فضيلت حج و عمره

هنگامی که رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ از حجة الوداع بازگشت، خطاب به زنی از انصار که حج نکرده بود فرمود: چه تو را از حج کردن با ما بازداشت؟ آن زن چنین عذر آورد که آنان دو شتر داشتند که شوهر و فرزندش بر یکی از آنها به حج رفته‌اند و دیگری را برای آنان باقی گذاشتند تا به وسیله‌ی آن از چاه آب تهیه کنند. پس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به او خبر داد که پاداش ادای عمره در ماه رمضان، همانند یک حج است.

1. فضیلت عمره در ماه رمضان.
2. عمره در ماه رمضان، از نظر پاداش برابر با حج است، اما در ادای فریضه همانند حج نیست (یعنی نمی‌تواند جایگزین حج فرض باشد).
3. ثواب اعمال با افزایش شرف و جایگاه اوقات، بیشتر می‌شود؛ یکی از نمونه‌های آن، انجام اعمال در ماه رمضان است.

صحيح البخاري (3/ 19) (1863). صحيح مسلم (2/ 917) (1256). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 403). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 896). المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، للنووي (9/ 2).

پیامبر صلی الله علیه وسلم بیان داشته‌اند که هرکس برای الله تعالی حج را به جا بیاورد و دچار «رفث» نشود -رفث یعنی جماع و مقدمات آن مانند بوسیدن و لمس؛ و همچنین بر سخنان زشت و ناروا نیز اطلاق می‌شود - و با انجام گناهان و بدی‌ها مرتکب فسق نشود؛ و از مصادیق فسوق، انجام ممنوعات اِحرام است، درحالی از حج خود بازمی‌گردد که مورد آمرزش قرار گرفته است، همانند کودکی که عاری از گناه متولد می‌شود.

1. هرچند فسق و بدکاری در همه حال ممنوع است، اما نهی از آن در هنگام حج جهت بزرگداشت و تعظیم مناسک آن، از تاکید بیشتری برخوردار است.
2. انسان بدون گناه و معصیت و پاک از گناهان به دنیا می‌آید، درنتیجه کسی گناهِ دیگری را به دوش نمی‌گیرد.

صحيح البخاري (2/ 133) (1521). صحيح مسلم (2/ 983) (1350). رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين (ص358) (1274). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 401). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (15/ 378). شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين (5/ 321). شرح النووي على مسلم (9/ 119). إكمال المعلم بفوائد مسلم، للقاضي عياض (4/ 462).

صحابه ـ رضی الله عنهم ـ جهاد در راه الله و نبرد با دشمنان را از بهترین اعمال می‌دانستند، بنابراین ام المومنین عایشه ـ رضی الله عنها ـ از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ می‌پرسد که آیا آنان یعنی زنان جهاد نکنند؟ پس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ زنان را به بهترین جهاد در حق آنان راهنمایی می‌کند که همان حج مبرور موافق با قرآن و سنت و سالم از گناه و ریاست.

1. جهاد از بهترین اعمال برای مردان است.
2. حج برای زنان بهتر از جهاد است و از بهترین اعمال برای آنان می‌باشد.
3. اعمال بر حسب کسی که آن را انجام می‌دهد بر هم برتری می‌یابند و متفاوت می‌شوند.
4. حج را از آنجایی جهاد نامیده‌اند که نوعی جهاد با نفس است؛ و در آن باید از مال و توان بدن هزینه کرد. بنابراین مانند جهاد در راه الله نوعی عبادت بدنی و مالی است.

صحيح البخاري (2/ 133) (1520). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 402). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 902). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 321).

تراشیدن و کوتاه کردن موهای سر از مناسک حج و عمره است؛ و در میان این دو، فضل تراشیدن از کوتاه کردن بیشتر است؛ چون در اظهار بندگی و ذلت و خواری برای الله متعال در مسیر اطاعت و بندگی آشکارتر است. به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم سه بار برای کسانی که سرشان را می تراشند دعای رحمت می کند؛ و در این میان حاضران کسانی را یادآور می شوند که موهای سرشان را کوتاه می کنند، اما رسول الله صلی الله علیه وسلم به آنها توجه نمی کند؛ و در بار سوم یا چهارم کسانی که موهای شان را کوتاه می کنند، شامل دعای خود می کند. و این بر افضل بودن تراشیدن موها در حق مردان دلالت می کند. اما در زمان عمره ی تمتع که وقت تنگ است، چنین نیست؛ یعنی اگر در عمره ی تمتع موهای سر تراشیده شود، وقتی برای رشد مو نیست تا در حج تراشیده شود؛ بنابراین در عمره ی تمتع، کوتاه کردن موها افضل است، چون در حج تراشیده می شوند.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ، 2006م. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ، 2005م. الإفهام في شرح عمدة الأحكام لابن باز، تحقيق: سعيد القحطاني، مؤسسة عبد العزيز بن باز الخيرية، الرياض، الطبعة: الأولى 1435هـ. خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، فيصل بن عبد العزيز المبارك، الطبعة: الثانية 1412هـ، 1992م. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي، دار المنهاج، القاهرة، الطبعة: الأولى 1427هـ.

الله متعال در هیچیک از روزها به اندازه ی روزه عرفه بندگانی را که می خواهد، از آتش دوزخ نجات نمی دهد. و الله متعال به حاجیان واقعا نزدیک می شود و نزد ملائکه به آنها افتخار می کند و برای ملائکه فضل و برتری و شرف حاجیان نمودار می شود. اهل سنت و جماعت معتقدند که الله متعال آنگونه که لایق جلال و بزرگی او تعالی است، به بندگانش واقعا و حقیقتا نزدیک است و او بالای عرش خویش قرار دارد و از مخلوقاتش جداست و حقیقتا به بندگانش نزدیک می شود و می فرماید: «ما أراد هؤلاء؟»، یعنی: اینها چه می خواهند؟ که خانواده و وطن خود را رها کرده اند و اموال خود را برای آمدن به آنجا خرج نموده اند و جسم خود را خسته کرده اند؛ یعنی: آنها جز آمرزش، رضایت، نزدیکی و دیدار الله را نمی خواهند و آنچه می خواهند برای ایشان حاصل شده و درجات آنها به میزان نیت های شان است.

صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، للنووي، نشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت، الطبعة: الثانية، 1392ه. مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي بن سلطان الملا الهروي القاري، الناشر: دار الفكر، بيروت – لبنان، الطبعة: الأولى، 1422هـ - 2002م. - صفات الله عز وجل الواردة في الكتاب والسنة : علوي بن عبد القادر السَّقَّاف دار الهجرة الطبعة : الثالثة ، 1426 هـ - 2006 م

از ام المومنین عایشه رضی الله عنها روایت است که از رسول الله صلی الله علیه وسلم می خواهد به وی اجازه دهد همراه ایشان جهاد کند و فضل جهاد را به دست آورد؛ اما رسول الله صلی الله علیه وسلم بیان می کند که شرکت مستقیم زنان در جهاد و جنگیدن آنها با کفار در حق آنان روا و مشروع نیست؛ چون غالبا موصوف به ضعف جسمی و نازک دلی و عدم تحمل خطرات هستند؛ اما این مانعِ حضور آنها برای معالجه ی زخمی ها و آب دادن به تشنه ها و کارهای مشابه نمی شود. چنانکه در حدیث ام عطیه رضی الله عنها آمده که می گوید: همراه رسول الله صلی الله علیه وسلم در هفت غزوه شرکت داشتم و در محل اقامت آنان می ماندم و برای آنها غذا درست می کردم، زخمی ها را درمان می کردم و به بیماران رسیدگی می نمودم. در ادامه رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: جهاد زنان حج است؛ و تشبیه حج و عمره به جهاد، از باب سفر و دوری از وطن و جدا شدن از خانواده و خطرات سفر و خستگی جسمی و خرج کردن مال می باشد. در صحیح مسلم از انس رضی الله عنه روایت است که ام سلیم در روز حنین خنجری در دست گرفت و به رسول الله صلی الله علیه وسلم گفت: آن را برداشتم که اگر یکی از مشرکان به من نزدیک شد، شکمش را پاره کنم. و این دلیلی بر جواز جنگیدن زنان می باشد هرچند بر جنگیدن تدافعی و جهت دفاع از خود دلالت دارد و بر این دلالت نمی کند که وی قصد حمله به دشمن و مبارزه ی با او را داشته است.

صحيح البخاري، المحقق: محمد زهير بن ناصر الناصر، الناشر دار طوق النجاة، الطبعة الأولى 1422هـ. توضيح الأحكام من بلوغ المرام، لعبد الله بن عبد الرحمن البسام، مكتبة الأسدي، مكة، الطبعة الخامسة، 1423. منحة العلام شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان، دار ابن الجوزي، الطبعة الأولى، 1428. بلوغ المرام من أدلة الأحكام، لأحمد بن علي بن حجر العسقلاني، تحقيق وتخريج وتعليق: سمير بن أمين الزهيري، الناشر: دار الفلق، الرياض، الطبعة: السابعة، 1424 هـ. سبل السلام، لمحمد بن إسماعيل الصنعاني، الناشر: دار الحديث.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم به نزدیک ساختنِ [زمانِ] ادای مناسک حج و عمره و عدم انقطاع از انجام آن دو در صورت توانایی، تشویق کرده‌اند. زیرا انجام آن دو، سببی برای از بین بردن فقر و گناهان و اثر آنها در قلب است، همان‌گونه که دمیدنِ [کورهٔ] آتش، سببی برای از بین بردنِ ناخالصیِ آهن و دیگر فلزاتی است که با آن آمیخته شده و از جنس آن نیست.

1. فضیلت پی در پی به جا آوردن حج و عمره و تشویق به آن.
2. پی در پی به جا آوردن حج و عمره از اسباب بی‌نیازی و آمرزش گناهان است.
3. مبارکفوری می‌گوید: [عبارتِ] «يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ» (فقر را از بین می‌برند) یعنی آن را زایل می‌کنند، و این شامل فقر ظاهری با حاصل شدنِ بی‌نیازیِ مادی، و فقر باطنی با حاصل شدنِ بی‌نیازیِ قلب، هر دو می‌شود.

سنن الترمذي (2/ 167) (810)، سنن النسائي (5/ 115) (2631)، مسند أحمد (6/ 185) (3669)، ذخيرة العقبى في شرح المجتبى (23/ 322). النهاية في غريب الحديث والأثر (819) (252).