دههٔ پایانی رمضان

هرگاه دههٔ پایانی رمضان فرا می‌رسید، پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم برای عبادت و طاعت در این دهه تلاش بسیار می‌کرد و در انجام انواع خیرات و نیکی‌ها و عبادات گوناگون بیش از دیگر اوقات تلاش می‌کرد؛ و این به سبب عظمت و فضیلت این شب‌ها و برای کسب و درک شب قدر بود.

1. تشویق به انجام زیاد نیکی‌ها و طاعات گوناگون در ماه رمضان به طور کلی و در دههٔ پایانی رمضان به صورت ویژه.
2. دههٔ پایانی رمضان از شب بیست و یکم شروع شده و تا پایان ماه ادامه می‌یابد.
3. مستحب بودن غنیمت‌شمردن اوقات پرفضیلت با انجام طاعات.

صحيح مسلم (2/ 832) (1175). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (14/ 463). نزهة المتقين، لمجموعة من الباحثين (2/ 848). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 339).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ دربارهٔ فضیلت قیام شب قدر خبر می‌دهد که در دههٔ پایانی رمضان است؛ اینکه هرکس در آن با نماز و دعا و قرائت قرآن و ذکر تلاش نماید، درحالی‌که به آن و فضیلت آن مؤمن بوده و با این اعمال امیدوار ثواب الهی باشد نه در پی ریا و خودنمایی، در این صورت گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود.

1. فضيلت شب قدر و تشويق به برپا داشتن آن با عبادت.
2. اعمال نیک پذیرفته نمی‌شود مگر با نیت صادقانه.
3. فضل الله و رحمت او، چنانکه هرکس شب قدر را با ایمان و امید اجر و پاداش آن به عبادت برپا دارد، گناهان گذشته‌اش آمرزیده می‌شود.

صحيح البخاري (1/ 16) (35). صحيح مسلم (1/ 523) (760). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (14/ 435). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 337). نزهة المتقين، (2/ 846). شرح النووي على مسلم (6/ 40). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 220). شرح صحيح البخاري، لابن بطال (4/ 21).

ابوسعید خدری رضی الله عنه خبر می دهد که رسول الله صلى الله عليه وسلم در ده روز میانی رمضان و در جستجوی شب قدر به اعتکاف می نشست؛ سالی همچون سال های گذشته این ده روز را به اعتکاف می نشیند تا اینکه شب بیست و یکم رمضان فرا می رسد؛ شبی که معمولا صبح آن از اعتکاف خارج می شد؛ در این هنگام مطلع می شود که شب قدر در ده شب آخر رمضان می باشد؛ بنابراین به اصحابش می فرماید: «هرکس ده روز میانی را با من به اعتکاف نشسته است، اعتکافش را ادامه دهد و ده روز پایانی رمضان را در اعتکاف بگذراند». و در ادامه خبر می دهد که الله متعال شب قدر را در عالم رویا به ایشان نشان داده است، اما آن را از یاد برده است؛ و در خواب علامات شب قدرِ آن سال را نیز دیده است، اینکه: در نماز صبح آن شب در آب و گل سجده می کند. و به این ترتیب الله متعال رویای رسول الله صلی الله علیه وسلم را واقعیت بخشیده و در شب بیست و یکم رمضان باران می بارد و از سقف مسجد که از نخل های خرما درست شده و ستون هایش از تنه ی های نخل است، آب می چکد و مسجد در اثر باران خیس می شود و رسول الله صلی الله علیه وسلم در صبح بیست و یکم در آب و گل سجده می کند.

عمدة الأحكام، تأليف: عبد الغني بن عبد الواحد المقدسي، تحقيق: محمود الأرناؤوط، دار الثقافة العربية ومؤسسة قرطبة، الطبعة الثانية، 1408هـ. تيسير العلام، تأليف: عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق محمد صبحي بن حسن حلاق، مكتبة الصحابة ومكتبة التابعين، الطبعة العاشرة، 1426 هـ. تأسيس الأحكام شرح عمدة الأحكام، تأليف: أحمد بن يحي النجمي: نسخة إلكترونية لا يوجد بها بيانات نشر. تنبيه الأفهام شرح عمدة الإحكام، تأليف: محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة ومكتبة التابعين، الطبعة الأولى: 1426هـ. الإفهام في شرح عمدة الأحكام، للشيخ عبد العزيز بن عبد الله بن باز، تحقيق: سعيد بن علي بن وهف القحطاني، الطبعة الأولى، 1435 هـ خلاصة الكلام على عمدة الأحكام، تأليف: فيصل بن عبد العزيز آل مبارك، الطبعة الثانية، 1412 هـ صحيح البخاري ، تأليف: محمد بن إسماعيل البخاري ، تحقيق: محمد زهير الناصر، الناشر: دار طوق النجاة الطبعة: الأولى، 1422هـ صحيح مسلم ، تأليف: مسلم بن الحجاج النيسابوري، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.

پیامبر صلی الله علیه و سلم به کوشش در جستجو، پیگیری و طلب شب قدر از طریق بسیار انجام دادن عمل صالح، تشویق کرده‌اند، و امید به بودنِ آن در شب‌های فردِ دههٔ آخر رمضان در هر سال بیشتر است، و آن شب‌ها عبارتند از: بیست و یکم، بیست و سوم، بیست و پنجم، بیست و هفتم و بیست و نهم.

1. فضیلت شب قدر و تشویق به جستجوی آن.
2. از حکمت و رحمت خداوند این است که این شب را پنهان داشت تا مردم در طلب آن، در عبادت بکوشند و در نتیجه ثوابشان افزون گردد.
3. شب قدر در دههٔ آخر رمضان است و امید به بودنِ آن در شب‌های فردِ این دهه بیشتر است.
4. شب قدر یکی از شب‌های دههٔ آخر رمضان است، و آن شبی است که خداوند عز و جل قرآن را در آن بر پیامبر صلی الله علیه و سلم نازل کرد و این شب را از نظر برکت، بزرگیِ قدر و تأثیر عمل صالح در آن، بهتر از هزار ماه قرار داد.
5. «لیلة القدْر» با دال ساکن به این نام خوانده شده است که این قَدر یا از ریشهٔ «شرف» است، چنانکه گفته می‌شود: «فلان عظیم القدر» (فلانی دارای قدر و منزلت بزرگی است)، که اینجا اضافهٔ «لیلة» (شب) از باب اضافهٔ شیء به صفتش است، یعنی شبِ با شرافت، به این معنا که از نظر شرف و بزرگی و جایگاه، قدر و منزلت عظیمی دارد... {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} (همانا ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم) [دخان: ۳]. و یا از ریشهٔ «تقدیر» (اندازه‌گیری) است: که در این صورت اضافهٔ آن از باب اضافهٔ ظرف به محتوای آن است، یعنی شبی که در آن تقدیر و اندازه‌گیریِ آنچه در طول سال رخ می‌دهد، صورت می‌گیرد، {فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ} (در آن [شب] هر امر محکمی [از هم] جدا و فیصله داده می‌شود) [دخان: ۴].

صحيح البخاري (3/ 46) (2017). صحيح مسلم (2/ 828) (1169). تيسير العلام، لعبد الله البسام (ص347). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (3/ 470).

مردانی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و سلم در خواب دیدند که شب قدر در هفت شب پایانی رمضان خواهد بود. پس پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند: می‌بینم که خواب شما بر هفت شب پایانی رمضان توافق کرده است، پس هر کس قصد آن را دارد و بر طلبش حریص است، باید در جستجو و طلب آن با بسیار انجام دادن عمل صالح بکوشد، چرا که امید به بودنِ آن در هفت شب پایانی بیشتر است. و این [هفت شب]، اگر ماه رمضان سی روزه باشد، از شب بیست و چهارم آغاز می‌شود، و اگر ماه بیست و نه روزه باشد، از شب بیست و سوم آغاز می‌شود.

1. فضیلت شب قدر و تشویق به جستجوی آن.
2. از حکمت و رحمت خداوند این است که این شب را پنهان داشت تا مردم در طلب آن، در عبادت بکوشند و در نتیجه ثوابشان افزون گردد.
3. شب قدر در دههٔ آخر رمضان است و امید به بودنِ آن در هفت شب پایانیِ این دهه بیشتر است.
4. شب قدر یکی از شب‌های دههٔ آخر رمضان است، و آن شبی است که خداوند عز و جل قرآن را در آن بر پیامبر صلی الله علیه و سلم نازل کرد و این شب را از نظر برکت، بزرگیِ قدر و تأثیر عمل صالح در آن، بهتر از هزار ماه قرار داد.
5. «لیلة القدْر» با دال ساکن به این نام خوانده شده است که این قَدر یا از ریشهٔ «شرف» است، چنانکه گفته می‌شود: «فلان عظیم القدر» (فلانی دارای قدر و منزلت بزرگی است)، که اینجا اضافهٔ «لیلة» (شب) از باب اضافهٔ شیء به صفتش است، یعنی شبِ با شرافت، به این معنا که از نظر شرف و بزرگی و جایگاه، قدر و منزلت عظیمی دارد... {إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ} (همانا ما آن را در شبی پربرکت نازل کردیم) [دخان: ۳]. و یا از ریشهٔ «تقدیر» (اندازه‌گیری) است: که در این صورت اضافهٔ آن از باب اضافهٔ ظرف به محتوای آن است، یعنی شبی که در آن تقدیر و اندازه‌گیریِ آنچه در طول سال رخ می‌دهد، صورت می‌گیرد، {فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ} (در آن [شب] هر امر محکمی [از هم] جدا و فیصله داده می‌شود) [دخان: ۴].

صحيح البخاري (3/ 46) (2015). صحيح مسلم (2/ 822) (1165). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (3/ 467). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص347).

هرگاه دههٔ آخر رمضان وارد می‌شد، پیامبر صلی الله علیه و سلم تمام شب را با انواع طاعات زنده نگه می‌داشتند، و خانوادهٔ خود را برای نماز بیدار می‌کردند، و در عبادت بیش از عادتشان می‌کوشیدند، و خود را برای آن فارغ ساخته و از همسرانشان کناره‌گیری می‌کردند.

1. تشویق به غنیمت شمردن اوقات بافضیلت با انجام اعمال صالح.
2. نووی گفته است: در این حدیث [آمده] که مستحب است بر عبادات در دههٔ آخر رمضان افزوده شود، و اینکه نگه داشتن شب‌های آن با عبادات مستحب است.
3. شایسته است که بنده با امر کردن خانواده‌اش به عبادت، بر [هدایت] آنان حریص باشد و بر [این کار] شکیبایی ورزد.
4. انجام کارهای نیک، نیازمند ارادهٔ قوی، صبر و پایداری است.
5. نووی گفته است: علما در معنای «محکم بستن اِزار» اختلاف نظر دارند. برخی گفته‌اند: منظور، کوشش در عبادات بیش از عادت ایشان صلی الله علیه و سلم در غیر آن ایام است، و معنایش آماده شدن برای عبادت است. گفته می‌شود: «من برای این کار لنگم را بستم» (کمر همت بستم)، یعنی: برای آن آماده شدم و خود را فارغ ساختم. و برخی گفته‌اند: این کنایه‌ای از کناره‌گیری از زنان برای مشغول شدن به عبادات است.

صحيح البخاري (3/ 47) (2024). صحيح مسلم (2/ 832) (1174). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 132). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 181).