شروط نماز

یکی از صحابه به سوی مسجد قبا رفت و متوجه شد که خبر نسخ قبله به اهالی قبا نرسیده است و همواره رو به قبله ی اول نماز می خوانند؛ پس آنها را از تغییر قبله به سوی کعبه خبر داد و اینکه در این مورد بر رسول الله صلی الله علیه وسلم قرآن نازل شده است؛ - اشاره به این آیه دارد که می فرماید: «قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ» [البقرة: 144] «[ای پیامبر،] به راستی که ما گرداندنِ رویت به [سوی] آسمان را [که در انتظار وحی الهی برای تغییر قبله هستی] می بینیم. اکنون تو را به [سوی] قبله ای بازمی گردانیم که به آن راضی شوی؛ پس روی خود را به سوی مسجدالحرام کن و [شما نیز ای مؤمنان، برای ادای نماز] هر جا بودید، روی خود را به سوی آن بگردانید. کسانی که کتاب [آسمانی] به آنها داده شد، به خوبی می دانند که این [تغییر قبله، فرمانی] حق [و] از جانب پروردگارشان است؛ و الله از آنچه می کنند غافل نیست». و به آنها خبر داد که رسول الله صلی الله علیه وسلم رو به کعبه نموده است؛ بنابراین بنا بر فقه و فهمی که از آن برخوردار بودند درحالی که رو به بیت المقدس - قبله ی اول - بودند، رو به سوی قبله ی دوم یعنی کعبه چرخیدند.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تنبيه الأفهام، للعثيمين -طبعة مكتبة الصحابة الامارات -مكتبة التابعين- القاهرة- الطبعة الأولى 1426هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت.

هنگامی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در سال هشتم هجری مکه را فتح نمود و خانه ی کعبه را از بت ها و مجسمه ها و تصاویر پاک نمود، به همراه دو خدمتکارش بلال و اسامه و پرده دار خانه عثمان بن طلحه رضی الله عنهم وارد کعبه شد؛ با وارد شدن آنها به کعبه در را بر آنها بستند تا مردم جهت دیدن عبادت رسول الله صلی الله علیه وسلم شلوغ نکنند و به این ترتیب ایشان را از هدفی که داشت به خود مشغول نسازند؛ چون هدف ایشان مناجات با پروردگار متعال و شکر و سپاس گذاری از نعمت هایش بود؛ اما چون مکث پیامبر در خانه به طول انجامید، در را باز کردند. در این میان عبدالله بن عمر رضی الله عنهما که در جستجوی راه و روش و سنت رسول الله صلی الله علیه وسلم بسیار حریص بود، اولین نفری بود که به هنگام باز شدن در وارد خانه شد و از بلال پرسید: آیا رسول الله صلی الله علیه وسلم در کعبه نماز خواند؟ بلال پاسخ داد: بله؛ بین دو ستون یمانی نماز خواند. ناگفته نماند که: خانه ی کعبه بر شش ستون بنا شده است که در این نماز، رسول الله صلی الله علیه وسلم سه ستون را پشت سر خود قرار داده و دو ستون را در سمت راست خود و یک ستون را در سمت چپ خود قرار داده است؛ و بین او و دیوار خانه سه ذراع فاصله بوده است؛ و دو رکعت نماز خوانده و در گوشه های چهارگانه ی آن دعا کرده است.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426 هـ تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423 هـ.

عمر بن خطاب رضی الله عنه در روز خندق و بعد از غروب آفتاب نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم می آید درحالی که کفار قریش را نفرین می کند؛ چون باعث شدند نماز عصرش به تاخیر افتاده و آن را نزدیک غروب بخواند؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم با اینکه صادق است سوگند یاد می کند که نتوانسته نماز عصر را بخواند، تا عمر رضی الله عنه که این مساله بر او گران تمام شده اطمینان یابد. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم برخاسته و وضو می گیرد و صحابه همراه ایشان وضو می گیرند و رسول الله صلی الله علیه وسلم بعد از غروب خورشید، ابتدا نماز عصر و پس از آن نماز مغرب را می خواند.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام، إسماعيل بن محمد الأنصاري، دار الفكر، دمشق، الطبعة: الأولى، 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم، لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية، 1408هـ. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ.

این حدیث بیانگر بهترین اوقات برای ادای نمازهای پنجگانه است. چنانکه بهترین وقت برای خواندن نماز ظهر زمانی است که خورشید از وسط آسمان منحرف شود یعنی پس از زوال؛ و این ابتدای وقت ظهر می باشد. اما زمانی که گرما چنان شدید باشد که بر حضور نمازگزاران تاثیر داشته باشد، بهتر این است که نماز ظهر تا سرد شدن هوا به تاخیر انداخته شود همان طور که در دلایل دیگر آمده است. اما بهترین وقت برای ادای نماز عصر زمانی است که خورشید هنوز روشن است و می درخشد؛ و هنوز به زردی نگراییده است؛ و آن زمانی است که سایه ی هرچیزی بعد از زوال خورشید، به اندازه ی خودش گردد. و بهترین وقت برای ادای مغرب، پس از غروب کردن خورشید است. و بهترین وقت برای ادای نماز عشاء، بستگی به وضعیت نمازگزاران دارد؛ اگر در ابتدای وقت حاضر شدند که پس از زوال شفق قرمز است، همان وقت نماز خوانده می شود و اگر در این وقت حاضر نشدند، تقریبا تا نیمه ی اول شب به تاخیر انداخته می شود که در صورت عدم مشقت، این وقت برای ادای آن افضل می باشد. اما بهترین وقت برای ادای نماز صبح، هنگام آمیختگی روشنایی و تاریکی با هم می باشد.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. الإفهام في شرح عمدة الأحكام لابن باز، تحقيق: سعيد القحطاني، ط1، مؤسسة عبد العزيز بن باز الخيرية، 1434هـ. تأسيس الأحكام للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426 هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ. شرح العمدة للسعدي، قيده عنه تلميذه: عبد الله العوهلي، تقديم: عبد الله بن عبد العزيز العقيل، تحقيق: أنس بن عبد الرحمن بن عبد الله العقيل، ط1، دار التوحيد، الرياض، 1431هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423 هـ.

باری رسول الله صلی الله علیه وسلم در خواندن نماز عشاء چنان تاخیر می کند که بخش زیادی از شب سپری شده است و زنان و کودکان به خواب رفته اند؛ کسانی که توان و تحمل انتظار طولانی ندارند؛ پس عمر رضی الله عنه نزد ایشان رفته و می گوید: نماز؛ زنان و کودکان خوابیده اند. بنابراین رسول الله صلی الله علیه وسلم درحالی از خانه به سوی مسجد خارج می شود که در اثر غسل، از سرش آب می چکد؛ و بیان می کند که در مورد نماز عشاء، افضل این است که با تاخیر خوانده شود و اگر کسانی که در انتظار نماز هستند به سختی نمی افتادند و اگر بر امتم سخت نمی بود، آنها را دستور می دادم این نماز را در این وقت بخوانند.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426 هـ تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423 هـ.

عایشه رضی الله عنها ذکر می کند که زنان مسلمان با پوشش کامل در نماز صبح همراه رسول الله صلی الله علیه وسلم شرکت می کردند؛ و بعد از نماز به خانه های شان باز می گشتند؛ درحالی که روشنایی و تاریکی آمیخته به هم بود. اما اگر کسی به آنها نگاه می کرد، به دلیل تاریکی موجود ایشان را نمی شناخت؛ و این بیانگر زود خواندن نماز صبح در اول وقت آن می باشد.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية 1408هـ. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ.

عایشه رضی الله عنها می گوید: روبروی رسول الله صلى الله عليه وسلم می خوابیدم و ایشان نماز شب می خواند؛ چون خانه ی ما کوچک بود، پاهایم در محل قبله، بین ایشان و محل سجده قرار می گرفت. مادامی که رسول الله صلی الله علیه وسلم در حال قیام بود، پاهایم را دراز می کردم اما هنگامی که قصد سجده داشت، با انگشتانش به آرامی مرا متوجه می کرد و من پاهایم را جمع می کردم تا رسول الله صلی الله علیه وسلم سجده کند؛ و اگر ایشان را می دیدم که می خواهد سجده کند، بدون اینکه مرا متوجه کند، پاهایم را جمع می کردم. اما در خانه های ما چراغی وجود نداشت که با نور آن رسول الله صلی الله علیه وسلم دیده شود و بدون اشاره ی رسول الله صلی الله علیه وسلم پاهایم را جمع کنم و دیگر نیازی به اشاره ی ایشان نباشد.

تيسير العلام، للبسام، الناشر: مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة العاشرة، 1426هـ - 2006 م. تنبيه الأفهام، للعثيمين، طبعة مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة الأولى 1426هـ. الإفهام في شرح عمدة الأحكام، لعبد العزيز بن باز، اعتناء سعيد بن علي بن وهف القحطاني، الرياض، الطبعة الأولى 1435هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، طبعة دار الفكر، دمشق، الطبعة الأولى 1381هـ. خلاصة الكلام، فيصل المبارك الحريملي، الطبعة الثانية، 1412 هـ - 1992م. صحيح البخاري، لأبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، تحقيق محمد زهير بن ناصر الناصر، الناشر: دار طوق النجاة، الطبعة الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، لأبي الحسين مسلم بن الحجاج النيسابوري، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي، الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.

ابوبرزه رضی الله عنه اوقات نمازهای فرض را ذکر می کند و ابتدا از وقت نماز ظهر شروع می کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم آن را وقتی می خواند که خورشید از وسط آسمان به سمت مغرب مایل شده بود. و این اولِ وقت نماز ظهر می باشد. و نماز عصر را وقتی می خواند که اگر یکی از نمازگزاران بعد از خواندن نماز عصر به خانه اش در دورترین نقطه ی مدینه بازمی گشت، همچنان نور خورشید درخشان بود. و این اولِ وقت نماز عصر می باشد. اما راوی، وقت نماز مغرب را فراموش کرده است؛ هرچند نصوص و اجماع بر این دلالت دارند که وقت نماز مغرب با غروب خورشید آغاز می شود؛ و رسول الله صلی الله علیه وسلم دوست داشت نماز عشاء را با تاخیر بخواند؛ چون وقت بهتر برای خواندن آن، آخر وقت مختار آن می باشد. و خوابیدن قبل از نماز عشاء را مکروه و ناپسند می دانست تا مبادا بیش از وقت مختار به تاخیر بیفتد یا نماز جماعت از دست برود؛ و غرق در خواب گردد و نماز شب را ترک کند. همچنین سخن گفتن بعد از نماز عشاء را مکروه و ناپسند می دانست تا مبادا نماز صبح از وقتش به تاخیر بیفتد یا به جماعت خواندن آن از دست برود. و نماز صبح را درحالی به پایان می برد که با پایان یافتن نماز، هرکس فرد کنارش را می شناخت؛ و در نماز صبح شصت تا صد آیه تلاوت می کرد؛ و این خود بر آن دلالت دارد که نماز صبح را در تاریکی می خواند.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تأسيس الأحكام للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426 هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423 هـ.