Faiz

Tâbiinden, Mâlik b. Evs, elinde altın dinar bulunduğunu ve bunları gümüş dirhemlerle değiştirmek istediğini söyleyince Talha b. Ubeydullah -radıyallahu anh- ona şöyle dedi: Dinarlarını bize ver de göreyim! Satın almaya karar verdikten sonra ona şöyle dedi: Hizmetçimiz biraz sonra gelince bize gel de gümüş dirhemleri sana verelim. Bu sırada o mecliste Ömer b. el-Hattâb -radıyallahu anh- hazır bulunuyordu. Bu tür alışverişi uygun görmedi ve Talha'ya gümüşü hemen ödeyeceğine ya da aldığı altınları o kimseye iade edeceğine dair yemin etti. Bunun sebebini de açıkladı. Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'in gümüşü altınla satmak veya tam tersini, karşılığının doğrudan alınması gerektiğini, aksi halde bu alışverişin haram kılınan faizli bir alışveriş olduğunu ve batıl geçersiz bir satış olduğunu bildirdiğini söyledi. Karşılıklı olarak alınıp verilmeden altın gümüşle, gümüş de altınla takas yapılmaz. Aynı cinsten, ağırlığı aynı, ölçeği aynı, elden ele teslim edilmesi haricinde buğdaya karşılık buğday, arpaya karşılık arpa, hurmaya karşılık hurma satılamaz. (Alışverişte alınıp satılan iki şeyden) biri peşin satılan diğeri veresiye satılamaz. Satılan ve satın alınan şeyi almadan alışverişin yapıldığı yerden ayırmak caiz değildir.

1. Bu hadiste zikredilen mallar beş çeşittir: Altın, gümüş, buğday, arpa ve hurma. Satış aynı cinste yapılıyorsa, bunun geçerli olabilmesi için iki şartın gerçekleşmesi gerekir: Akit meclisinde karşılıklı olarak kabzedilmesi ve tartıda aynı olmaları gerekir. Örnek olarak altının altınla satışında olduğu gibi, yoksa ribâ’l-fad/fazlalık faizi olur. Eğer cinsler farklı ise, örneğin gümüş ve buğday gibi. O zaman sözleşmenin geçerliliği için bir şart vardır. Bedelin akit meclisinde kabzedilmesidir. Aksi takdirde ribâ’n-nesîe/veresiye faizi olur.
2. Akid meclisi ile kastedilen; alışverişin yapıldığı yerdir. Tarafların oturuyor, yürüyor ya da binek üzerinde olmaları arasında fark yoktur. Ayrılıktan kastedilen, insanlar arasında örf gereği (alışveriş yerinden) ayrılma sayılan şeydir.
3. Hadisteki yasak, basılmış (sikke hâline getirilmiş) olsun olmasın altının bütün çeşitlerini ve basılmış olsun olmasın gümüşün bütün çeşitlerini kapsar.
4. Günümüzdeki kâğıt ve madeni paralar (nakdî para birimleri) hakkında da, altının gümüşle satımında geçerli olan hükümler uygulanır. Yani bir para birimini başka bir para birimiyle değiştirmek istediğinde (meselâ riyalin dirhemle bozdurulması gibi), tarafların razı olduğu ölçüde miktarlarında farklılık (tefâdül) caizdir. Ancak satış meclisinde karşılıklı teslim (kabz) mutlaka gerçekleşmelidir. Aksi hâlde akit geçersiz olur ve yapılan işlem haram faiz kapsamına girer.
5. Faizli işlemler caiz değildir ve her iki taraf da anlaşsa dahi sözleşmeleri geçersizdir. Çünkü İslâm, insanın ve toplumun hakkını korur; kişi kendi hakkından vazgeçmiş olsa bile bu hakların ihlâline izin vermez.
6. Gücü yetenlerin kötülüğü yasaklamaları ve engellemeleri gerekir.
7. Ömer b. el-Hattâb -radıyallahu anh-'ın yaptığı gibi, kötülüğü çirkin gösterip kınarken delil göstermek gerekir.

صحيح البخاري (3/ 68) (2134). صحيح مسلم (3/ 1209) (1586). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (2/ 28). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص496).

Ebu’l-Minhâl el-Berâ b. Âzib ile Zeyd b. Erkam –radıyallahu anhumâ-’ya değerli şeylerin değerli olan başka şeylerle satılması olan sarraflığın hükmünden sordu. Verâlarından dolayı Allah onlardan razı olsun, bu iki sahabeden her biri, kendi nefsini diğer arkadaşının yanında küçük görerek fetvayı birbirlerine bıraktılar. Ancak ikisi de Peygamber –sallallahu aleyhi ve sellem-’in altının gümüşle borç olarak satılması konusundaki yasağını ezberlemede ittifak ettiler. İkisinin de faiz sebebinde bir olmalarından dolayıdır. O zaman akid meclisinde karşılıklı kabzetmeleri gerekmektedir. Yoksa bu para değişimi sahih olmaz. (Ribe'n-nesîe). Cahiliye devrinde bilinen ve uygulanan ribâ çeşidi budur. Bu, satış akdinden veya ödünç (kârı) vermekten doğan bir borç için vade durumuna göre eklenen faizdir, yani bu borç faizi olur.

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - منحة العلام في شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله الفوزان، طبعة دار ابن الجوزي -الطبعة الأولى- 1428 - توضيح الأحكام شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله البسام، مكتبة الأسدي -مكة المكرمة- الطبعة الخامِسَة، 1423 هـ - 2003 م. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام، للشيخ إسماعيل الأنصاري -مطبعة السعادة- الطبعة الثانية، 1392هـ. - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله البسام، تحقيق محمد صبحي حسن حلاق -مكتبة الصحابة- الشارقة - الطبعة العاشرة- 1426.

Altının altınla ve gümüşün gümüşle baş başa/denk olmayan satışları faiz kabul edilmektedir. Bu yüzden baş başa ve denk olmamaları halinde yasaklanmıştır. Ancak altının gümüşle yahut gümüşün altınla denk ve baş başa olmadan satılmasında bir sakınca yoktur. Bu alışverişin sahih olabilmesi için o mecliste her ikisinin de elden ele peşin olması gerekir. Aksi takdirde haram olan nesîe ribası/faizi olur. Altınla gümüş aynı cinsten olmadığı için denklik şartı ortadan kalkar ve geriye peşin alış veriş yapılma şartı kalır. Çünkü bu sınıflar faizin geçerli olduğu değer cinsinden mallardır.

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام، للشيخ إسماعيل الأنصاري -مطبعة السعادة- الطبعة الثانية 1392هـ. - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله البسام، تحقيق محمد صبحي حسن حلاق -مكتبة الصحابة- الشارقة، الطبعة العاشرة، 1426ه.

Bilal –radıyallahu anh-, Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-’in yanına kaliteli berni türündenbir hurma ile geldi. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem- hurmanın kaliteli olmasına çok şaşırdı ve dedi ki: «Bu neredendir?» Bilal -radıyallahu anh- bizim hurmamız vardı. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-’in o hurmadan yemesi için bir ölçek bu iyi hurma karşılığında iki ölçek yanımızdaki kötü hurmayı sattım dedi. Nebi –sallallahu aleyhi ve sellem-, bunu büyük bir günah olarak karşıladı. Çünkü bu günah, onun katında en büyük musibetlerdendi. Dedi ki: Bu yaptığın haram olan faizin ta kendisidir. Ancak kötü hurma değiştirmek istiyorsan, kötü hurmayı para ile sat. Sonra da para ile iyi hurma satın al. Bu helal olan yoldur, harama düşmemek için bunu öğren. ‘’Teysiru’l-Allâm Şerh Umdetü’l-Ahkâm’’ s, 568.

- صحيح البخاري –الجامع الصحيح-؛ للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام للشيخ إسماعيل الأنصاري-مطبعة السعادة-الطبعة الثانية 1392ه. - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام-عبد الله البسام-تحقيق محمد صبحي حسن حلاق- مكتبة الصحابة- الشارقة- الطبعة العاشرة- 1426ه. - خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام - فيصل بن عبد العزيز بن فيصل ابن حمد المبارك الحريملي النجدي - الطبعة: الثانية، 1412 هـ - 1992 م.

Bu hadis-i şerifte Allah Rasûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- faizin iki çeşidi olan Riba’l-Fadl'ı ve Riba Nesîeyi yasaklamıştır. Bu, para şeklinde yahut paranın dışında olan altını altınla satmaktır. Bu satış ancak aynı ağırlıkta olursa ve satış meclisinde teslim alma işlemi gerçekleşiyorsa caizdir. Çünkü mevcut olmayanla mevcut olanı değiştirmek caiz değildir. Aynı şekilde ister para isterse de paranın dışındaki gümüşü gümüşle satmayı yasaklamıştır. Ancak eşit ağırlıkta olursa ve satış meclisinde teslim alma işlemi gerçekleşiyorsa caizdir. Birinin diğerinden fazla olması ve malları teslim almadan ayrılmak caiz değildir.

منحة العلَّام للشيخ عبد الله بن صالح الفوزان، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1427ه. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426 هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381ه. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422ه. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت.

Peygamber -sallallahu aleyhi ve sellem- altın, gümüş, buğday, arpa, hurma ve tuz olmak üzere altı çeşit faizli malların doğru alım satım sistemini açıklamıştır. Eşyalar aynı türde ise, örneğin altını altınla, gümüşü gümüşle satmak gibi... Bu durumda iki şartın yerine gelmesi gerekir: Birincisi: Altın ve gümüş gibi genellikle tartılan bir eşya ise aynı ağırlıkta olması veya buğday, arpa, hurma ve tuz gibi genellikle bir ölçekle ölçülen şey ise aynı ölçüde olması gerekir. İkincisi: Satıcı bedeli alır ve alıcı da malı doğrudan (alışveriş) akdinin yapıldığı mecliste teslim alır. Altının gümüşle, hurmanın buğdayla takası gibi malların cinsleri farklı ise bu durumda alım satıma tek bir şartla izin verilir: Akdin yapıldığı mecliste satıcı bedeli, alıcı da malı peşin (doğrudan) almalıdır. Eğer bu yapılmazsa alışveriş batıl olur ve haram olan faizli alışverişi yapmış olurlar. Faize düşülmesi durumunda satıcı ve alıcı günah bakımından aynı konumdadır.

1. Faizin bulaşabileceği mallar ve bu malların alım satım prosedürleri açıklanmıştır.
2. Faizli alım satım yasaklanmıştır.
3. Kağıt paralar (banknotlar), faiz illeti bakımından altın ve gümüş hükmündedir.
4. Altı ribevî malın (faize konu olan malların) alım-satımının belirli halleri vardır: 1- Ribevî bir malın kendi cinsinden bir ribevî malla satılması (altının altınla, hurmanın hurmayla satılması gibi). Bunun sahih olması için iki şart gerekir: Ölçü veya tartıda eşitlik (misliyet), Akdin yapıldığı mecliste karşılıklı teslim alma (kabz). 2- Ribevî bir malın, aynı faiz illetine sahip fakat farklı cins bir ribevî malla satılması (altının gümüşle, buğdayın arpayla satılması gibi). Bu durumda: Karşılıklı teslim alma (kabz) şarttır, Eşitlik şart değildir. 3- Ribevî bir malın, hem cinsi hem de illeti farklı olan bir ribevî malla satılması: (Altının hurma ile satılması gibi...) Bu durumda ne karşılıklı teslimat ne de eşitlik şartı aranır (iki şart da aranmaz).
5. Ribevî (faiz kapsamına giren) olmayan malların kendi aralarında alım-satımı veya mallardan birinin ribevî diğerinin ise ribevî olmaması durumunda; ne karşılıklı teslimat (takabuz) ne de eşitlik (temasül) şartı aranır. Gayrimenkulün altın karşılığında satılması buna bir örnektir.

صحيح مسلم (3/ 1210) (1587). فيض القدير (3/ 571). البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (27/ 623).