Sababu za kuteremka aya

Walikuwa miongoni mwa Mayahudi wa Madina ni Bani Kuraidha na Bani Nadhiri, na kabila moja lilikuwa limelitenza nguvu na kulishinda kabila jingine katika zama za ujinga, wakaridhiana na wakapatana kuwa kila mtu aliyeuliwa na mtu mtukufu mwenye nguvu katika madhalili waliozidiwa basi fidia yake ni Waski hamsini tu (kg 6,100), na kila maiti mtukufu aliyeuliwa na mtu dhalili basi fidia yake ni mara mbili, Waski mia moja (kg 12,200) na waski moja ni sawa na vibaba sitini. Walikuwa katika utaratibu huo mpaka alipokuja Mtume rehema na amani ziwe juu yake kwa kuhama, na makundi yote mawili yakajishusha kwa kufika kwake Mtume rehema na amani ziwe juu yake, naye rehema na amani ziwe juu yake kwa wakati huo alikuwa bado hajapata ushindi dhidi ya maadui zake, na hajawatenza nguvu ili wamtii; kwa sababu hilo lilikuwa mwanzoni mwa kuhama kwake, na ilikuwa kipindi cha mkataba wa maridhiano (Hudaibia). Kabila dhalili mtu mmoja akamuua mmoja katika watu watukufu, kabila tukufu wakatuma ujumbe kwa watu dhalili: Yakuwa tutumieni Waski mia moja kama makubaliano yalivyokuwa tangu awali, kabila dhalili likasema: Je, linawezekanaje hili katika mitaa miwili, dini yao moja, na nasaba yao moja, na mji wao mmoja, halafu fidia ya baadhi yao iwe nusu ya wenzao?!, hakika sisi tulikupeni fidia hii kwa kutudhulumu, na kwa kuwahofu, ama kwakuwa Muhammadi amekuja hatutokupeni fidia hiyo milele. Vita vikakaribia kuwaka baina yao, kisha wakaridhiana kuwa wamfanye Mtume rehema na amani ziwe juu yake kuwa hakimu kati yao, kisha kabila tukufu likatafakari, wakasema: Wallahi Muhammadi hatokupeni kutoka kwao mara mbili ya kile atakachowapa wao, na hakika wamesema kweli, hawakutupa kiwango hiki isipokuwa kwa dhuluma, na kwa kuwatenza nguvu, tumeni watu kwenda kwa Muhammadi rehema na amani ziwe juu yake kwa siri watakaokuleteeni mtazamo wake, ikiwa atakupeni mnachokitaka basi mfanyeni kuwa hakimu, na asipokupeni mnachotaka achaneni naye na wala msifanye kuwa hakimu baina yenu. Wakatuma watu kwa siri kwenda kwa Mtume rehema na amani ziwe juu yake katika wanafiki ili wajue mtazamo wake rehema na amani ziwe juu yake, walipofika kwa Mtume rehema na amani ziwe juu yake Mwenyezi Mungu akateremsha wahyi na akamueleza Mtume wake kuhusu swala lao lote na walichokitaka, akateremsha Mwenyezi Mungu Mtukufu katika suratul Maida kwanzia kauli yake: "Ewe Mtume, wasikuhuzunishe wale wanaokwenda mbio katika kukupinga, miongoni mwa wale waliosema tumeamini" [Maida: 41]. Mpaka katika kauli yake: "Na asiyehukumu kwa yale aliyoyateremsha Mwenyezi Mungu basi hao ndio mafasiki" [Maida: 47]. Kisha akasema bin Abbas radhi za Allah ziwe juu yao: Kwa makundi hayo mawili Wallahi ndio iliteremka kauli yake Mtukufu: "Na asiyehukumu kwa yale aliyoyateremsha Mwenyezi Mungu basi hao ndio makafiri" [Maida: 44], na "...basi hao ndio madhalimu" [Maida: 45] na "...basi hao ndio mafasiki" [Maida: 47], na hao hakika ndio aliowakusudia Mwenyezi Mungu Mtukufu.

1. Mayahudi walijua ukweli wa Mtume rehema na amani ziwe juu yake na uaminifu wake.
2. Vitimbi vya Mayahudi na dhuluma zao mpaka hata wao kwa wao.
3. Habari aliyoitoa Mwenyezi Mungu Mtukufu kuwa Mayahudi wana fedheha duniani na adhabu chungu Akhera.
4. Kutohukumu kwa yale aliyoyateremsha Mwenyezi Mungu na kuridhika na hukumu ya Mtume rehema na amani ziwe juu yake ni dalili ya ukafiri na dhulumu na uovu.
5. Hatari ya wanafiki na kusaidizana kwao na Mayahudi.

مسند أحمد (4/ 88) (2212). النهاية في غريب الحديث والأثر (ص 972،978،702،1017،305).

Ameeleza Nuuman bin Bashiri radhi za Allah ziwe juu yake yeye na baba yake, yakwamba alikuwa amekaa katika Mimbari ya Mtume rehema na amani ziwe juu yake, akamsikia mtu mmoja akisema: Sijali kutofanya amali yoyote baada ya kusilimu kwangu isipokuwa nitawanywesha maji mahujaji. Na mwingine akasema: Na mimi sijali kutofanya amali yoyote baada ya kusilimu kwangu isipokuwa nitauimarisha Msikiti mtukufu, na akasema mwingine: Kupigana Jihadi katika njia ya Mwenyezi Mungu ndio bora zaidi kuliko hayo mliyoyasema. Omari bin Khattwabi akawakemea kwa kunyanyua sauti zao mbele ya Mimbari ya Mtume rehema na amani ziwe juu yake, na tukio hilo lilikuwa asubuhi ya siku ya Ijumaaa, lakini nitakaposwali Ijumaa nitaingia na nitamuuliza Mtume rehema na amani ziwe juu yake katika haya mliyotofautiana kwayo, Mwenyezi Mungu Mtukufu akateremsha: "Mnayafanya yale mnayoyasimamia ya kuwanwyesha mahujaji na kuuamirisha msikiti mtukufu ni kama imani ya aliyemuamini Mwenyezi Mungu na Siku ya Mwisho na akapigana jihadi katika njia ya Mwenyezi Mungu? Haziwi sawa hali za Waumini na hali za makafiri mbele ya Mwenyezi Mungu. Na Mwenyezi Mungu hawaelekezi watu wanaozidhulumu nafsi zao kwa ukafiri kwenye mambo mema." [At-Tauba: 19].

1. Matendo huzidiana katika malipo na thawabu.
2. Kuzidiana kwa matendo hulingana na namna yalivyokuja katika sheria, na wala si kulingana na jitihada za watu.
3. Ubora wa Jihadi katika njia ya Mwenyezi Mungu kwa sharti la kumuamini Mwenyezi Mungu na siku ya mwisho.
4. Amesema Nawawi: Hapa kuna karaha ya kunyanyua sauti katika misikiti siku ya Ijumaa na siku nyinginezo, na kwamba mtu haruhusiwi kunyanyua sauti si kwa swala la kielimu wala linginelo panapokuwa na mkusanyiko wa watu kwa ajili ya swala, kwa kuwa kufanya hivyo huwashawishi wengine, na wenye kuswali na wenye kumtaja Mwenyezi Mungu.

صحيح مسلم (3/ 1499) (1879). المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم (3/ 720). البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (32/ 395). النهاية في غريب الحديث والأثر (ص 897).

Ameeleza Abdallah bin Masudi radhi za Allah ziwe juu yake katika kauli yake Aliyetakasika na kutukuka: "Na yeyote anayetaka, ndani ya Msikiti Mtukufu, kwenda kombo na haki kwa njia ya udhalimu na akamuasi Mwenyezi Mungu humo ndani, basi tutamuonjesha adhabu kali yenye kuumiza" [Al-Hajji: 25], akasema: Lau mtu yeyote atawaza ndani ya nafsi yake na akaazimia kufanya jambo baya ndani ya sehemu tukufu ya Makka, likahalalishwa ndani yake aliloliharamisha Mwenyezi Mungu, kama makosa ya ulimi au kuuwa kwa makusudi, basi hiyo ni dhulma, hata kama maazimio atayaweka akiwa katika mji wa Eden huko Yemen, basi huyu atastahiki Mwenyezi Mungu amuonjeshe adhabu chungu kwa sababu ya hilo, hata kama hajalifanya, maazimio yake katika hilo yanatosha.

1. Kumebainishwa umahususi wa Haramu na kuitukuza kwake.
2. Amesema Assa'diy: Na katika aya hii tukufu, kuna uwajibu wa kuiheshimu Haramu na kuitukuza sana, na tahadhari ya kudhamiria maasi ndani yake na kuyatenda.
3. Amesema Adh-dhahaku: Hakika mtu anapodhamiria ovu Makka huku akiwa katika ardhi nyingine linaandikwa juu yake kuwa ni dhambi hata kama hajalitenda.

مسند أحمد (7/ 155) (4071). المستدرك على الصحيحين للحاكم (2/ 420) (3461). إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري (10/ 52). جامع العلوم والحكم (2/ 327). النهاية في غريب الحديث والأثر ( ص 829،1012، 597).

Ameeleza Anas bin Maliki radhi za Allah ziwe juu yake ya kwamba alikuwa akitoa huduma ya vinywaji (pombe) kwa wale waliokuwa katika nyumba ya mume wa mama yake Abuu Twalha radhi za Allah za ziwe juu yake, na pombe yao wakati huo ilikuwa ni mchanganyiko, kati ya tende mbivu na tende mbichi, ghafla mnadiji wa Mtume rehema na amani ziwe juu yake akanadi: Tambueni kuwa pombe imekwisha haramishwa, akasema: Anasema: Abuu Twalha akasema kuniambia, toka nenda kaimwage na uimimine, nikatoka nikaimwaga na nikaimimina, pombe ikatiririka katika mitaro ya Madina, wakasema baadhi ya watu: Wameuliwa baadhi ya Maswahaba na pombe ikiwa tumboni mwao ikiwa bado haijaharamishwa, akateremsha Mwenyezi Mungu Mtukufu: "Hapana ubaya kwa wale walioamini na wakafanya matendo mema katika yale waliyokula". [Al-Maaida: 93] Mpaka mwisho wa aya. Yaani: Hawana dhambi wale walioamini katika vile walivyokula na kunywa katika pombe kabla ya kuharamishwa kwake.

1. Ubora wa Abuu Twalha na Maswahaba wengine radhi za Allah ziwe juu yao, pale walipoitikia amri ya Mwenyezi Mungu kwa haraka bila kuuliza, na hivi ndivyo inavyotakiwa kwa muislamu wa kweli.
2. Pombe: Ni jina linalokusanya kila chenye kulewesha.
3. Fadhii: Ni kinywaji kinachotokana na tende mbichi na tende mbivu pasina kupikwa, na Busri: Ni matunda ya tende kabla hajaanza kuiva.
4. Amesema bin Hajari: Amesema Mulhib: Bila shaka pombe ilimwagwa barabarani ili kutangaza kuikataa kwake na kutangaza kuiacha kwake, na hili linakuwa na masilahi makubwa kuliko kukereka kwa kuimwaga kwake barabarani.
5. Kumebainishwa rehema ya Mwenyezi Mungu kwa waja wake, na kwamba hawahesabu watu katika kitendo kabla ya kuteremsha hukumu.
6. Mwenyezi Mungu Mtukufu ameharamisha pombe; kwakuwa ndani yake kuna uharibifu ambao madhara yake yanarudi katika akili na mali, na kwa sababu yake mtu hutenda madhambi mengi; kwa kutoweka akili yake.

صحيح البخاري (3/ 132) (2464). صحيح مسلم (3/ 1570) (1980). النهاية في غريب الحديث والأثر (709) (1006). فتح الباري لابن حجر (1/ 133). إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري (4/ 267).