فضیلت سوره‌ها و آيه‌ها

رسول الله صلی الله علیه وسلم یکی از اصحابش را به عنوان امیر سریه و جهت مدیریت دسته نظامی مذکور و قضاوت در بین آنها می فرستد تا هرج و مرج نشود؛ و کسی را برای این مسئولیت انتخاب می کرد که از همه دیندارتر بود و از دانش و تدبیر بیشتری برخوردار بود. به همین دلیل امرا، علاوه بر امیر بودن، امام نماز و مفتی هم بودند. و این به سبب فضل علم و دین شان بود. این امیر در رکعت دوم از هر نماز «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را می خواند چون الله متعال و اسماء و صفاتش را دوست داشت و هرکس چیزی را دوست داشته باشد، به همان میزان ذکر و یاد آن را به زبان می آورد. زمانی که این دسته ی نظامی از سفر بازمی گردند، این مساله را با رسول الله صلی الله علیه وسلم در میان می گذارند که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: علت این کارش را از او جویا شوید. آیا اتفاقی این کار را انجام می داده یا انگیزه ای از آن داشته است؟ بنابراین امیر مذکور می گوید: این کار را انجام دادم چون سوره ی مذکور شامل صفت رحمانیت الله عزوجل می باشد و به همین دلیل دوست دارم آن را تکرار کنم. بنابراین رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: به وی خبر دهید چنانکه این سوره را به دلیل دوست داشتن آن و در برداشتن صفات بزرگ الله که - اسامی مذکور در این سوره بر آنها دلالت دارند - در نماز تکرار می کرد، الله متعال نیز او را دوست دارد.

تيسير العلام للبسام الناشر: مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة الطبعة- العاشرة، 1426 هـ - 2006 م. تنبيه الأفهام للعثيمين، طبعة مكتبة الصحابة - الإمارات - مكتبة التابعين- القاهرة- الطبعة الأولى 1426. الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري -طبعة دار الفكر- دمشق -الأولى 1381. صحيح البخاري، أبو عبد الله محمد بن إسماعيلالجعفي البخاري - تحقيق محمد زهير بن ناصر الناصر -الناشر : دار طوق النجاة - الطبعة الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، أبو الحسين مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي- دار المنهاج- القاهرة- مصر -الطبعة الأولى.

ابن عباس رضی الله عنهما می گوید: "باری که جبریل نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم نشسته بود، صدای شدیدی را شنید"؛ صدایی شبیه صدای شکستن چوب هایی که در ساختمان سازی به کار می روند؛ و این صدا از بالا بود؛ از سمت آسمان یا از جهت سرش؛ و گفته شده: صدایی شبیه صدای در بوده است؛ پس جبریل سرش را بالا برده و می گوید: "این دروازه ای در آسمان دنیا است که امروز باز شده و جز امروز هرگز باز نخواهد شد"؛ سپس از آن دروازه، مَلَکی نازل شد؛ اینجا بود که جبریل گفت: این ملکی است که جز امروز به زمین نازل نشده است؛ آن ملک سلام می کند و می گوید: "تو را به دو نور مژده باد"؛ آنها را دو نور می نامد، زیرا هریک نوری است در پیش روی صاحب آنها؛ یا به این دلیل آنها را نور می نامد چون تامل و تفکر در معانی آنها هدایتگر به سوی راه راست می باشند؛ و اختصاص این دو نور به این دو امر، دلالت بر فضیلت آنها و ویژگی منحصر به فرد آنها دارد؛ نور اول سوره ی فاتحه و نور دوم، دو آیه ی پایانی سوره ی بقره هستند؛ این دو نور چنان اند که اگر فرد مومنی از این امت آنها را بخواند، الله متعال خواسته های مطرح شده در این دو را به وی عطا می کند؛ دو نوری که به هیچیک از پیامبران پیشین داده نشده است.

صحيح مسلم (1/ 554) (806). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 244). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 700). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي القاري (4/ 1464). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 760). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (13/ 122).

براء بن عازب رضی الله عنهما داستان عجیبی را حکایت می کند که در زمان رسول الله صلی الله علیه وسلم اتفاق افتاد؛ حکایت از این قرار است که مردی مشغول خواندن سوره ی کهف است و در کنار خود اسبی بسته با طناب دارد. در این هنگام چیزی مانند ابر او را می پوشاند و شروع به نزدیک شدن به وی می کند و نزدیک می شود که در اثر آن اسب می ترسد و سعی در فرار کردن می کند؛ وقتی صبح می شود، مرد مذکور نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمده و ایشان را در جریان واقعه ی مذکور قرار می دهد؛ و رسول الله صلی الله علیه وسلم به او توضیح می دهد که آنچه تجربه کرده، سکینه ای بوده که هنگام تلاوت قرآن نازل شده است. و این کرامتی برای صحابه ای که قرآن می خواند و شهادتی از جانب الله مبنی بر حق بودن کلامش بود. شخص مذکور أُسيد بن حُضير رضی الله عنه بوده است.

- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - صحيح البخاري –الجامع الصحيح-؛ للإمام أبي عبدالله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبدالباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - فتح الباري، تأليف الحافظ أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، دار المعرفة. -كنوز رياض الصالحين؛ فريق علمي برئاسة أ.د. حمد العمار، دار كنوز إشبيليا-الرياض، الطبعة الأولى، 1430هـ. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. - صحيح مسلم المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. - بهجة الناظرين, سليم بن عيد الهلالي، الناشر: دار ابن الجوزي ، سنة النشر: 1418 هـ- 1997م. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين, محمد علي بن محمد البكري الصديقي الشافعي, اعتنى بها: خليل مأمون شيحا, الناشر: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت – لبنان، الطبعة: الرابعة، 1425 هـ - 2004 م.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از نماز نخواندن در خانه‌ها نهی می‌کند، تا همانند قبرستان نشود که در آن نماز خوانده نمی‌شود. سپس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که شیطان از خانه‌ای که در آن سورهٔ بقره خوانده می‌شود فرار می‌کند.

1. مستحب بودن افزایش عبادت و نماز نافله در خانه‌ها.
2. نماز خواندن در قبرستان جایز نیست زیرا یکی از وسایل شرک و غلو نسبت به مردگان و صاحبان قبور است، به جز نماز جنازه.
3. نهی از نماز نزد قبور امری واضح و روشن نزد صحابه بود؛ به همین دلیل پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از اینکه خانه‌ها همانند قبرستان شود و در آن نماز خوانده نشود، نهی نمود.

صحيح مسلم (1/ 539) (780). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 240). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 682). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 757). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي القاري (4/ 1460).

رسول الله صلی الله علیه وسلم بیان می کند که سوره ای در قرآن با سی آیه می باشد که چون کسی آن را بخواند و بدان توجه داشته باشد، آنقدر برای او شفاعت می کند که الله متعال او را می بخشد و وقتی می میرد، شفاعتش در حق او به قدری است که عذاب را از او دور می کند. ذکر این سوره در ابتدای حدیث مبهم است اما در پایان بیان می شود تا به جایگاه و منزلت آن اشاره نموده و بر قرائت آن مواظبت شود.

1/ بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. 2/ تحفة الأحوذي بشرج جامع الترمذي؛ للإمام محمد عبدالرحمن المباركفوري، أشرف عليه عبدالوهاب عبداللطيف، دار الفكر. 3/ جامع الأصول في أحاديث الرسول؛ للإمام مجد الدين ابن الأثير الجزري، حققه عبدالقادر الأرناؤوط، نشر مكتبة الحلواني وغيرها، 1392هـ. 4/ سنن أبي داود, أبو داود سليمان بن الأشعث بن إسحاق بن بشير بن شداد بن عمرو الأزدي السِّجِسْتاني, المحقق: محمد محيي الدين عبد الحميد, المكتبة العصرية، صيدا – بيروت. 5/ سنن الترمذي، تأليف: محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق أحمد شاكر وغيره ، الناشر: شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، الطبعة: الثانية، 1395 هـ. 6/ مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2001م. 7/ دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي، دار الكتاب العربي-بيروت. 8/ رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. 9/ سنن ابن ماجه؛ للحافظ محمد بن يزيد القزويني، حققه محمد فؤاد عبدالباقي، دار إحياء الكتب العربية. 10/ صحيح سنن أبي داود؛ تأليف الشيخ محمد ناصر الدين الألباني، غراس-الكويت، الطبعة الأولى، 1423هـ. 11/ كنوز رياض الصالحين؛ فريق علمي برئاسة أ.د. حمد العمار، دار كنوز إشبيليا-الرياض، الطبعة الأولى، 1430هـ. 12/ نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.

پیامبر صلی الله علیه و سلم خبر داده‌اند که هر کس ده آیه از ابتدای سورهٔ کهف را از حفظ کند، از فتنهٔ مسیح دجال که در آخرالزمان خروج می‌کند و ادعای الوهیت دارد، در امان، محفوظ و نگاه داشته می‌شود. و فتنهٔ او بزرگترین فتنه‌ای است که از زمان آفرینش آدم تا برپایی قیامت بر روی زمین رخ می‌دهد؛ به دلیل کارهای خارق‌العاده‌ای که خداوند عز و جل به او امکان انجامش را می‌دهد و با آن پیروانش را می‌فریبد. و این [حفاظت] بدان جهت است که در ابتدای سورهٔ کهف از شگفتی‌ها و آیاتی سخن به میان آمده که بزرگتر از آن چیزی است که دجال با آن مردم را می‌فریبد، پس هر کس در آن تدبر کند، فریب دجال را نمی‌خورد. و در روایتی دیگر آمده است: ده آیه از آخر سوره، از این سخن خداوند متعال که: {أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا...} (آیا کسانی که کفر ورزیدند، گمان کردند که...) تا پایان سوره.

1. بیان فضیلت سورهٔ کهف، و اینکه آیات ابتدایی یا پایانی آن، از فتنهٔ دجال محافظت می‌کند.
2. خبر دادن از امر دجال، و بیان آنچه از [فتنهٔ] او محافظت می‌کند.
3. تشویق به حفظ کامل سورهٔ کهف، و اگر کسی نتوانست، پس ده آیهٔ اول و آخر آن را حفظ کند.
4. قرطبی در سبب این [فضیلت] گفته است: گفته شده: به خاطر شگفتی‌ها و آیاتی است که در داستان اصحاب کهف وجود دارد، پس هر کس بر آن آگاه شود، امر دجال را عجیب نمی‌شمارد و از آن به هراس نمی‌افتد، پس فریب او را نمی‌خورد. و گفته شده: به خاطر این سخن خداوند متعال است که: {لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ} (تا از عذابی سخت از جانب خود بیم دهد)، با تمسک به اختصاص دادن «بأس» (عذاب) به «شدت» و «لدنیّت» (از جانب خدا بودن)، و این با آنچه از دجال در ادعای الوهیت و چیرگی و بزرگیِ فتنه‌اش سر می‌زند، مناسب است. و به همین دلیل پیامبر صلی الله علیه و سلم امر او را بزرگ شمردند و از او برحذر داشتند و از فتنه‌اش [به خدا] پناه بردند. پس معنای حدیث این است: هر کس این آیات را بخواند و در آن تدبر کند و بر معنایش آگاه شود، از او برحذر خواهد بود و در نتیجه از او در امان می‌ماند.

صحيح مسلم (1/ 555) (809). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 243). شرح النووي على مسلم (6/ 92). فيض القدير شرح الجامع الصغير، لعبدالرؤوف المناوي (6/ 119). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (13/ 115). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لملا القاري (4/ 1465). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخن (2/ 760).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر داده‌اند که هرکس دو آیهٔ پایانی سورهٔ بقره را در شب بخواند، الله متعال او را در برابر شر و بدی کفایت می‌کند؛ و گفته شده: به جای قیام شب کفایت می‌کند؛ و گفته شده: به جای دیگر اوراد برایش کافی است؛ و برخی گفته‌اند: این کمترین مقدار از قرآن است که برای قیام شب کفایت می‌کند؛ و اقوال دیگری نیز در این مورد گفته شده که چه بسا همهٔ آنها صحیح باشد و شامل لفظ مذکور قرار گیرد.

1. بیان فضیلت اواخر سورهٔ بقره از {آمن الرسول…} تا پایان سوره.
2. اواخر سورهٔ بقره شر و بدی و شیطان را از صاحب خود دور می‌سازد، اگر شب آن را بخواند.
3. شب با غروب خورشید آغاز شده و با طلوع فجر به پایان می‌رسد.

صحيح البخاري (6/ 188) (5008-5009). صحيح مسلم (1/ 554) (807). فتح الباري بشرح صحيح البخاري، لابن حجر (9/ 56). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 240). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص593). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لملا علي القاري (4/ 1465). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 757).

از ابوسعید رافع بن معلی رضی الله عنه روایت است که می گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم به من فرمودند: «ألا»؛ این کلمه برای آن ذکر می شود تا مخاطب را متوجه عبارت پس از آن نماید. "آيا پيش از آن که مسجد را ترک کنی، بزرگ ترين سوره ی قرآن را به تو بياموزم؟" رسول الله صلی الله علیه وسلم پیش از تعلیم این سوره به این صحابی، این عبارت را ذکر می کند تا ذهن او را برای پذیرش چیزی که می خواهد بگوید، بیشتر و بهتر آماده نماید. "رسول الله صلی الله علیه وسلم دستم را گرفت" یعنی بعد از آنکه آن عبارت را فرمود دستم را گرفت و به راه افتادیم. "هنگامی که می خواستيم از مسجد بيرون برويم، گفتم: یا رسول الله، شما فرموديد: بزرگ ترين سوره ی قرآن را به تو می آموزم؟" فرمود: «الحمد للّه ربّ العالمين" یعنی: سوره ی فاتحه؛ این سوره بزرگترین سوره است، زیرا تمامی مقاصد و اهداف قرآن کریم در آن گرد آمده است، به همین دلیل است که به آن ام القرآن می گویند. سپس به وجه تمایز این سوره با سوره های دیگر اشاره می کند؛ همان ویژگی که این سوره را به بزرگترین سوره ی قرآن تبدیل نموده است؛ آنجا که می فرماید: "هي السبع المثاني" یعنی: مسمی به السبع المثانی است. «مثانی» جمع «مثناة» و از ریشه «تثنیه» است، زیرا در هر رکعت از نماز تکرار می شود، یا از این جهت چنین نامیده شده که همراه با یک سوره دیگر خوانده می شود. یا چنین نامیده شده چون مشتمل بر دو قسم است: ثنا (ستایش) و دعا. یا دلیل آن این است که هم از فصاحت برخوردار است و هم از بلاغت معانی. یا اینکه پیوسته و با مرور زمان تکرار می شود و تدریس می شود و کهنه نمی شود. یا فواید آن پیوسته در حال تجدید است و انتهایی ندارد. یا جمع «مثناة» از ریشه «ثناء» می باشد چون شامل ثنا و ستایش الله متعال است. گویا الله را با نام ها و صفات نیکش ستایش می کند، یا از ریشه «الثنایا» است، زیرا الله متعال آن را به این امت اختصاص داده است و موارد دیگری که در وجه تسمیه ی آن ذکر شده است. "والقرآن العظيم" یعنی: یکی دیگر از نام های این سوره «القرآن العظیم» است. "که به من داده شده است"؛ و نامیده شدن آن به «قرآن العظیم» به دلیل دربرداشتن مواردی است که به موجودات دنیا و آخرت و احکام و عقاید مربوط می شود.

1-بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي.ط 1-1415 2-دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي، دار الكتاب العربي-بيروت. 3-رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. 4-صحيح البخاري –الجامع الصحيح-؛ للإمام أبي عبدالله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. 5-نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.