آداب خوردن و نوشيدن

رسول الله صلی الله علیه وسلم به کسی که غذایی می خورد امر می کند که دستش را پاک نکرده یا نشوید تا اینکه آن را بلیسد یا به دیگری بلیساند. علت این کار در برخی روایات چنین آمده که او نمی داند برکت غذا در کدام بخش آن می باشد. و به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم به لیسیدن انگشتان امر می کند، چه بسا برکت در غذایی باشد که از انگشتان لیسیده می شود.

صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تأسس الأحكام للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم، لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ.

رسول الله صلی الله علیه وسلم در مورد شراب عسل سوال می شود اما پاسخی عام و جامع می دهد که مفاد آن بی اعتبار بودن تفاوت اسامی در صورت معنای واحد و حقیقت یکسان می باشد. بنابراین هر شرابی که باعث مستی شود، مصداق خمر بوده و حرام است، فرقی نمی کند از چه چیزی درست شده باشد. و این نیز از مصادیق جوامع الکلم یا همان سخنان کوتاه و پرمحتوای رسول الله صلی الله علیه وسلم و نیک سخن گفتن ایشان می باشد. و چنین است که در مدت بعثتش علمی در اختیار بشر قرار می گیرد که بشریت با وجود آن به سعادت دنیا و آخرت دست می یابد.

- صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422ه. - صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423 هـ - عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ - تأسيس الأحكام للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414هـ. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381ه - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426 هـ.

عمر بن خطاب رضی الله عنه در مسجد رسول الله صلی الله علیه وسلم و بر منبر ایشان به ایراد سخنرانی می پردازد و بیان می دارد که: خمر چیزی است که عقل انسان را زایل گرداند. و تنها مخصوص انگور نیست؛ بلکه شراب مست کننده ای که از خرما یا عسل یا گندم ساخته شده باشد، شامل می شود. در ادامه سه مساله را ذکر می کند که در مورد آنها اختلاف داشته اند؛ و آروز می کند ای کاش رسول الله صلی الله علیه وسلم در زمان حیاتش در مورد آنها از ایشان عهد و پیمان می گرفت تا مطابق آن عمل کرده و اختلافی نداشته باشند؛ و آنها عبارتند از: میراث جد و میراث هر مرده ای که نه فرزندی دارد و نه پدری؛ و برخی از مسایل مربوط به ربا؛ الحمدلله حکم این سه مساله معلوم است و این بدان معنا نیست که رسول الله صلی الله علیه وسلم آنها را بیان نکرده است، بلکه رسالت را به تمام و کمال ابلاغ کرده و امانت را ادا نموده و بلکه مواردی را که پنهان بوده و مرتبه ی پایین تری از این مسایل داشته، از جانب الله متعال بیان کرده است؛ اما عمر رضی الله عنه در این موارد از نص صریح و واضحی سخن می گوید که احتمال اجتهاد در آن وجود نداشته باشد.

صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي، دار علماء السلف، الطبعة: الثانية 1414هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام -صلى الله عليه وسلم- لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية 1408هـ. المعجم الوسيط، مجمع اللغة العربية بالقاهرة، (إبراهيم مصطفى، أحمد الزيات، حامد عبد القادر، محمد النجار)، الناشر: دار الدعوة.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ برخی از آداب را بیان کرده‌اند؛ ایشان از اینکه مردی در حال ادرار، آلت خود را با دست راستش بگیرد یا با دست راست نجاست را از جلو و پشت خود پاک کند، نهی کرده‌اند، زیرا دست راست برای امور گرامی است. همینطور از نفس زدن [یا فوت کردن] در ظرفی که از آن آب می‌نوشد نهی کرده‌اند.

1. بیان پیشگامی اسلام در زمینهٔ آداب و نظافت.
2. دوری از چیزهای ناپاک و پلید، اما اگر ناچار شد که چیزهای ناپاک را لمس کند، با دست چپ باشد.
3. بیان گرامی بودن دست راست و برتری آن بر چپ.
4. کمال شریعت اسلام و فراگیر بودن آموزه‌های آن.

صحيح البخاري (1/ 42) (154). صحيح مسلم (1/ 225) (267). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص41). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 45).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ مردی را دید که با دست چپش غذا می‌خورد، پس او را امر نمود تا با دست راستش بخورد، اما آن مرد از روی تکبر و به دروغ گفت که نمی‌تواند! پس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ علیه او دعا کرد که از خوردن با دست راست محروم شود. و به این ترتیب الله نیز دعای پیامبرش را قبول کرد و دست راست او فلج شد و دیگر نتوانست با آن غذا یا نوشیدنی به سوی دهانش بلند کند.

1. وجوب خوردن با دست راست و حرام بودن خوردن با دست چپ.
2. تکبر ورزیدن از اجرای احکام شرعی، صاحبش را مستحق مجازات می‌گرداند.
3. گرامی‌داشت محمد ـ صلی الله علیه وسلم ـ توسط الله تعالی با اجابت دعای او.
4. مشروعیت امر به معروف و نهی از منکر در هر حال، حتی در حال خوردن.

صحيح مسلم (3/ 1599) (2021). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 239). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 183). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (3/ 396).

حذیفة بن یمان رضی الله عنهما می گوید: وقتی با رسول الله صلى الله عليه وسلم بر سرِ غذايی حاضر می شديم، تا زمانی که ایشان شروع نمی کرد، دست به سوی غذا نمی برديم. و این به دلیل احترام زیادی بود که برای رسول الله صلی الله علیه وسلم قائل بودند؛ روزی صحابه با رسول الله صلی الله علیه وسلم بر سر غذایی حاضر می شوند که چون وقت غذا خوردن فرا می رسد، دختربچه ای با سرعت می آید گویا کسی او را هُل می دهد و می دود؛ و سعی دارد بدون اینکه بسم الله بگوید، دست در غذا برده و از آن بخورد؛ اما رسول الله صلی الله علیه وسلم دستش را می گیرد؛ پس از او صحرانشینی به همین ترتیب می آید و قصد دارد دست در غذا برده و بدون بسم الله از آن بخورد که رسول الله صلی الله علیه وسلم دستش را می گیرد؛ سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد شیطان بود که آن دختربچه و صحرانشین را آورد؛ به این معنا که آنها را وسوسه کرد و آنان را به حاضر شدن بر سر این غذا وادار نمود تا بسم الله نگویند و از این طریق به غذا دست پیدا کند؛ اما آن دو نفر به دلیل جهل شان به این مساله معذور بودند؛ دختربچه به سبب بچگی اش و صحرانشین به علت صحرانشین بودنش؛ اما شیطان آنها را بر سر این غذا حاضر کرد تا چنانچه بدون بسم الله شروع به غذا خوردن کنند، با آنها در غذا شریک شود. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم سوگند یاد می کند که دست شیطان به همراه دست آن دو نفر در دست ایشان می باشد.

صحيح مسلم (3/ 1597) (2017). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 51). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 192). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (10/ 202). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 600).

رسول الله صلى الله عليه وسلم با شش تن از اصحاب و یارانش مشغول غذا خوردن است که صحرانشینی می آید و بر سفره ی آنها نشسته و آنچه از غذا باقی مانده در دو لقمه می خورد. پس رسول الله صلى الله عليه وسلم می فرماید: «اگر وی بسم الله می گفت، این غذا همه ی شما را کفایت می کرد». اما او بسم الله نگفت و همه ی آنچه باقی مانده بود، در دو لقمه خورد که او را کفایت نکرد؛ و این یعنی اگر کسی به هنگام غذا خوردن بسم الله نگوید، برکت از غذایش برداشته می شود.

- سنن الترمذي لمحمد بن عيسى الترمذي، تحقيق وتعليق: أحمد محمد شاكر ومحمد فؤاد عبد الباقي وإبراهيم عطوة عوض -شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، مصر الطبعة: الثانية، 1395 هـ - 1975 م - سنن ابن ماجه لابن ماجه أبو عبد الله محمد بن يزيد القزويني، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي- دار إحياء الكتب العربية - فيصل عيسى البابي الحلبي. - مسند الإمام أحمد بن حنبل المحقق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي مؤسسة الرسالة الطبعة: الأولى، 1421 هـ - 2001 م. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - نزهة المتقين بشرح رياض الصالحين، تأليف مصطفى سعيد الخن-مصطفى البغا-محي الدين مستو-علي الشربجي-محمد أمين لطفي-مؤسسة الرسالة-بيروت –لبنان-الطبعة الرابعة عشرة 1407. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين لسليم بن عيد الهلالي دار ابن الجوزي، الطبعة الأولى 1418. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين -المؤلف: محمد علي بن محمد بن علان الصديقي-اعتنى بها: خليل مأمون شيحا-دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت – لبنان-الطبعة: الرابعة، 1425 هـ - 2004 م. -المعجم الوسيط-المؤلف: مجمع اللغة العربية بالقاهرة- (إبراهيم مصطفى / أحمد الزيات / حامد عبد القادر / محمد النجار)-الناشر: دار الدعوة. - مختصر الشمائل المحمدية- محمد بن عيسى الترمذي، الناشر: المكتبة الإسلامية - عمان – الأردن- اختصره وحققه محمد ناصر الدين الألباني.

اصحاب رسول الله صلی الله علیه وسلم به ایشان می گویند: هرچه می خورند سیر نمی شوند؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم به آنها خبر می دهد این به چند دلیل است که یکی از آنها غذا خوردن به صورت جدا از هم می باشد که سبب برداشته شدن برکت از غذا می شود؛ لازمه ی غذا خوردن پراکنده و جدا از هم این است که هرکس ظرف مخصوص به خود را داشته باشد که در این صورت برکت از غذا برداشته می شود. از دیگر دلایل آن بسم الله نگفتن است؛ چون به هنگام غذا خوردن بسم الله گفته نشود، شیطان با انسان همراه می شود و برکت از غذا برداشته می شود.

سنن أبي داود (5/ 588) (3764). سنن ابن ماجه (4/ 418) (3286). مسند أحمد (25/ 485) (16078). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 217). نزهة المتقين بشرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 607). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 59).