آداب دعا

رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که دعای بنده اجابت می شود مادامی که برای گناه و معصیت یا قطع پیوند خویشاوندی دعا نکند و برای اجابت دعایش عجله نکرده و صبور باشد؛ گفته شد: ای رسول خدا، کیفیت عجله ای که مانع اجابت دعا می شود چیست؟ فرمود: اینکه دعا کننده می گوید: دعا کردم و دعا کردم و بارها دعا کردم اما دعایم اجابت نشد؛ و به این ترتیب عجله می کند و دعا کردن را ترک می کند.

- صحيح البخاري، للإمام محمد بن إسماعيل البخاري، تحقيق محمد الناصر، دار طوق النجاة. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، تأليف سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الطبعة الأولى، 1418ه. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى سعيد الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة الرابعة عشرة، 1407هـ. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا، الطبعة الأولى، 1430ه. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لمحمد علي بن محمد بن علان البكري الصديقي، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة. - شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ.

پیامبر صلی الله علیه و سلم خبر داده‌اند: که مسلمان هرگاه خدا را بخواند و از او چیزی بخواهد که گناه نباشد، مانند درخواست آسان شدن گناه و ظلم، و یا قطع رابطهٔ خویشاوندی، مانند دعا علیه فرزندان و خویشاوندان، مگر آنکه خداوند در برابر دعایش یکی از سه چیز را به او عطا می‌کند: یا اینکه دعایش را به زودی برایش برآورده می‌سازد و آنچه را خواسته به او می‌دهد. و یا اینکه خداوند عز و جل آن را به عنوان پاداشی در روز قیامت برایش به تأخیر می‌اندازد تا موجب بلندی درجات یا رحمت و آمرزش گناهانش شود. و یا اینکه در دنیایش، به اندازهٔ آن دعا، بدی را از او دفع می‌کند. پس اصحاب به پیامبر صلی الله علیه و سلم گفتند: در این صورت زیاد دعا می‌کنیم؛ تا به یکی از این فضیلت‌ها دست یابیم؟ پس پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند: آنچه نزد خداوند است، بیشتر و بزرگتر از آن چیزی است که شما می‌خواهید، پس عطای او تمام نمی‌شود و پایان نمی‌پذیرد.

1. دعای مسلمان، با وجود شروط و آدابش، مستجاب است و رد نمی‌شود؛ به همین دلیل شایسته است که بنده زیاد دعا کند و در اجابت شتاب نورزد.
2. اجابت دعا، محدود به حاصل شدنِ خودِ خواسته نیست؛ چه بسا به وسیلهٔ دعایش، [گناهانش] پوشانده شود، یا [پاداش آن] در آخرت برایش ذخیره گردد.
3. ابن باز می‌گوید: اصرار و پافشاری، گمان نیک به خدا، و ناامید نشدن، از بزرگترین اسباب اجابت هستند. پس بر شخص است که در دعا پافشاری ورزد، و به خداوند عز و جل گمان نیک داشته باشد، و بداند که او حکیم و داناست؛ چه بسا اجابت را به خاطر حکمتی به زودی برآورده سازد، و چه بسا آن را به خاطر حکمتی به تأخیر اندازد، و چه بسا به درخواست‌کننده، چیزی بهتر از آنچه خواسته است، عطا کند.

مسند أحمد (17/ 213) (11133). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 592). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص805). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (6/ 54). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، للقاري (4/ 1537). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 1020).

پیامبر صلی الله علیه و سلم به بلند کردن دستان هنگام دعا تشویق می‌کنند و خبر داده‌اند که خداوند سبحان «حَيي» (بسیار باحیا) است و عطا را ترک نمی‌کند، با بنده چنان می‌کند که او را شادمان سازد و آنچه را به او ضرر می‌رساند، ترک می‌کند، و «كريم» (بخشنده) است و بدون درخواست عطا می‌کند، پس چگونه است پس از درخواست! از بندهٔ مؤمن خود حیا می‌کند که دستانش را پس از بلند کردن برای دعا، تهی، خالی و ناامید از اجابت بازگرداند.

1. هر چه انسان نیازمندی و بندگیِ خود را به خداوند متعال بیشتر آشکار کند، امید [به اجابت] برای او بیشتر و به اجابت نزدیک‌تر است.
2. ترغیب به دعا، و مستحب بودن بلند کردن دستان در آن، و اینکه این [عمل] از اسباب اجابت است.
3. بیان گستردگیِ کرم و رحمت خداوند نسبت به بندگانش.

سنن أبي داود (2/ 609) (1488). سنن الترمذي (5/ 521) (3556). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، لعبد الله البسام (7/ 552). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 423). فتح ذي الجلال والإكرام، لابن عثيمين (6/ 483).

پیامبر صلی الله علیه و سلم دعاهایی را که دربردارندهٔ خیر دنیا و آخرت بود و الفاظش کم و معنایش بسیار بود، و در آن ثنای خداوند متعال و مقاصد نیکو وجود داشت، دوست داشتند و غیر از آن را رها می‌کردند.

1. مستحب بودن دعا با الفاظ آسان و دربردارندهٔ معانی خیر، و مکروه بودن تکلف و موشکافی در درخواست، و این [کار] برخلاف روش پیامبر صلی الله علیه و سلم است.
2. رسول خدا صلی الله علیه و سلم به «جوامع الکلم» (کلام کوتاه و پرمعنا) اختصاص یافته بودند.
3. اهتمام به دعاهایی که از پیامبر صلی الله علیه و سلم ثابت شده است؛ هرچند طولانی باشد و کلماتش زیاد باشد، زیرا همهٔ آن از دعاهای جامع است.

سنن أبي داود (2/ 605) (1482). مسند أحمد (42/ 76) (25151). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 542). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 1003). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (6/ 15). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 349).

پیامبر صلی الله علیه و سلم از مشروط کردن دعا به چیزی، حتی اگر به مشیت و خواست خدا باشد، نهی کردند؛ زیرا این امری معلوم و قطعی است که خداوند نمی‌آمرزد مگر آنکه خود بخواهد، و شرط کردن مشیت معنایی ندارد؛ چرا که مشیت تنها برای کسی شرط می‌شود که ممکن باشد بدون خواست خود و با اجبار کاری را انجام دهد، و خداوند سبحان از چنین چیزی منزه است. و پیامبر صلی الله علیه و سلم این را در پایان حدیث با این سخنشان که «زیرا هیچ اجبارکننده‌ای برای او نیست» بیان کرده‌اند. همچنین خداوند هیچ چیزی را که عطا می‌کند، بزرگ و سنگین نمی‌شمارد و عاجز نیست و هیچ چیز بر او گران نمی‌آید تا گفته شود: اگر خواستی. و مشروط کردن دعا به مشیت، نوعی بی‌نیازی نشان دادن از آمرزش اوست. زیرا این سخن گوینده که «اگر خواستی فلان چیز را به من بدهی، پس بده»، تنها در برابر کسی به کار می‌رود که یا از او بی‌نیاز باشی یا عاجز و ناتوان باشد. اما در برابر قادر و توانا و در حالت اضطرار و نیاز به او، شخص در خواسته‌اش قاطعیت به خرج می‌دهد و مانند فقیری که به آنچه می‌خواهد مضطر است، سؤال می‌کند و به خدا پناه می‌برد؛ زیرا اوست آن بی‌نیاز کامل و بر هر چیزی توانا.

1. نهی از مشروط کردن دعا به مشیت.
2. منزه دانستن خداوند از آنچه شایستهٔ او نیست، و گستردگی فضل او، و کمال بی‌نیازی، کرم و بخشندگی او سبحانه و تعالی.
3. اثبات کمال برای خداوند عز و جل.
4. بزرگ شمردن رغبت به آنچه نزد خداست و گمان نیک داشتن به او سبحانه.
5. از برخی مردم مشروط کردن دعا به مشیت سر می‌زند در حالی که متوجه نیستند، مانند این سخن: «جزاک الله خیراً ان شاء الله» (خداوند به تو پاداش نیک دهد، اگر خدا بخواهد)، «الله یرحمه ان شاء الله» (خداوند او را بیامرزد، اگر خدا بخواهد). این کار به دلیل حدیث این باب، جایز نیست.

صحيح البخاري (9/ 140) (7477). صحيح مسلم (4/ 2063) (2679). الجديد في شرح كتاب التوحيد، لمحمد القرعاوي (ص410). الملخص في شرح كتاب التوحيد، لصالح الفوزان (ص368). القول المفيد على كتاب التوحيد، لابن عثيمين (2/ 331).

در ابتدای حدیث مذکور آمده که هرگاه رسول الله صلی الله علیه وسلم در یک سوم ابتدای شب بر می خاست، جهت بیداری امت از غفلت و تشویق آنان به تلاش برای کسب رضایت الهی و رحمت بی کرانش می فرمود: «ای مردم، به ذکر و یاد الله مشغول شوید». یعنی با قلب و زبان به ذکر و یاد الله مشغول شوید، تا ثمرات ذکر زیاد باعث عمل نیک و ترک شر و بدی گردد. و در این حدیث آمده که گاهی دعا کننده دعایی برای خود دارد و امکان دارد یک سوم دعای خود را به درود فرستادن به رسول الله صلی الله علیه وسلم اختصاص دهد و امکان دارد نیمی از آن را و یا همه ی آن را به درود فرستادن به ایشان اختصاص دهد؛ و به جای دعا کردن فقط بر ایشان درود بفرستد. چون در صحیح مسلم از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که "هرکس بر رسول الله صلی الله علیه وسلم یک بار درود بفرستد، الله متعال ده درود بر وی می فرستد". بنابراین اجر و پاداش درود فرستادن برای او کافی است و به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «إذًا تُكْفي هَمَّكَ، ويُغُفَرُ لكَ ذَنْبُكَ»: «در اين صورت، همه ی غم ها و خواسته هايت برطرف و گناهانت آمرزيده می شود». یعنی تو از خداوند می خواهی که آنچه سبب ضرر و زیان است و غم و اندوه و گناه و معصیت به دنبال دارد، از بین ببرد، پس به جای دعا بر من درود بفرست، خواسته ات برآورده می شود. و احتمال دارد حدیث مذکور به این معنا باشد که درود فرستادن بر رسول الله صلی الله علیه وسلم را در دعای خود داشته باشد، گویا می گوید: هرگاه برای خودم دعا نمودم بر تو درود می فرستم؛ و بر اکتفا کردن به درود دلالت نمی کند، بلکه دعا و درود هر دو با هم انجام می شوند تا به همه ی نصوص عمل شود.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. تحفة الذاكرين بعدة الحصن الحصين؛ للإمام محمد بن علي الشوكاني، تحقيق سيد إبراهيم وغيره، دار الحديث-القاهرة، الطبعة الأولى، 1419م. الجامع الكبير؛ للإمام محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق د. بشار عواد، دار الغرب الإسلامي-بيروت، الطبعة الثانية، 1998م. جامع المسائل؛ لشيخ الإسلام أحمد بن تيمية الحراني، تحقيق محمد عزيز شمس، دار عالم الفوائد، الطبعة الأولى، 1422هـ. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي، دار الكتاب العربي-بيروت. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. سلسلة الأحاديث الصحيحة؛ للشيخ محمد ناصر الدين الألباني، مكتبة المعارف-الرياض، 1415هـ. صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبدالباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. كنوز رياض الصالحين؛ فريق علمي برئاسة أ.د. حمد العمار، دار كنوز إشبيليا-الرياض، الطبعة الأولى، 1430هـ. المسند؛ للإمام أحمد بن حنبل، نشر المكتب الإسلامي-بيروت، مصور عن الطبعة الميمنية. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.

از انس رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم نزد سعد بن عباده، بزرگ خزرج رفت و سعد برای ایشان نان و روغن آورد. آوردن نان و روغن منافی سخاوت و بخشش نیست، بلکه به معنی حاضر نمودن غذایی است که در دسترس و میسر است. رسول الله صلی الله علیه وسلم از آن خورد و پس از اتمام غذا فرمود: «روزه داران نزد شما افطار کنند» یعنی الله متعال به شما پاداش کسی را دهد که به روزه داری افطاری داده است؛ و این جمله دعایی است. و فرمود: «نيکان غذای تان را بخورند»؛ "ابرار" جمع "بر" است و به معنی فرد متقی می باشد. و اینکه می فرماید: «و ملائکه بر شما درود بفرستند» یعنی برای شما آمرزش بخواهند.

1- بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. 2- تطريز رياض الصالحين؛ تأليف فيصل آل مبارك، تحقيق د. عبدالعزيز آل حمد، دار العاصمة-الرياض، الطبعة الأولى، 1423هـ. 3- دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي، دار الكتاب العربي-بيروت. 4- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. 5- سنن أبي داود؛ للإمام أبي داود سليمان بن الأشعث السجستاني، تعليق عزت الدعاس وغيره، دار ابن حزم-بيروت، الطبعة الأولى، 1418هـ. 6- سنن ابن ماجه؛ للحافظ محمد بن يزيد القزويني، حققه محمد فؤاد عبدالباقي، دار إحياء الكتب العربية. 7- المسند؛ للإمام أحمد بن حنبل، نشر المكتب الإسلامي-بيروت، مصور عن الطبعة الميمنية. 8- مسند الدارمي –المعروف بـ: سنن الدارمي-؛ للإمام عبدالله بن عبدالرحمن الدارمي، تحقيق حسين سليم، دار المغني-الرياض، الأولى، 1421هـ. 9- مشكاة المصابيح؛ تأليف محمد بن عبدالله التبريزي، تحقيق محمد ناصر الدين الألباني، المكتب الإسلامي-بيروت، الطبعة الثانية، 1399هـ. 10- نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.