عَنْ حُمْرَانَ مَوْلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ رضي الله عنه: أَنَّهُ رَأَى عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ دَعَا بِوَضُوءٍ، فَأَفْرَغَ عَلَى يَدَيْهِ مِنْ إِنَائِهِ، فَغَسَلَهُمَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ أَدْخَلَ يَمِينَهُ فِي الْوَضُوءِ، ثُمَّ تَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَاسْتَنْثَرَ، ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلَاثًا، وَيَدَيْهِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ ثَلَاثًا، ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ، ثُمَّ غَسَلَ كُلَّ رِجْلٍ ثَلَاثًا، ثُمَّ قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتَوَضَّأُ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا، وَقَالَ: «مَنْ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَا يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ غَفَرَ اللهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ».
از حُمران مولاى عثمان ـ رضى الله عنه ـ روایت است که وی عثمان ـ رضى الله عنه ـ را دید که درخواست آب وضو كرد، سپس از آب داخل ظرف بر روى دست‌هايش ريخت و سه بار آنها را شست، سپس دست راستش را در آب وضو وارد كرد، سپس «مضمضه» یعنی گرداندن آب در دهان و «استنشاق» یعنی داخل كردن آب در بينى و «استنثار» یعنی بيرون آوردن آب از بينى با فشار هوا انجام داد؛ آنگاه سه بار صورتش را شست و دست‌هايش را تا آرنج شست؛ سپس سرش را مسح كرد و در نهایت هر پايش را سه بار شست، آنگاه گفت: رسول الله ـ صلى الله عليه وسلم ـ را ديدم كه همانند اين وضوی من، وضو گرفت و فرمود: «مَنْ تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَا يُحَدِّثُ فِيهِمَا نَفْسَهُ غَفَرَ اللهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ»: «هركس مانند اين وضوى من وضو بگیرد، سپس دو ركعت نماز بخواند و - تا آنجا که در اختيارِ اوست- وسوسه و ريا به خود راه ندهد، گناهان گذشته‌اش بخشوده خواهند شد».
بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارنددرجهصحیح است
شرح
عثمان ـ رضی الله عنه ـ روش وضوی پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ را به صورت عملی آموزش می‌دهد تا آنکه واضح‌تر باشد؛ پس ظرف آبی می‌خواهد و سه بار بر دستانش آب می‌ریزد و پس از آن دست راستش را در ظرف آب فرو می‌برد و از آن آب برمی‌دارد و در دهانش می‌گرداند، سپس بیرون می‌ریزد، آنگاه آب را نفسش به داخل بینی وارد می‌کند و سپس آن را با فشار هوا بیرون می‌ریزد، سپس صورت خود را سه بار می‌شوید، آنگاه دستانش را سه بار به همراه دو آرنج می‌شوید، سپس دست خیس خود را یک بار بر سرش می‌کشد و درنهایت پاهایش را تا کعبین (قوزک‌ها) سه بار می‌شوید.
و چون از وضویش فارغ می‌شود به آنان خبر می‌دهد که خود دیده است که پیامبر چنین وضویی گرفته است و به آنان بشارت داده که هرکس چنین وضویی بگیرد و با دلی متوجه و خاشعانه در برابر الله دو رکعت نماز بگزارد، الله متعال پاداش این وضوی کامل و این نماز خالصانه را بخشش گناهان گذشته‌اش قرار می‌دهد.
فواید
- در ابتداى وضو و قبل از داخل كردن دستان در داخل ظرف آب، مستحب است آنها را بشوید، اگر چه هنگام بيدار شدن از خواب نباشد، اما اگر هنگام بيدار شدن از خوابِ شب باشد، در اين صورت واجب است آنها را بشوید.
- معلم باید نزدیک‌ترین راه برای درک و فهم علم توسط دانش آموز را در نظر بگیرد، از جمله آموزش عملی.
- باید نمازگزار هرگونه فکر و ذکر مربوط به مشغولیت‌های دنیا را از خود دور سازد، زیرا کمال نماز در حضور دل است وگرنه افکار مختلف سلامت را از آن می‌گیرد؛ بنابراین بر او واجب است که با نفس خود جهاد کند و به این مساله بی‌توجه نباشد.
- استحباب شروع کردن از سمت راست در وضو.
- مشروعیت رعایت ترتیب میان مضمضه (آب در دهان چرخاندن) و استنشاق (آب در بینی کردن با نفس کشیدن) و استنثار (بیرون ریختن آب بینی با فشار هوا).
- مستحب بودن سه بار شستن صورت و دستان و پاها؛ و یک بار شستن آن واجب است.
- مغفرت گناهان گذشته وابسته به هر دو امر است: وضو و به جا آوردن دو رکعت به شکلی که در حدیث آمده است.
- هریک از اعضای وضو حدی دارد؛ چنانکه حد صورت: به صورت طولی از محل عادی روییدن موی سر است تا چانه و جایی که ریش‌ها آویزان هستند؛ و از گوش تا گوش به صورت عرضی. حد دست: از نوک انگشتان است تا آرنج و آرنج مفصلی است که میان ساعد و بازو قرار دارد. و حد سر: از محل عادی روییدن موی سر در دو طرف سر است تا بالای گردن و مسح گوش‌ها از جملهٔ [مسح] سر است. حد پا: از نوک انگشتان پا تا مچ به همراه مفصلی است که بین پا و ساق قرار دارد.
مرجع
صحيح البخاري (1/ 44) (164).
صحيح مسلم (1/ 204) (226).
الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 16).
تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص26).
تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 24).
عَنْ يحيى بنِ عُمَارةَ المَازِنِيِّ قَالَ: شَهِدْتُ عَمْرَو بْنَ أَبِي حَسَنٍ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ، عَنْ وُضُوءِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَعَا بِتَوْرٍ مِنْ مَاءٍ، فَتَوَضَّأَ لَهُمْ وُضُوءَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَأَكْفَأَ عَلَى يَدِهِ مِنَ التَّوْرِ، فَغَسَلَ يَدَيْهِ ثَلاَثًا، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي التَّوْرِ، فَمَضْمَضَ وَاسْتَنْشَقَ وَاسْتَنْثَرَ، ثَلاَثَ غَرَفَاتٍ، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فَغَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا، ثُمَّ غَسَلَ يَدَيْهِ مَرَّتَيْنِ إِلَى المِرْفَقَيْنِ، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فَمَسَحَ رَأْسَهُ، فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ مَرَّةً وَاحِدَةً، ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَيْهِ إِلَى الكَعْبَيْنِ.
از یحیی بن عُمارة مازِنی روایت است که گفت: عمرو بن ابی حسن را دیدم که از عبدالله بن زید دربارهٔ وضوی پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ می‌پرسید، پس او ظرف کوچکی آب خواست؛ سپس همانند پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ برای آنان وضو گرفت؛ به این صورت که از ظرف بر دستانش آب ریخت و سه بار دستانش را شست، سپس دستش را در ظرف فرو برد و طی سه مرحله مضمضه و استنشاق و استنثار کرد؛ سپس دستش را در ظرف فرو برد و سه بار صورت خود را شست و سپس دستانش را دو بار تا آرنج‌ها شست، آنگاه دستش را داخل [ظرف] کرد و سرش را مسح نمود و [در مسح] یک بار دستانش را از جلو به پشت سر برد و بازگرداند، سپس پاهایش را تا کعبین (قوزک‌ها) شست.
بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارنددرجهصحیح است
شرح
عبدالله بن زید ـ رضی الله عنه ـ کیفیت وضوی پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ را به شکلی عملی بیان نمود؛ او ظرف کوچکی آب خواست، پس نخست دستانش را تا مچ شست، سپس ظرف آب را کج کرد و بر دستانش آب ریخت و سه بار آنها را خارج از ظرف شست، سپس دستش را در ظرف داخل کرد و سه مشت آب برداشت و با هر مشت آب، یک بار مضمضه کرد (آب در دهان نمود) و استنشاق کرد (به همراه نفس آب در بینی کشید) و استنثار کرد (آب را با فشار هوا از بینی بیرون ریخت)، سپس از داخل ظرف آب برداشت و سه بار صورتش را شست، سپس از آن آب برداشت و هر کدام از دستانش را دو بار تا آرنج شست، سپس دستانش را داخل ظرف فرو برد و سرش را با دستانش مسح کرد به این صورت که از جلوی سرش شروع کرد و تا پشت سرش یعنی بالای گردن را مسح کرد و سپس دستش را برگرداند تا به همان جایی رسید که مسح را از آنجا شروع کرده بود، سپس پاهایش را به همراه کعبین شست.
فواید
- رفتار معلم نزدیک‌ترین ابزار فهم و رسوخ علم در دانش آموز است؛ و از مصادیق آن آموزش عملی است.
- جواز سه بار تکرار در برخی از اعضای وضو و دو بار در برخی دیگر؛ و یک بار واجب است.
- وجوب ترتیب بین اعضای وضو چنانکه در حدیث آمده است.
- حد صورت از نظر طولی از جایی است که معمولا مو می‌روید تا جایی که ریش آویزان است و از نظر عرضی از گوش تا گوش است.
مرجع
صحيح البخاري (1/ 48) (186).
صحيح مسلم (1/ 210) (235).
الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 18).
الإفهام في شرح عمدة الأحكام، لابن باز (ص72).
تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص29).
تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 27).
شرح العمدة للسعدي (ص 50).
عن عبْدِ خيْرٍقال: أتانا علي رضي الله عنه وقد صلَّى فدعا بطَهور، فقلنا ما يصنع بالطَّهور وقد صلَّى ما يُريد، إلا ليعلِّمَنا، فأُتِي بإناء فيه ماء وطَسْت، فأفْرَغَ من الإناء على يمينه، فغسل يديه ثلاثا، ثم تَمَضْمَضَ واسْتَنْثَر ثلاثا، فمَضْمَض ونَثَرَ من الكفِّ الذي يأخُذ فِيه، ثم غسل وجهه ثلاثا، ثم غسل يده اليمنى ثلاثا، وغسل يده الشِّمال ثلاثا، ثم جعل يده في الإناء فمسَحَ بِرأسه مرَّة واحدة، ثم غسل رجله اليمنى ثلاثا، ورِجْلَه الشمال ثلاثا. ثم قال: «مَنْ سرَّه أن يعْلَم وُضُوء رسول الله صلى الله عليه وسلم فهو هذا».
از عبد خیر روایت است که می گوید: علی رضی الله عنه که نماز خوانده بود نزد ما آمد و آب خواست؛ با خود گفتیم با اینکه نماز خوانده است، قصدی جز آموزش دادن ما ندارد؛ بنابراین ظرف آب و طشتی آورده شد که از ظرف بر دست راستش آب ریخت و سه بار دستانش را شست. سپس سه بار مضمضه کرد و بینی اش را شست؛ و مضمضه و شستن بینی را با دستی انجام داد که آب برمی داشت؛ سپس سه بار صورتش را شست، آنگاه دست راستش را سه بار و دست چپش را سه بار شست؛ پس از آن دستش را در ظرف فرو کرد و یک بار سرش را مسح کرد. و در پایان پای راستش را سه بار و پای چپش را سه بار شست. آنگاه فرمود: هرکس از یادگیری وضوی رسول الله صلی الله علیه وسلم خوشحال می شود، بداند که وضوی ایشان چنین بوده است.
به روایت ابن ماجه - به روایت نسائی - به روایت ابوداوود - به روایت احمددرجهصحیح است
شرح
این حدیث نحوه ی وضو گرفتن رسول الله صلی الله علیه وسلم را بیان می کند. در این حدیث عبد خیر ذکر می کند که علی رضی الله عنه بعد از اینکه نماز خوانده، نزد آنها می آید و آب می خواهد؛ و آنها از این عمل وی تعجب می کنند چون علی قبلا نماز خوانده بود. سپس متوجه می شوند که علی رضی الله عنه می خواهد وضوی رسول الله صلی الله علیه وسلم را به ایشان آموزش دهد؛ بنابراین ظرف آبی برای او آورده می شود و از ظرف مذکور بر روی دست راستش آب می ریزد و دستانش را سه بار می شوید، سپس سه بار مضمضه نموده و بینی اش را می شوید؛ و مضمضه و شستن بینی را با همان دستی انجام می دهد که با آن آب بر می دارد. آنگاه صورتش را سه بار می شوید؛ و حدود شستن صورت، از محلی است که معمولا موهای سر رشد می کنند تا چانه به همراه ظاهر ریش و از گوش تا گوش؛ سپس دست راستش را سه بار تا آرنج ها و دست چپش را به همین ترتیب می شوید؛ و دو آرنج بخشی از شستن دست ها می باشند. پس از این سرش را یک بار مسح می کند و در پایان پای راست و چپش را هر کدام سه بار می شوید. و در نهایت ذکر می کند که وضوی رسول الله صلی الله علیه وسلم چنین بوده است.
مرجع
سنن أبي داود, المحقق: محمد محيي الدين عبد الحميد, المكتبة العصرية، صيدا – بيروت.
السنن الصغرى للنسائي "المجتبى"، تحقيق: عبد الفتاح أبو غدة، نشر: مكتب المطبوعات الإسلامية – حلب، الطبعة: الثانية، 1406ه – 1986م.
مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2001م.
سنن ابن ماجه, تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي, الناشر: دار إحياء الكتب العربية - فيصل عيسى البابي الحلبي.
معجم اللغة العربية المعاصرة، للدكتور أحمد مختار عبد الحميد عمر بمساعدة فريق عمل، الناشر: عالم الكتب، الطبعة: الأولى، 1429 هـ - 2008 م.
تاج العروس من جواهر القاموس, محمّد بن محمّد الحسيني، الملقّب بمرتضى الزَّبيدي, مجموعة من المحققين, الناشر: دار الهداية.
توضيح الأحكام مِن بلوغ المرام، تأليف: عبد الله بن عبد الرحمن بن صالح البسام، الناشر: مكتبة الأسدي، مكة المكرّمة الطبعة: الخامِسَة، 1423 هـ - 2003 م
فتح ذي الجلال والإكرام شرح بلوغ المرام لمحمد بن صالح بن محمد العثيمين، تحقيق: صبحي بن محمد رمضان، وأُم إسراء بنت عرفة، ط1، المكتبة الإسلامية، مصر، 1427ه.
منحة العلام في شرح بلوغ المرام، تأليف : عبد الله بن صالح الفوزان، الناشر : دار ابن الجوزي الطبعة : الأولى ، 1427 هـ، 1431 هـ.
تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام، تأليف: صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، الطبعة: الأولى، 1427، 2006 م.
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنْ مَنَامِهِ فَلْيَسْتَنْثِرْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَبِيتُ عَلَى خَيَاشِيمِهِ».
از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا اسْتَيْقَظَ أَحَدُكُمْ مِنْ مَنَامِهِ فَلْيَسْتَنْثِرْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَبِيتُ عَلَى خَيَاشِيمِهِ»: «هرگاه يكی از شما از خوابش بيدار شد، سه بار آب در بينی كند و با فشار آن را بیرون بریزد، چون شيطان شب را در خيشوم (بينی) او می‌گذراند».
بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارنددرجهصحیح است
شرح
پیامبر صلی الله علیه وسلم کسی را که از خواب بیدار شده، به سه بار «استنثار» تشویق می‌کند. و استنثار یعنی خارج نمودن آب از بینی پس از وارد کردن آب به آن. زیرا شیطان شب را در خیشوم می‌گذراند - و خیشوم همه‌ی بینی است-.
فواید
- برای کسی که از خواب بیدار شده، مشروع است که برای پاک کردن آثار شیطان از بینی‌اش، سه بار آب در بینی بزند و بیرون بریزد؛ و اگر قصد وضو گرفتن دارد، در این حالت استنثار برای او تاکید بیشتری دارد.
- استنثار، باعث کامل شده فایدهٔ استنشاق می‌شود. زیرا استنشاق به معنی پاک کردن داخل بینی است و استنثار آن ناپاکی‌ها را همراه با آب بیرون می‌آورد.
- مقید شدن استنثار به خواب شب به دلیل لفظ «یبیت» می‌باشد و بیتوته فقط برای خواب شب به کار می‌رود و این خواب معمولا طولانی و عمیق است.
- این حدیث دلیل معاشرت شیطان با انسان است بی‌آنکه او احساس کند.
مرجع
صحيح البخاري (4/ 126) (3295).
صحيح مسلم (1/ 212) (238).
توضيح الأحكام، للشيخ للبسام (1/ 211).
سُبل السلام، للصنعاني (1/ 64).
فتح ذي الجلال والإكرام بشرح بلوغ المرام، لابن عثيمين (1/ 179).
منحة العلَّام، لعبد الله الفوزان (1/ 166).
عن عبد الله بن زيد رضي الله عنه مرفوعاً: «أن النبي صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِثُلُثَيْ مُدٍّ فجعل يَدْلُكُ ذِرَاعَه».
از عبدالله بن زيد رضی الله عنه روایت است که می گوید: برای رسول الله صلی الله علیه وسلم به اندازه ی دو سوم مد آب آورده شد که با آنها دستش را تا آرنج مالید.
به روایت ابن خزیمه - به روایت احمددرجهصحیح است
شرح
در این حدیث عبدالله بن زید رضی الله عنه از کمیت آبی سخن می گوید که رسول الله صلی الله علیه وسلم با آن وضو می گرفت؛ اینکه رسول الله صلی الله علیه وسلم با دو سوم مد آب وضو می گرفت و برای اسراف نشدن، دست مبارکش را با دست دیگر تا آرنج می مالید تا آب به همه ی عضوی که شسته می شود برسد.
مرجع
مسند الإمام أحمد، تأليف: أحمد بن محمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرناؤوط وغيره، الناشر: الناشر: مؤسسة الرسالة ، الطبعة: الأولى، 1421 هـ.
صحيح ابن خزيمة، تأليف: أبو بكر محمد بن إسحاق بن خزيمة ، المحقق: د. محمد مصطفى الأعظمي، الناشر: المكتب الإسلامي، بيروت.
توضيح الأحكام مِن بلوغ المرام، تأليف: عبد الله بن عبد الرحمن بن صالح البسام، الناشر: مكتبة الأسدي، مكة المكرّمة الطبعة: الخامِسَة، 1423 هـ - 2003 م.
التعليقات الحسان على صحيح ابن حبان وتمييز سقيمه من صحيحه، وشاذه من محفوظه، محمد ناصر الدين الألباني، الناشر: دار باوزير للنشر والتوزيع، الطبعة: الأولى، 1424 هـ - 2003 م.
عن عبد الله بن زيد رضي الله عنه يَذْكُر أنه: «رأى رسول الله صلى الله عليه وسلم توضأ فَمَضْمَض، ثم اسْتَنْثَرَ، ثم غسل وجهه ثلاثا، ويَدَه اليُمنى ثلاثا والأخرى ثلاثا، ومسح برأسه بماء غير فَضْلِ يَدِهِ، وغسل رجْلَيْه حتى أنْقَاهُما».
از عبدالله بن زید رضی الله عنه روایت است که می گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم را در حال وضو گرفتن دیده که مضمضه می کند و پس از آن بینی را شسته و سه بار صورت و سه بار دست راست و سه بار دست چپ را شسته و سپس سرش را با آب تازه ای مسح کرده و پاهایش را شسته و آنها را تمیز و پاکیزه کرده است.
به روایت مسلمدرجهصحیح است
شرح
عبدالله بن زید رضی الله عنه از کیفیت وضوی رسول الله صلى الله عليه وسلم خبر می دهد؛ اینکه رسول الله صلی الله علیه وسلم آب را در دهان نمود و چرخاند و سپس بیرون ریخت؛ آنگاه آب در بینی نمود و خارج کرد؛ سپس سه بار صورتش را شست و پس از آن دست راست و چپ، هریک را تا آرنج شست؛ و با آبی جدید سرش را مسح کرد و پاهایش را تا قوزک ها شست تا تمیز و پاکیزه شوند.
مرجع
المنهاج شرح صحيح مسلم، تأليف: محيي الدين يحيى بن شرف النووي، الناشر: دار إحياء التراث العربي، الطبعة: الثانية 1392هـ.
مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، تأليف: عبيد الله بن محمد المباركفوري، الناشر: إدارة البحوث العلمية والدعوة والإفتاء، الطبعة: الثالثة - 1404هـ.
فتح ذي الجلال والإكرام، شرح بلوغ المرام، تأليف: محمد بن صالح بن محمد العثيمين، الناشر: المكتبة الإسلامية، تحقيق: صبحي بن محمد رمضان، وأُم إسراء بنت عرفة.
توضِيحُ الأحكَامِ مِن بُلوُغ المَرَام، للبسام، نشر: مكتَبة الأسدي، مكّة المكرّمة، الطبعة: الخامِسَة، 1423هـ - 2003 م.
عن المغيرة بن شعبة رضي الله عنه : أن النبي صلى الله عليه وسلم توضأ، فمسح بِنَاصِيَتِهِ، وعلى العِمَامة والخُفَّين.
از مغیرة بن شعبه رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلى الله عليه وسلم وضو گرفت و بر پیشانی و عمامه و موزه هایش مسح کرد.
به روایت مسلمدرجهصحیح است
شرح
مغیرة بن شعبه رضی الله عنه خبر می دهد که رسول الله صلى الله عليه وسلم بر پیشانی اش (ابتدای رویش موی سر) و در ادامه بر عمامه اش مسح نموده و مسح را کامل کرد؛ و تنها به مسح بخشی از سر کفایت نکرد بلکه مسح سر را با مسح عمامه کامل نمود. و چنانکه در این حدیث و احادیث دیگر آمده، روش رسول الله صلی الله علیه وسلم این بود که بر موزه هایش مسح می کرد.
مرجع
صحيح مسلم، تأليف: مسلم بن الحجاج النيسابوري، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.
سبل السلام شرح بلوغ المرام، تأليف: محمد بن إسماعيل بن صلاح الصنعاني، الناشر: دار الحديث الطبعة: بدون طبعة وبدون تاريخ.
توضيح الأحكام مِن بلوغ المرام، تأليف: عبد الله بن عبد الرحمن بن صالح البسام، الناشر: مكتبة الأسدي، مكة المكرّمة الطبعة: الخامِسَة، 1423 هـ - 2003 م.
منحة العلام في شرح بلوغ المرام، تأليف: عبد الله بن صالح الفوزان، الناشر: دار ابن الجوزي الطبعة: الأولى، 1427 هـ - 1431 هـ.
تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام، تأليف: صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، الطبعة: الأولى، 1427 هـ - 2006 م.
عن جابر بن عبد الله رضي الله عنهما قال: كان النبي صلى الله عليه وسلم إذا توضأ أدار الماء على مِرْفَقَيْهِ.
از جابر بن عبدالله رضی الله عنهما روایت است که می گوید: هرگاه رسول الله صلى الله عليه وسلم وضو می گرفت، بر آرنج هایش آب می ریخت.
به روایت بیهقی - به روایت دارقطنیدرجهصحیح است
شرح
حدیث مذکور بیانگر این مهم است که یکی از واجبات وضو، شستن دست ها تا آرنج ها می باشد؛ و تاکید بر شستن آرنج ها بیانگر این مساله است که آرنج ها هم در شستن دست ها داخل هستند.
مرجع
سنن الدارقطني، تحقيق: شعيب الأرنؤوط وآخرون، ط1، مؤسسة الرسالة، بيروت، لبنان، 1424 هـ.
سنن البيهقي الكبرى، أحمد بن الحسين بن علي أبو بكر البيهقي، مكتبة دار الباز - مكة المكرمة ، 1414 – 1994، تحقيق: محمد عبد القادر عطا.
السلسلة الصحيحة، المؤلف: محمد ناصر الدين الألباني، الناشر: مكتبة المعارف – الرياض, الطبعة الأولى, 1422ه.
تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام للحافظ أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، شرحه الشيخ د. صالح بن فوزان الفوزان، اعتنى بإخراجه: عبد السلام السليمان، ط 1، 1427ه/2006م.
توضيح الأحكام من بلوغ المرام للحافظ أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، عبدالله بن عبد الرحمن البسام ، مكتبة الأسدي، مكة، ط الخامسة، 1423هـ.
منحة العلام في شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله بن صالح الفوزان، ط 1، 1427هـ، دار ابن الجوزي - الرياض.
هر حدیث، درجه، شرح و فایده در اینجا دقیقاً همان‌گونه که HadeethEnc.com منتشر می‌کند، بر پایهٔ شرایط بازنشر آن، نشان داده شده است. درجه نام کسی را که حکم داده است نمی‌آورد. ترجمه‌ها و شرح‌ها از نویسندگان خودِ آن است و برخی احکامی را بیان می‌کنند؛ بازبینان سبیل آنها را بررسی نکرده‌اند. حدیث عربی، متن اصلی است. منبع: HadeethEnc.com