Yolculuk Adabı ve Hükümleri

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- bir yolculuğunda abdest aldı, ayaklarını yıkamaya geldiğinde Mugîre b. Şu'be -radıyallahu anh- Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in ayağındaki mestleri çıkarmak için ellerini uzattı! Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-: «Onları bırak çıkarma, abdestliyken mestlerimi giydim.» diye buyurdu, Bunun üzerine Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem- ayaklarını yıkamak yerine mestleri üzerine mesh etmiştir.

1. Küçük hadesi ortadan kaldırmak için abdest alırken mestler üzerine mesh etmek meşrudur. Ancak büyük hadesi ortadan kaldırmak için gusül alırken ayakların yıkanması gerekir.
2. Islak el, mestin alt kısmına değil üst kısmına sürülerek mesh bir defa yapılır.
3. Ayakların suyla yıkandığı tam bir abdestten sonra mestlerin üzerine mesh edilmesi, mestlerin temiz olması, ayaktaki yıkanması farz olan yeri örtmesi, cünüplük ve gusül gerektiren bir şeyden dolayı değil sadece küçük hadesten dolayı üzerine mest edilmesi, mukim için bir gün bir gece ve yolcu için üç gün üç gece İslam hukukunun belirlediği vakitte mesh edilmesi şarttır.
4. Mestlere, çorap ve ayakları örten başka her şey kıyas edilir. Bunlar üzerine mest etmek caizdir.
5. Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-'in güzel ahlak ve öğretme yeteneğine sahip olduğu ifade edilmiştir. Öyle ki Mugîre -radıyallahu anh-'ın mestleri çıkarmak istediğinde buna engel olurken bunun sebebini ona şöyle açıklamıştır; onları taharet üzerine giydiğini; bu konuda rahat olmasını ve hükmünü öğrenmesini istediğini belirtmiştir.

صحيح البخاري (1/ 52) (206). صحيح مسلم (1/ 230) (274). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص50). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 36). خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، لفيصل آل مبارك (ص27).

İbn Ömer -radıyallahu anhuma- yolculuğa çıkacak olan kimseye şöyle derdi: Bana yaklaş ki, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in bize veda ettiği gibi sana veda edeyim. Bu İbn Ömer -radıyallahu anhuma-'dan sahabe -radıyallahu anhum-'un Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetine olan bağlılıklarının ne kadar tam olduğunu ve onların bu hususta ne kadar çok istekli olduklarını açıklamaktır. ''Bir kimseyle vedalaşacaksa'' Yani yolculuğa çıkacak olan bir kimseyle ''Onun elini tutar ve bırakmazdı.''Bu bazı rivayetlerde geldiği gibidir. Tevazunun en üst derecesi ile sevgi ve merhamettinin göstergesi olarak o adamın elini bırakmazdı. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- veda edilen kişiye şöyle buyururdu: «Dinini koruması için seni Allah’a emanet ediyorum.» Ondan koruma talep eder ve O'ndan senin dinini korumasını isterim. «Emanetlerini» Emanetlerinin korunmasını, emanetler genel olup İnsanların kendilerinden sorumlu oldukları insanların (hanımı, çocukları diğer yakınları vb.) hakları ile Allah'ın hakkı gibi şeylerdir. Bir adam yolculuğunda ihtiyaç duyduğu şeylerden almak, vermek ve insanlarla olan ilişkileriyle meşgul olmaktan geri durmaz. Ona emaneti koruması ve hiyanetten uzak durması için dua etti. Sonra da ailesine giderse dini ve dünyevi olarak ona kötülüğü dokunacak olan sondan emin olur. Bu, Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem-'in sünnetinden olup şayet Allah yolunda savaşa gidecek bir topluluğa veda edecek olursa onları bu kapsamlı dua ile yolcu ederdi. Zira bu dua eksiklerinin giderilmesi, düşmanlarına galip gelmeleri ve savaşta Allah'ın farz kıldıklarını koruma konusunda daha fazla vesile olur.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي، للمباركفوري، دار الكتب العلمية، بيروت. تطريز رياض الصالحين، للشيخ فيصل المبارك، ط1، تحقيق: عبد العزيز بن عبد الله آل حمد، دار العاصمة، الرياض، 1423هـ. جامع الترمذي، تحقيق وتعليق: أحمد محمد شاكر وآخرون، ط2، شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، مصر، 1395هـ. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لمحمد علي بن محمد بن علان، ط4، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة، بيروت، 1425هـ. رياض الصالحين للنووي، ط1، تحقيق: ماهر ياسين الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، 1428 هـ. رياض الصالحين، ط4، تحقيق: عصام هادي، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية القطرية، دار الريان، بيروت، 1428هـ. سلسلة الأحاديث الضعيفة والموضوعة وأثرها السيئ في الأمة، للألباني، ط1، دار المعارف، الرياض، 1412هـ. سنن أبي داود ،تحقيق: محمد محيي الدين عبد الحميد، المكتبة العصرية، بيروت. سنن ابن ماجه، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء الكتب العربية، فيصل عيسى البابي الحلبي. الشرح الممتع على زاد المستقنع، لمحمد بن صالح بن محمد العثيمين، ط1، دار ابن الجوزي، 1422 - 1428هـ. كشف المشكل من حديث الصحيحين، لابن الجوزي، تحقيق: علي حسين البواب، دار الوطن، الرياض. كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، ط1، كنوز إشبيليا، الرياض، 1430هـ. مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط و عادل مرشد، وآخرون، تحت إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي، ط1، مؤسسة الرسالة، 1421هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين، ط14، مؤسسة الرسالة، 1407هـ.

Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- bineği nereye yönelirse yönelsin kıble tarafına yönelmese bile bineğinin üzerinde sadece nafile namaz kılardı. Rükû ve secdeye işaret etmek için başı ile îma ederdi. Kıbleye yönelmek, rükû ve secde etmek için kendini zorlayarak bineğinden inmezdi. Bu namazın mutlak bir nafile yahut ratip sünnetlerden olması yahut da sebebe binaen kılınan nafilelerden olması arasında bir fark yoktur. (Nebi -sallallahu aleyhi ve sellem- bineği üzerinde farz namaz kılmazdı) Bunu farz olan namazlarda yapmazdı. Keza devesi üzerinde vitir namazını da kılardı.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام، إسماعيل بن محمد الأنصاري، دار الفكر، دمشق، الطبعة: الأولى 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الأمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ، 2006م. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: الأولى 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام -صلى الله عليه وسلم- لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية 1408هـ، 1988م. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ.

Peygamber Efendimiz -sallallahu aleyhi ve sellem-, yanında mahremi olan bir erkek bulunmadan Müslüman bir kadının bir gecelik mesafeye yolculuk yapmasını yasaklamıştır.

1. İbn Hacer rahimehullah- şöyle demiştir: Bir kadının mahremi olmadan yolculuk yapması caiz değildir. Bu hüküm; hac, umre ve hicret etme durumları dışındaki yolculuklar için bir icma konusudur. Hatta alimlerden bir kısmı, mahremin bulunmasını haccın (kadına farz olmasının) şartlarından biri saymıştır.
2. Hadisten, İslam dininin mükemmelliği, kadını koruma ve kollama konusundaki hassasiyeti anlaşılmaktadır.
3. Allah’a ve ahiret gününe iman, Allah’ın kanunlarına teslim olmayı ve O’nun sınırlarına uymayı gerektirir.
4. Kadının mahremi, kocasıdır ya da akrabalık, süt emme veya evlilik bağı sebebiyle ona ebedî olarak evlenmesi haram olan kişidir. Mahrem kişinin Müslüman, ergenlik çağına ulaşmış, akıllı, güvenilir ve emin biri olması gerekir. Çünkü mahremin amacı kadını korumak, onu muhafaza etmek ve onun işlerini üstlenmektir.
5. Beyhakî -rahimehullah- kadının ancak bir mahrem eşliğinde çıkabileceği yolculuğun mesafesine dair var olan rivayetler hakkında şöyle demiştir: Netice itibarıyla, yolculuk olarak adlandırılan her türlü seyahat —ister üç günlük, ister iki günlük, ister bir günlük, ister bir beridlik (yaklaşık 20-22 km) veya başka bir mesafede olsun— kadına, yanında kocası veya bir mahremi olmadan yasaklanmıştır. Bunun sebebi, İbn Abbas’tan nakledilen ve Müslim’in yukarıda geçen rivayetlerinin sonuncusu olan şu mutlak hadistir: "Bir kadın, yanında mahremi olmadıkça yolculuğa çıkmasın." Bu ifade, yolculuk diye isimlendirilen her şeyi kapsamaktadır. (Beyhakî’nin sözü) burada bitti. Bu hadis, soruyu soran kişinin durumuna ve yaşadığı bölgeye göre söylenmiştir.

صحيح البخاري (2/ 43) (1088). صحيح مسلم (2/ 977) (1339). تيسير العلام، لعبد الله البسام (ص374). تنبيه الأفهام شرح عمدة الإحكام، لابن عثيمين (3/ 501). خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، لفيصل آل مبارك (ص178).

«Yolculuk bir çeşit azaptır.» Yani ondan bir parçadır. Azaptan murad edilen zorluktan alışılmışı terk edip yürüyerek ve binekle meydana gelen acıdır. «Sizi doğru dürüst yiyip içmekten ve uyumaktan alıkoyar.» Manası yolculukta olan meşakkat, yorgunluk, sıcaklığın ve soğuğun zorluğu, korku, aileden, arkadaşlardan ayrılmak ve yaşamanın güçlüğü, yeme içmenin tam olmasını ve lezzetini engeller. Çünkü yolcu, düşüncelidir. Normal günlerindeki yemeği ve içeceği yediği gibi yiyip içemez. Hakeza uykuda da böyledir. Bu böyleyse, insan rahata, ailesine ve yaşadığı yere dönüp, ailesinin gözetimi, terbiyesi ve diğer görevlerine dönsün. «Herhangi biriniz işini bitirince, evine dönmekte acele etsin.» En-Nehmetü: İhtiyaç, arzu ve istekler demektir.

1- فتح الباري لابن حجر (623/3). 2- شرح صحيح مسلم(70/13). 3-كنوز رياض الصالحين(580/12). 4-شرح رياض الصالحين لابن عثيمين(621/4).

Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- Kur'an ile Müslüman olmayan düşman topraklarına yolculuk yapmayı yasaklamıştır. Zira Kur'an-ı Kerim'e orada saygısızlık yapılabilir. Bir insan zannı galibine göre Kur'an-ı Kerim'e bir saygısızlık gösterilmeyeceğini düşünüyorsa caiz olur.

- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428ه. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى1418ه. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشرة، 1407هـ. - صحيح البخاري -للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين/محمد علي بن محمد بن علان البكري -اعتنى بها: خليل مأمون شيحا- دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت – لبنان- الطبعة: الرابعة، 1425 هـ - 2004 م. - فتاوى اللجنة الدائمة: اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء- جمع وترتيب: أحمد بن عبد الرزاق الدويش.

Ebû Saîd el-Hudrî -radıyallahu anh- dedi ki:Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- ile beraber bir seferde bulunuyorlarken Bu sırada devesine binmiş bir adam çıkageldi.İhtiyacını giderecek bir şeyler umarak sağa sola bakınmaya başladı.Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- yanında ihtiyacından fazla binek hayvanı olanlar, olmayanlara versinler. Fazla azığı olanlar, azığı olmayanlara tasadduk edip versinler” buyurdu.Ravi diyor ki:İşte o zaman kimsenin ihtiyacından fazla bir şey bulundurmaya hakkı olmadığını zannettik.

بهجة شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. تطريز رياض الصالحين، تأليف فيصل آل مبارك، تحقيق د. عبدالعزيز آل حمد، دار العاصمة-الرياض، الطبعة الأولى، 1423هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. شرح صحيح مسلم، للإمام محي الدين النووي، دار الريان للتراث-القاهرة، الطبعة الأولى، 1407هـ. صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبدالباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. كنوز رياض الصالحين، فريق علمي برئاسة أ.د. حمد العمار، دار كنوز إشبيليا-الرياض، الطبعة الأولى، 1430هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.

Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-' 'Yolculuğun güçlüklerinden,ailesine ve malına bir şey olupta yolculuktan üzgün olarak dönmekten Allah'a sığınırdı.Keza durumların bozulmasından Allah'a sığınır ve Allah'a onu mazlumun duasından kurtarması için dua ederdi.

كنوز رياض الصالحين, بإشراف حمد العمار, دار كنوز إشبيليا, الطبعة الأولى, 1430هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الرابعة عشر، 1407ه 1987م. شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين، نشر: دار الوطن للنشر، الرياض، الطبعة: 1426هـ. معالم السنن، للخطابي، نشر: المطبعة العلمية - حلب، الطبعة: الأولى 1351 هـ - 1932م. مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، للمباركفوري، نشر: إدارة البحوث العلمية والدعوة والإفتاء - الجامعة السلفية - بنارس الهند، الطبعة: الثالثة ، 1404 هـ - 1984م. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.