نماز شب

صحابه ی بزرگوار عبدالله بن عباس رضی الله عنهما خبر می دهد که شبی را نزد خاله اش همسر رسول الله صلی الله علیه وسلم گذرانده است تا خود تهجد رسول الله صلی الله علیه وسلم را تجربه کند؛ بنابراین وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم برای نماز شب برمی خیزد، ابن عباس نیز برمی خیزد تا با ایشان نماز بخواند؛ اما در سمت چپ رسول الله صلی الله علیه وسلم ایستاده و به ایشان اقتدا می کند؛ ولی چون سمت راست گرامی تر است و محل ایستادن ماموم نسبت به امام است – البته زمانی که ماموم تنها یک نفر باشد – رسول الله صلی الله علیه وسلم سر ابن عباس را گرفته و او را از پشت سر خود در سمت راستش قرار می دهد.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام، إسماعيل بن محمد الأنصاري، دار الفكر، دمشق، الطبعة: الأولى 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ، 2006م. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ، 2005م. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام -صلى الله عليه وسلم- لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية 1408هـ، 1988م. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ.

معنای حدیث: رسول الله صلی الله علیه وسلم درحالی نماز شب می خواند که عایشه رضی الله عنه جلوی ایشان خوابیده بود. و در روایت بخاری و مسلم آمده که عایشه رضی الله عنها می گوید: «رسول الله صلی الله علیه وسلم درحالی نماز می خواند که من مانند جنازه ای بین او و قبله دراز کشیده بودم». چون رسول الله صلی الله علیه وسلم از نماز تهجد فارغ می شد، قبل از اینکه نماز وتر را آغاز کند، ام المومنین عایشه رضی الله عنها را بیدار می کرد تا وتر بخواند. و در روایت مسلم آمده است: وقتی فقط نماز وتر باقی می ماند، می فرمود: «ای عایشه، برخیز و وتر بخوان». و در روایت ابوداود آمده است: زمانی که می خواست وتر بخواند، عایشه رضی الله عنها را بیدار می کرد و او نیز وتر می خواند. یعنی رسول الله صلی الله علیه وسلم در ابتدای شب عایشه رضی الله عنها را ترک می کرد و او را بیدار نمی کرد تا اینکه نماز شب را می خواند و جز وتر نمازی باقی نمی ماند؛ در این هنگام او را بیدار می کرد تا وترش را بخواند؛ و عایشه رضی الله پس از بیدار شدن، بلافاصله وترش را می خواند تا مبادا تنبلی ناشی از خواب بر او غلبه کند و باعث فوت شدن آن گردد.

كنوز رياض الصالحين، تأليف: حمد بن ناصر بن العمار، الناشر: دار كنوز أشبيليا، الطبعة الأولى: 1430 هـ بهجة الناظرين، تأليف: سليم بن عيد الهلالي، الناشر: دار ابن الجوزي ، سنة النشر: 1418 هـ- 1997م المنهاج شرح صحيح مسلم، تأليف: محيي الدين يحيى بن شرف النووي، الناشر: دار إحياء التراث العربي، الطبعة: الثانية 1392 هـ صحيح مسلم، تأليف: مسلم بن الحجاج النيسابوري، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت رياض الصالحين، تأليف : محيي الدين يحيى بن شرف النووي ، تحقيق: د. ماهر بن ياسين الفحل ، الطبعة: الأولى، 1428 هـ دليل الفالحين، تأليف: محمد بن علان، الناشر: دار الكتاب العربي، نسخة الكترونية ، لا يوجد بها بيانات نشر شرح رياض الصالحين، تأليف: محمد بن صالح العثيمين، الناشر: دار الوطن للنشر، الطبعة: 1426 هـ المنهاج شرح صحيح مسلم، تأليف: محيي الدين يحيى بن شرف النووي، الناشر: دار إحياء التراث العربي، الطبعة: الثانية 1392 هـ صحيح البخاري-المحقق : محمد زهير بن ناصر الناصر-الناشر : دار طوق النجاة-الطبعة : الأولى 1422هـ الموسوعة الفقهية الكويتية-صادر عن: وزارة الأوقاف والشئون الإسلامية - الكويت-عدد الأجزاء: 45 جزءا-الطبعة: من 1404 - 1427 هـ.

این حدیث به معنای استحباب به تاخیر انداختن نماز وتر تا آخر شب می باشد. اما کسی که نماز وترش را تا آخر شب به تاخیر می اندازد، لازم است احتیاط کند و قبل از طلوع فجر آن را بخواند. چون پایان وقت نماز شب، طلوع فجر می باشد. و اگر قبل از اینکه وتر بخواند، فجر طلوع کند، فضیلت آن را از دست می دهد.

رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة - بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. صحيح مسلم -المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت.

چون بنده در نماز شب بود و به سبب خواب آلودگی زیاد، خواندن قرآن بر وی دشوار باشد چنانکه نداند چه می گوید، در این صورت باید بخوابد تا از این حالت خارج شود. مبادا در این وضعیت کلام الله را تغییر دهد و چیزی بگوید که جایز نباشد. مثلا معانی را تغییر دهد و کلمات را تحریف کند و چه بسا علیه خود دعا کند. و در روایت بخاری از انس رضی الله عنه آمده که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلاةِ فَلْيَنَمْ، حَتَّى يَعْلَمَ مَا يَقْرَأُ»: «هرگاه يكی از شما در نماز چرت زد، بخوابد (و پس از آن، نماز بخواند) تا بداند چه می خواند».

- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير - دمشق، الطبعة الأولى، 1428ه. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى 1418ه. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. - صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا- الطبعة الأولى 1430ه. - إِكمَالُ المُعْلِمِ بفَوَائِدِ مُسْلِم، لعياض بن موسى اليحصبي السبتي أبو الفضل - المحقق: الدكتور يحْيَى إِسْمَاعِيل - دار الوفاء للطباعة والنشر والتوزيع، مصر- الطبعة: الأولى، 1419 هـ - 1998 م.

عایشه رضی الله عنها خبر می دهد که ایشان مسواک و آب وضوی رسول الله صلی الله علیه وسلم را آماده می کرد؛ و هرگاه الله متعال می خواست او را از خواب شبانه بیدار می کرد؛ چون رسول الله صلی الله علیه وسلم بیدار می شد شروع به سواک زدن می کرد تا بوی دهان که معمولا در اثر خواب ایجاد می شود، از بین ببرد؛ سپس وضو می گرفت و نماز شب می خواند.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى 1415هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423 هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر 1407هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ دربارهٔ فضیلت قیام شب قدر خبر می‌دهد که در دههٔ پایانی رمضان است؛ اینکه هرکس در آن با نماز و دعا و قرائت قرآن و ذکر تلاش نماید، درحالی‌که به آن و فضیلت آن مؤمن بوده و با این اعمال امیدوار ثواب الهی باشد نه در پی ریا و خودنمایی، در این صورت گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود.

1. فضيلت شب قدر و تشويق به برپا داشتن آن با عبادت.
2. اعمال نیک پذیرفته نمی‌شود مگر با نیت صادقانه.
3. فضل الله و رحمت او، چنانکه هرکس شب قدر را با ایمان و امید اجر و پاداش آن به عبادت برپا دارد، گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود.

صحيح البخاري (1/ 16) (35). صحيح مسلم (1/ 523) (760). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (14/ 435). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 337). نزهة المتقين، (2/ 846). شرح النووي على مسلم (6/ 40). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 220). شرح صحيح البخاري، لابن بطال (4/ 21).

رسول الله صلی الله علیه وسلم شب ها آنقدر نماز تهجد می خواند که پاهای مبارکش ورم می کرد؛ عایشه رضی الله عنها – با این تصور که الله را از ترس گناه و طلب آمرزش و رحمت عبادت می کند، درحالی که الله ایشان را آمرزیده و نیاز به این کارها ندارد - به ایشان گفت: یا رسول الله، چرا چنین می کنی؟ حال آنکه الله گناهان گذشته و آینده ات را آمرزیده است. پس رسول الله صلی الله علیه وسلم به ایشان می فرماید: «آيا من دوست ندارم که بنده ای سپاس گزار باشم؟» و دلیل چنین عبادتی، شکر و سپاس بر آن آمرزش و مغفرت است.

- دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لابن علان، نشر دار الكتاب العربي. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الرابعة عشر، 1407هـ - 1987م. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. - صحيح البخاري، نشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.

ام المومنین عايشه رضی الله عنها از وقتی در شب خبر می دهد که رسول الله صلى الله عليه وسلم نماز وترش را در آن می خواند؛ اینکه در این مورد به ساعت خاصی مقید نبود. و در هریک از بخش های شب نماز وترش را می خواند. گاهی در اول شب و به هنگام نماز عشاء و بعد از آن و گاهی در نیمه ی شب، بعد از اینکه یک سوم شب گذشته بود و گاهی دو سوم شب که سپری می شد، در پایان شب نماز وترش را می خواند.

تيسير العلام، للبسام، الناشر: مكتبة الصحابة، الأمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة العاشرة، 1426 هـ - 2006 م. تنبيه الأفهام، للعثيمين، طبعة مكتبة الصحابة، الامارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة الأولى 1426هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، طبعة دار الفكر، دمشق، الطبعة الأولى 1381هـ. صحيح البخاري، لأبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، تحقيق محمد زهير بن ناصر الناصر، الناشر: دار طوق النجاة، الطبعة الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، لأبي الحسين مسلم بن الحجاج النيسابوري، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.