احكام امام و مأموم

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ نمازگزاران را امر می‌کند که صف‌های خود را راست کنند به طوری که از یکدیگر جلوتر و عقب‌تر نباشند؛ و اینکه راست کردن صف‌ها از کمال نماز است و کج بودن صف نوعی خلل و نقص در نماز محسوب می‌شود.

1. مشروعیت توجه به هر آنچه باعث کامل شدن نماز و دوری آن از نقص می‌شود.
2. حکمت پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ در آموزش، چنانکه حکم را توام با علت آن ذکر می‌کند؛ تا حکمتِ تشریع آشکار شود و شنوندگان برای پذیرش آن تشویق شوند.

صحيح البخاري (1/ 145) (723). صحيح مسلم (1/ 324) (433). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص127). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 161). الإفهام في شرح عمدة الأحكام، لابن باز (ص173).

رسول الله صلی الله علیه وسلم به همراه صحابه نماز صبح را می خواند؛ چون از نماز فارغ می شود مردی را می بیند که با آنها نماز نخوانده است؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم تا از او دلیل عدم شرکت وی در جماعت را نمی پرسد، به خاطر شرکت نکردنش در جماعت او را سرزنش نمی کند و این از کمال لطف و روش نیکوی ایشان در دعوت به سوی الله متعال است؛ پس به آن شخص می گوید: فلانی، چه چیزی تو را از نماز خواندن به جماعت بازداشته است؟ و آن شخص عذر خود را برای پیامبر توضیح می دهد که دچار جنابت شده و آبی برای غسل کردن نداشته است؛ به همین دلیل نماز را به تاخیر انداخته تا آبی بیابد و غسل کند؛ پس رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: الله متعال از لطف و کرم خود، جهت پاکیزگی چیزی جایگزین آب برای تو قرار داده است و آن خاک می باشد؛ از آن استفاده کن که در نبود آب برای تو کافی است.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الأمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ.

مالک رضی الله عنه می گوید: درحالی نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم رفتیم که جوانانی هم سن و سال بودیم. این واقعه در "عام الوفود" در سال نهم هجری بود؛ و آنها جوان بودند و بیست روز نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم اقامت گزیدند. آنان به هدف کسب دانش در دین الله آمده بودند. مالک می گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم مهربان و دلسوز بود و احساس نمود که ما مشتاق خانواده و نزدیکان خود شده ایم؛ پس از ما در مورد خانواده های مان که ترک شان کرده بودیم سوال کرد و پاسخش را دادیم؛ سپس فرمود: «نزد خانواده های تان باز گردید و نزد آنها اقامت نمایید و به آنها بیاموزید و آنان را - به نماز و سایر احکام - امر کنید؛ و فلان نماز را در فلان وقت بخوانید؛ و چون وقت نماز فرا رسید باید یکی از شما اذان بگوید و مسن ترین شما امامت دهد». بخاری علاوه بر این می افزاید: «و نماز بخوانید چنانکه می بینید من نماز می خوانم». این خود بیانگر آن است که رسول الله صلی الله علیه وسلم مشهور به مهربانی و دلسوزی بوده است؛ مهربان ترین و دلسوزترین مردم نسبت به آنها؛ چون می بیند آنها مشتاق دیدار خانواده های شان هستند و از آنها در مورد کسانی می پرسد که ترک شان کرده اند و آنها او را در جریان می گذارند، به آنها فرمان می دهد نزد خانواده های شان بازگردند. اما اینکه فرمود: «مسن ترین شما امامت دهد» دلیلی بر مقدم کردن کسی برای امامت است که سن بیشتری دارد. و این روایت با روایتی منافات ندارد که می فرماید: «يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤهُمْ لِكتَابِ اللَّه»: «کسی برای مردم امامت دهد که کتاب الله را بهتر قرائت می کند». زیرا این جوانان همگی در یک وقت به نزد پیامبر آمده بودند و ظاهرا در قرائت قرآن تفاوت زیادی بین آنها نبوده است و در این زمینه نزدیک به هم بوده اند؛ بر این اساس است که می فرماید: «بزرگترین شما از نطر سن و سال امامت دهد». چون آنها در قرائت قرآن یکسان یا نزدیک به هم بودند؛ بنابراین چون در قرائت و آگاهی به سنت و هجرت با هم برابر باشند، امامت به کسی برمی گردد که سن بیشتری داشته باشد. و اینکه رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «چنان نماز بخوانید که می بینید من نماز می خوانم». بر این موضوع تاکید دارد که راه و روش رسول الله صلی الله علیه وسلم، آموزش دادن مردم با قول و فعل بوده است. به عنوان مثال کسی را که بدون آرامش نماز می خواند با قول آموزش داده و به او فرمود: «إذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَأَسْبِغ الْوُضُوءَ ثُمَّ اسْتَقْبِل الْقِبْلَةَ، فَكَبِّرْ، ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنْ الْقُرْآنِ، ثُمَّ ارْكَعْ»: «وقتی می خواستی به نماز بايستی، وضوی کاملی بگير؛ آنگاه به قبله روی بياور و الله اکبر بگو؛ سپس در حدّ امکان، هرچه از قرآن ياد داری، بخوان و آنگاه رکوع کن» تا پایان روایت. اما این جوانان را با عمل خود می آموزد.

رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لمحمد بن علان الشافعي، دار الكتاب العربي- بيروت - بدون تاريخ. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى1418ه نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة - بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب - الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا - الطبعة الأولى 1430هـ. شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ.

رسول الله صلی الله علیه وسلم تاکید می کند اگر صف های تان را راست نکنید، حتما الله متعال بین کسانی که صف های شان کج بوده و انحراف دارد و آن را راست نمی کنند، اختلاف می اندازد؛ و انحراف و کجی در صف به این ترتیب است که برخی از آنها جلوتر از دیگران باشند و فاصله هایی میان آنها باشد. رسول الله صلی الله علیه وسلم با سخن گفتن اصحابش را آموزش می داد و با عمل تهذیب شان می کرد؛ چنانکه با دست آنها را راست می کرد تا اینکه دریافت، این کار را یاد گرفتند؛ و در یکی از نمازها صحابه ای را در صف و در بین اصحابش دید که سینه اش جلوتر از آنهاست، پس ناراحت شده و فرمود: «لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُم أو لَيُخَالِفَنَّ الله بين وُجُوهِكُم»: «یا صف های تان را (هنگام نماز) راست می کنيد یا بيم آن می رود که الله چهره های تان را مسخ کند (يا در ميان شما اختلاف و کينه بيندازد)».

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381ه. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الأمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426ه. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422ه. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به بیان وعید شدید برای کسی پرداخته که پیش از امام سرش را بلند می‌کند؛ اینکه الله سرش را به سر الاغ تبدیل کند یا صورتش را صورت الاغ بگرداند.

1. مأموم همراه با امام چهار حالت دارد که از سه حالت آن نهی شده است که عبارتند از: سبقت گرفتن از امام، انجام همزمان حرکات با امام و منتقل شدن از حالتی به حالت دیگر با تاخیر زیاد از امام؛ و حالت مشروع مأموم با امام، متابعت است یعنی انتقال از حرکتی به حرکت دیگر به دنبال امام.
2. وجوب متابعت مأموم از امام در نماز.
3. وعید و تهدید تغییر صورت کسی به الاغ که پیش از امام سرش را بلند می‌کند، امری ممکن است و از مصادیق مسخ می‌باشد.

صحيح البخاري (1/ 140) (691). صحيح مسلم (1/ 321) (427). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 111). خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، لفيصل آل مبارك (ص65). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص133).

عبدالله بن عباس رضی الله عنهما خبر می دهد، وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم در حجة الوداع و در منا بود، سوار بر ماده الاغی به سوی ایشان رفته و از جلوی برخی از نمازگزاران عبور کرده است، درحالی که رسول الله صلی الله علیه وسلم به همراه اصحابش بدون ستره مشغول نماز بودند؛ سپس از ماده الاغ پایین آمده و آن را برای چریدن رها کرده و وارد صف نماز شده است. و خبر می دهد که در این وقت هنوز به بلوغ نرسیده بود و نزدیک به سن بلوغ بوده است؛ یعنی در سنی بود که اگر کاری انجام می داد که سبب فاسد شدن نماز نمازگزاران بود، از آن نهی می شد اما هیچکس این رفتار او را انکار نکرد نه رسول الله صلی الله علیه وسلم و نه اصحاب ایشان رضی الله عنهم.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ.

مُلَيكه رضی الله عنها رسول الله صلی الله علیه وسلم را برای غذایی دعوت نمود که تدارک دیده بود؛ الله متعال اخلاق و رفتار والایی را در سرشت پیامبر گرامی اسلام نهادینه کرده بود و از تواضع فراوانی برخوردار بود؛ چنانکه با وجود قدر و منزلت و جایگاه والایی که داشت، دعوت بزرگ و کوچک، مذکر و مونث و مستمند و ثروتمند را می پذیرفت و در پیِ آن اهداف بزرگ و ارزشمندی را دنبال می کرد. با پذیرش دعوت دلِ دل شکسته ها را به دست می آورد و مرهم دل فقرا می شد و جاهلان را آموزش می داد؛ و به این ترتیب اهداف نیکی را دنبال می کرد؛ لذا دعوت این زن را می پذیرد و از غذایش میل می کند و پس از آن فرصت را غنیمت می داند تا به این افراد ضعیف که گاها حضور پر رنگ بزرگان در مجالس مبارک ایشان، فرصت شرکت در این مجالس را از آنها گرفته است، آموزش دهد؛ بنابراین به آنها دستور می دهد که برخاسته و به همراه آنان نماز بخواند تا کیفیت نماز را بیاموزند. لذا انس حصیر قدیمی را که از فرط استفاده سیاه شده بود، می آورد و آن را با آب می شوید و رسول الله صلی الله علیه وسلم روی آن می ایستد و به همراه آنها دو رکعت نماز می خواند، چنانکه انس و یتیم همراه او در صفی پشت سر رسول الله قرار می گیرند و ملیکه به تنهایی در پشت سر آنها صفی را تشکیل می دهد. و به این ترتیب رسول الله صلی الله علیه وسلم پس از دعوت و آموزش بازمی گردد.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام، لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم، لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ . صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ.

رسول الله صلی الله علیه وسلم به آسان گیری امر می کرد و با قول و عمل آن را نشان داده و بدان فرا می خواند. یکی از مصادیق آن کوتاه خواندن نماز در کنار رعایت حق عبادت و انجام کامل آن می باشد؛ انس بن مالک می گوید: پشت سر هیچ امامی از ائمه نماز نخوانده است مگر اینکه نماز وی پشت سر امام اعظم صلی الله علیه وسلم کوتاه تر بوده است. چنانکه برای مقتدی ها مشقتی به همراه نداشته و درحالی نماز را با ایشان به پایان می بردند که مشتاق آن بودند. و می گوید: هیچ نمازی را شاهد نبوده که از نماز رسول الله صلی الله علیه وسلم کامل تر بوده باشد. و رسول الله صلی الله علیه وسلم در عین کوتاه خواندن نماز، آن را کامل می خواند و خللی در آن دیده نمی شد بلکه آن را با محافظت از واجبات و مستحبات نماز کامل می کرد. و این از آثار برکت ایشان می باشد.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ، 2006م. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ، 2005م. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام -صلى الله عليه وسلم- لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية 1408هـ، 1988م. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي، دار المنهاج، القاهرة، الطبعة: الأولى 1427هـ.