض القدير (2/323)، التنوير شرح الجامع الصغير (3/434).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد: مؤمنی که در ایمانش صادق است و دلش به ایمان او آرام است در دلش گشایش و شادی و شیرینی و لذت نزدیکی به الله تعالی را می‌یابد اگر از این سه مورد راضی و خشنود باشد: نخست: به پروردگاری الله خشنود باشد یعنی نسبت به هر آنچه از جهت ربوبیت الهی به او می‌رسد از جمله تقسیم روزی و حالات، سینه‌اش فراخ باشد و در دل اعتراضی به آن نیابد و پروردگاری جز الله نخواهد و نجوید. ثانیا: به اسلام به عنوان دین خشنود باشد، یعنی سینه‌اش برای تکالیف و واجبات اسلام گشاده باشد و راهی را جز راه اسلام نپوید. ثالثا: به محمد ـ صلی الله علیه وسلم ـ به عنوان پیامبر راضی باشد؛ یعنی سینه‌اش برای هرچه او آورده، بدون تردید و شک فراخ و پذیرا باشد و راهی جز راه و روش او را نپیماید.

1. ایمان شیرینی‌ و طعمی دارد که با دل چشیده می‌شود، همانطور که شیرینی غذا و نوشیدنی با دهان چشیده می‌شود.
2. بدن شیرینی غذا و نوشیدنی را نمی‌چشد مگر هنگام سلامتی. دل نیز اگر از بیماری هواهای گمراه کننده و شهوت‌های حرام سالم باشد طعم ایمان را خواهد چشید؛ و هرگاه بیمار شود این شیرینی را حس نخواهد کرد و بلکه چیزهایی را شیرین خواهد یافت که عامل هلاکت او هستند، یعنی هواها و بدعت‌ها و گناهان.
3. وقتی انسان از امری خشنود شود و آن را نیک بشمارد، برایش آسان می‌شود و از آن احساس خستگی نمی‌کند و از هرچه در آن مورد نصیبش شود شاد می‌شود و در دلش جا می‌گیرد. مؤمن نیز چنین است، اگر ایمان به دلش وارد شود، طاعت پروردگار برایش آسان می‌شود و نفسش از آن لذت می‌برد و سختی‌های آن برایش طاقت‌فرسا نخواهد بود.
4. ابن قیم می‌گوید: «این حدیث متضمن خشنودی از ربوبیت پروردگار و الوهیت او می‌باشد و همچنین خشنودی از پیامبرش و اطاعت و فرمانبرداری از او و خشنودی از دینش و تسلیم شدن در برابر آن.

صحيح مسلم (1/ 62) (34)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (2/ 11)، إكمال المعلم بفوائد مسلم (1/ 270).