احكام زنان

ابوهریره رضی الله خبر می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم در باب معاشرت با زنان فرمودند: «وصیتی که شما را به آن توصیه می کنم پذیرا باشید؛ اینکه با زنان به خوبی رفتار کنید زیرا توانایی زنان در حوزه ی عقل و دین و اندیشه و در تمام امور [نسبت به مردان] پایین تر است. چراکه آنها از دنده ی پهلو خلق شده اند. الله متعال آدم علیه الصلاة والسلام را بدون پدر و مادر و از خاک آفرید چنانکه به او گفت، باش پس شد؛ و چون الله متعال اراده نمود این مخلوق را از وی گسترش دهد، همسرش را از او و از دنده ی کجش آفرید؛ و به این ترتیب همسرش از دنده ی کج او آفریده شد؛ و چون بخواهی از دنده ی کج استفاده کنی، با همان کجی که دارد باید مورد استفاده قرار گیرد و اگر بخواهی راستش کنی، می شکند. زن نیز چنین است؛ اگر انسان بخواهد از او بهره مند شود باید با همان کجی که دارد، از او بهره مند گردد و به آنچه میسر شد رضایت دهد؛ و اگر بخواهد او را راست گرداند، راست نمی شود و به این هدف دست نمی یابد؛ و اگر در دین خود راست و استوار باشد، به سبب اقتضای سرشت و طبیعتی که دارد هرگز راست شدنی نیست؛ و در همه چیز در خدمت شوهرش نخواهد بود بلکه حتما با او مخالفت می کند و علاوه بر کوتاهی که در ذاتش می باشد، کوتاهی دارد؛ و اگر کسی بخواهد او را راست کند، باعث شکستنش می شود و شکستن او طلاق وی می باشد. به این معنا که اگر تلاش کنی او را طبق خواسته های خود تنظیم کنی، امکان آن وجود ندارد بلکه نتیجه ی چنین تلاشی، خستگی از زن و طلاق دادن او می باشد.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى 1415هـ. تطريز رياض الصالحين، فيصل بن عبد العزيز المبارك، تحقيق: عبد العزيز بن عبد الله آل حمد، دار العاصمة للنشر والتوزيع، الرياض، الطبعة: الأولى 1423هـ، 2002م. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ، 2007م. شرح رياض الصالحين للشيخ ابن عثيمين، دار الوطن للنشر، الرياض، 1426هـ. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر 1407هـ، 1987م. النهاية في غريب الحديث والأثر، مجد الدين أبو السعادات المبارك بن الأثير، تحقيق: طاهر أحمد الزاوى، محمود محمد الطناحي، نشر: المكتبة العلمية، بيروت، الطبعة: 1399هـ، 1979م.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته که طعم دنیا شیرین است و در نگاه، سرسبز و دلرباست، به همین سبب انسان فریبش را می‌خورد و خود را برای آن خسته می‌کند و آن را بزرگ‌ترین دغدغه‌ی خود قرار می‌دهد. و الله سبحانه وتعالی در این زندگی دنیا، برخی از ما را جانشین برخی دیگر قرار می‌دهد تا ببیند چگونه رفتار می‌کنیم، آیا به طاعت او می‌پردازیم یا مرتکب معصیت و نافرمانی او می‌شویم؟ سپس فرمود: برحذر باشید از اینکه متاع دنیا و زینت آن شما را بفریبد و باعث شود امر الله را ترک کنید و در آنچه شما را از آن نهی کرده، واقع شوید. و یکی از بزرگ‌ترین فتنه‌های دنیا که باید از آن برحذر بود، فتنهٔ زنان است؛ و نخستین فتنه‌ای بوده که بنی‌اسرائیل دچار آن شدند.

1. ترغیب و تشویق به ملازمت بر تقوا و مشغول نشدن به ظواهر و زینت دنیا.
2. هشدار نسبت به فتنه افتادن توسط زنان، با نگاه کردن به آنان یا تساهل در اختلاط آنان با مردان نامحرم یا دیگر مظاهر فتنه.
3. فتنهٔ زنان از بزرگ‌ترین فتنه‌ها در این دنیاست.
4. پند و عبرت گرفتن از امت‌های پیشین؛ زیرا آنچه برای بنی‌اسرائیل رخ داد، برای دیگران هم رخ خواهد داد.
5. فتنهٔ زن چنین است که اگر همسرش باشد، شاید هزینه‌هایی را بر مرد تحمیل کند که در توانش نیست؛ درنتیجه او را از پرداختن به امور دین به خود مشغول دارد و مجبور شود در طلب دنیا خود را به هلاکت بیندازد؛ و اگر زنی نامحرم باشد، در صورت بیرون رفتن از خانه و اختلاط با مردان، فتنه‌اش فریفتن مردان و اغوای آنان و منحرف کردن‌شان از راه حق است؛ به ویژه اگر با روی باز و آرایش باشند و این رفتار می‌تواند به درجات گوناگون زنا بینجامد. بنابراین مؤمن باید به الله پناه برده و برای نجات از فتنه‌ی آنها، امیدش به الله باشد.

صحيح مسلم (4/ 2098) (2742). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 146). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 173). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 103).

رسول الله صلی الله علیه وسلم سخنرانی می کرد که یکی از شنوندگان عبدالله بن زمعه بوده است؛ از جمله مواردی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در این سخنرانی به آن پرداخته و عبدالله شنیده، ذکر شتری بوده که معجزه ی پیامبر خدا صالح علیه السلام بوده است؛ و از کسی سخن گفته که آن را پی کرده و به او قُدار بن سالف می گفتند و بدبخت ترین افراد قوم بود؛ برخی از صفت های وی که به آنها اشاره شده عبارتند از: بی نظیر بودن، پر فساد بودن، صاحب قدرت در میان قومش. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم در سخنرانی اش فرمود: «يعْمِدُ أَحَدكُمْ فيجْلِدُ امْرأَتَهُ جلْد الْعَبْدِ»: «برخی از شما همسران شان را مانند برده کتک می زنند». معمولا کتک کاری شدید بوده است؛ سیاق حدیث بیانگر بعید بودن این دو امر از انسان عاقل می باشد؛ اینکه به شدت همسرش را به باد کتک بگیرد و در ادامه ی روز یا همان شب با وی همبستر شود؛ این درحالی است که همبستری و هم خوابگی زمانی نیکو است که با میل و رغبت همراه باشد؛ حال آنکه غالبا کسی که کتک خورده و لطمه دیده، از کسی که با او چنین رفتاری داشته نفرت دارد؛ و این مساله به مذمت و نکوهش چنین رفتار متناقضی اشاره دارد؛ و بیانگر این مهم است که اگر چاره ای جز تنبیه نیست، باید تادیب با تنبیه اندکی همراه باشد به گونه ای که نفرت مطلق به دنبال نداشته باشد؛ لذا نباید در تنبیه و تادیب افراط و زیاده روی کرد. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم آنها را در مورد خندیدن به خاطر بادی که از دیگری خارج می شود، هشدار می دهد. زیرا چنین رفتاری خلاف مروت و جوانمردی بوده و با هتک حرمت همراه است؛ و در بیان زشتی آن فرمود: «لِمَ يضحكُ أَحَدَكُمْ مِمَّا يفعل؟»: «چرا برخی از شما به خاطر کاری که از خودش سر می زند، به ديگران می خندد؟». زیرا خندیدن برای امری عجیب است. خنده ای که اثر آن، خود را بر پوست ظاهر نماید تبسم است؛ و اگر قوی تر بوده و با صدا همراه باشد، "ضحک" می باشد؛ و اگر بیش از این مقدار باشد "قهقهه" نام دارد. این درحالی است که خارج شدن باد امری معمولی و مشترک در میان همه ی انسان ها می باشد، بنابراین چه دلیلی برای خندیدن به آن وجود دارد؟

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى 1415هـ. تطريز رياض الصالحين، فيصل بن عبد العزيز المبارك، تحقيق: عبد العزيز بن عبد الله آل حمد، دار العاصمة للنشر والتوزيع، الرياض، الطبعة: الأولى 1423هـ، 2002م. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، محمد علي بن البكري بن علان، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة، بيروت، الطبعة: الرابعة 1425هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق: عصام هادي، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية القطرية، دار الريان، بيروت، الطبعة: الرابعة 1428هـ. شرح رياض الصالحين، محمد بن صالح العثيمين، دار الوطن، الرياض، الطبعة: 1426هـ. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، كنوز إشبيليا، الرياض، الطبعة: الأولى1430هـ، 2009م. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر 1407هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از این نهی کردند که شوهر از زنش چنان متنفر شود که مرتکب ستم در حق او گردد و او را ترک گوید و نسبت به او بی‌توجهی و روی‌گردانی کند؛ زیرا انسان ذاتا دچار نقص است و اگر یک اخلاق بد او را نپسندید، قطعا در او اخلاق دیگری می‌یابد که پسندیده است؛ بنابراین از همان اخلاق نیکی که می‌پسندد راضی باشد و بر اخلاق ناپسندش صبر کند. این باعث می‌شود صبر کند و نسبت به همسرش کینه‌ای به دل نگیرد که به جدایی از او بینجامد.

1. دعوت مؤمن به عدالت و رفتار عاقلانه در هر اختلافی که میان او و همسرش رخ می‌دهد و پرهیز از رفتار احساسی و واکنش‌های موقت.
2. شان مؤمن چنین است که از همسر مؤمنش کینهٔ کلی به دل نمی‌گیرد که باعث جدایی از او شود، بلکه شایسته‌ی او این است که با توجه به صفات پسندیدهٔ همسرش، از صفات ناپسندش چشم‌پوشی کند.
3. تشویق به معاشرت و هم‌صحبتی نیکو میان زن و شوهر.
4. ایمان، انسان را به مکارم اخلاقی فرا می‌خواند؛ و امکان ندارد که مرد و زن مؤمن اخلاق و ویژگی خوبی نداشته باشند؛ زیرا لازمهٔ ایمان، وجود خصلت‌های نیک در مرد و زن مومن است.

صحيح مسلم (2/ 1091) (1469). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 359). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 122). فتح رب البرية بتلخيص الحموية، لابن عثيمين (ص117). مجموع فتاوى ابن باز (25/ 246). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 282).

در این حدیث آمده که ابن عباس رضی الله عنهما به شاگردش عطاء بن ابی رباح می گوید: «آيا زنی بهشتی به تو نشان ندهم؟ گفتم: بله. ابن عباس رضی الله عنهما گفت: اين زن سياه». زنی سیاه که کسی به او اهمیت نمی دهد و بیشتر مردم او را نمی شناسند. کسی که دچار صرع شده و بیهوش گشته و برهنه می گردد. رسول الله صلی الله علیه وسلم را در جریان می گذارد و از او می خواهد تا برای شفا یافتنش از صرع و بیهوشی به درگاه باری تعالی دعا کند. اما رسول الله صلی الله علیه وسلم به وی می گوید: «إِن شئْتِ صَبَرْتِ ولكِ الْجنَّةُ، وإِنْ شِئْتِ دعَوْتُ اللَّه تَعالَى أَنْ يُعافِيَكِ»: «اگر می خواهی صبر كن و در عوض، بهشت از آنِ تو خواهد بود. و اگر می خواهی برايت دعا می کنم تا الله تو را شفا دهد». و این زن سیاه می گوید: صبر می کنم؛ هرچند از این بیماری رنج برده و اذیت می شود؛ ولی جهت کسب بهشت صبر می کند. اما می گوید: ای رسول الله، من به هنگام صرع و بیهوشی برهنه می شوم؛ از الله بخواه که برهنه نشوم؛ و به این ترتیب رسول الله صلی الله علیه وسلم دعا می کند تا به هنگام بیهوشی برهنه نشود که چنین می شود.

صحيح البخاري (7/ 116) (5652). صحيح مسلم (4/ 1994) (2576). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 95). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (1/ 235).

ابن عمر رضی الله عنهما روایت می کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: هرگاه همسر یکی از شما اجازه ی رفتن به مسجد خواست، او را از رفتن به مسجد باز ندارید؛ تا از فضیلت شرکت در جماعت محروم نماند؛ این حدیث بیانگر حکم خروج زنان برای نماز خواندن در مسجد می باشد که جایز بودن آن است. وقتی عبدالله بن عمر این حدیث را روایت می کرد، یکی از پسرانش به نام بلال حضور داشت؛ بلال که تغییر وضعیت زنان و تساهل آنان در آرایش و آراستگی را در جامعه ی زمان خود می دید و آن را با زمان رسول الله صلی الله علیه وسلم مقایسه می کرد، غیرتش باعث شد – بدون قصد اعتراض به شارع - چنین سخنی بگوید: به خدا سوگند آنان را باز می داریم. اما پدرش این سخنش را حمل بر اعتراض نمود و آن را مصداق رد سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم دانست؛ لذا خشم و غضب به خاطر الله و رسولش او را واداشت که دشنام و ناسزای بی سابقه ای نثار پسرش کند. و گفت: از رسول الله صلی الله علیه وسلم به تو خبر می دهم و تو می گویی: به خدا سوگند آنها را باز می داریم؟

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام، لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ.

این حدیث به مساله ی مهمی در اسلام تاکید دارد و آن نرمخویی و خوش رفتاری با ضعیفانی چون یتیمان و زنان می باشد. در این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم در توجه به این دو گروه، یتیمان و زنان، مبالغه می کند چون هر دو از جایگاهی برخوردار نیستند که بدان پناه ببرند و از آنها دفاع کند؛ بنابراین رسول الله صلی الله علیه وسلم دعای سختی و مشقت برای کسی می کند که در حق آنها تجاوز کند.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لمحمد علي بن محمد بن علان، ط4، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة، بيروت، 1425هـ. رياض الصالحين، للنووي، ط1، تحقيق: ماهر ياسين الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، 1428هـ. رياض الصالحين، ط4، تحقيق: عصام هادي، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية القطرية، دار الريان، بيروت، 1428هـ. السنن الكبرى للنسائي، تحقيق: حسن عبد المنعم شلبي، ط1، مؤسسة الرسالة - بيروت، 1421هـ. سنن ابن ماجه، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء الكتب العربية، فيصل عيسى البابي الحلبي. صحيح الجامع الصغير وزيادته، للألباني، ط3، المكتب الإسلامي، بيروت، 1408هـ. مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط و عادل مرشد وآخرون، تحت إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي، (ط1)، مؤسسة الرسالة، 1421هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين، ط14، مؤسسة الرسالة، 1407هـ.

رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که هرکس شب هنگام برخیزد و نماز بخواند و همسرش را برای نماز بیدار کند؛ و او به سبب غلبه ی خواب و تنبلیِ زیاد از بیدار شدن خودداری کند و به همین دلیل به صورت وی اندکی آب بپاشد، چنین مردی مستحق رحمت الله می باشد همچنانکه اگر زنی با شوهرش چنین رفتاری داشته باشد، مستحق رحمت الله خواهد بود.

-سنن أبي داود، سليمان بن الأشعث السِّجِسْتاني، تحقيق: محمد محيي الدين عبد الحميد، المكتبة العصرية. -سنن ابن ماجه، ابن ماجه أبو عبد الله محمد بن يزيد القزويني، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء الكتب العربية، فيصل عيسى البابي الحلبي. - السنن الصغرى للنسائي، أحمد بن شعيب، النسائي، تحقيق: عبد الفتاح أبو غدة، مكتب المطبوعات الإسلامية، حلب، الطبعة الثانية، 1406ه – 1986م. -مسند الإمام أحمد بن حنبل، المحقق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي، مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2001م. -صَحِيحُ التَّرْغِيب وَالتَّرْهِيب، محمد ناصر الدين الألباني، مكتَبة المَعارف لِلنَشْرِ والتوزيْع، الرياض، المملكة العربية السعودية - الطبعة الأولى، 1421هـ - 2000م. - نزهة المتقين بشرح رياض الصالحين، تأليف مصطفى سعيد الخن، مصطفى البغا - محي الدين مستو- علي الشربجي- محمد أمين لطفي - مؤسسة الرسالة - بيروت – لبنان - الطبعة الرابعة عشرة. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا، الطبعة الأولى، 1430ه. - مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، المؤلف: أبو الحسن عبيد الله المباركفوري، إدارة البحوث العلمية والدعوة والإفتاء - الجامعة السلفية - بنارس الهند- الطبعة: الثالثة، 1404هـ - 1984م.