اذکار پیش‌آمدها

چون در عهد رسول الله صلی الله علیه وسلم نور خورشید یا بخشی از آن پنهان می شد، رسول الله صلی الله علیه وسلم سراسیمه برمی خاست؛ چون معرفت و شناخت کاملی که نسبت به پروردگارش داشت، باعث می شد بسیار بترسد و خیلی مراقب باشد؛ زیرا شاهد گمراهی اغلب انسان ها و طغیان آنان بود یا احتمال آن می رفت وقت دمیدن در صور فرار رسیده باشد، لذا وارد مسجد می شد و با مردم نماز کسوف می خواند و این نماز را به صورت بی سابقه طولانی می کرد تا اظهار توبه و بازگشت باشد؛ و چون رسول الله صلی الله علیه وسلم از مناجات با پروردگارش فارغ می شد، رو به مردم کرده و آنها را پند و اندرز می داد؛ و برای آنها بیان می کرد که این موارد آیاتی است که الله متعال برای عبرت گرفتن بندگانش می فرستد تا به خود آمده و احساس ترس کنند و به دعا و استغفار و ذکر و نماز روی بیاورند.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم، لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ. الموسوعة الفقهية الكويتية، صادر عن: وزارة الأوقاف والشئون الإسلامية، الكويت، الطبعة: (من 1404 - 1427 هـ).

از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که مردی نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد و قصد سفر داشت؛ بنابراین برای اجازه گرفتن و توشه خواستن از رسول الله صلی الله علیه وسلم نزد ایشان حضور یافت؛ و رسول الله صلی الله علیه وسلم برای او دعایی کرد که همچون توشه برای او مفید باشد؛ اینکه توشه اش انجام اوامر و دوری از نواهی باشد. اما آن مرد به امید خیر و برکت دعا، توشه ی بیشتری خواست؛ و رسول الله صلی الله علیه وسلم خواسته اش را پذیرفت تا دلش را به دست آورد و فرمود: و الله متعال گناهت را بیامرزد. بار دیگر آن مرد به امید خیر و برکت دعا، بیشتر طلب نمود. و این بود که رسول الله صلی الله علیه وسلم برای وی دعای عاقبت به خیری نمود که جامع همه ی نیکی ها و سعادت و رستگاری است؛ بنابراین دعا کرد الله متعال خیر و خوبی در دو سرا و در هر زمان و مکانی نصیبش گرداند.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى 1415هـ. تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي، محمد عبد الرحمن بن عبد الرحيم المباركفورى، دار الكتب العلمية، بيروت. سنن الترمذي، محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق وتعليق: أحمد محمد شاكر، ومحمد فؤاد عبد الباقي، وإبراهيم عطوة عوض، شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، مصر، الطبعة: الثانية، 1395هـ، 1975م. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، محمد علي بن البكري بن علان، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة، بيروت، الطبعة: الرابعة 1425هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ. سنن الدارمي، تحقيق: حسين سليم أسد الداراني، دار المغني للنشر والتوزيع، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الأولى 1412هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشرة 1407هـ. الكلم الطيب/تقي الدين ابن تيمية -تحقيق: محمد ناصر الدين الألباني-المكتب الإسلامي - بيروت - الطبعة: الثالثة - 1977م.

دو مرد در برابر پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم به هم ناسزا و دشنام دادند که چهرهٔ یکی از آن دو سرخ شد و رگ‌های گردنش برجسته شد. پس پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم فرمود: «من سخنی را می‌دانم که اگر این فرد خشمگین بگوید، خشمش از بین می‌رود. اگر بگوید: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم». پس به او گفتند: پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرماید: از شیطان به الله پناه ببر که آن مرد گفت: آیا من دیوانه‌ام؟! وی گمان می‌کرد که تنها از جنون (دیوانگی در اثر جن‌زدگی) به الله پناه برده می‌شود.

1. اشتیاق پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم به ارشاد و راهنمایی هنگام وجود سبب آن.
2. خشم از سوی شیطان است.
3. امر به پناه بردن از شیطان رانده شده به الله هنگام خشم. الله تعالی می‌فرماید: ﴿وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ نَزۡغٞ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾ [الأعراف: 200] «و اگر وسوسه‌ای از سوی شیطان به تو رسید، به الله پناه ببر [که] بی‌تردید، او شنوای داناست».
4. پرهیز از دشنام و چیزهای شبیه آن مانند لعن و نفرین و ایجاد تنفر نسبت به آنها؛ زیرا منجر به مفاسدی میان مردم می‌شود.
5. انتقال نصیحت برای کسی که آن را نشنیده تا از آن بهره‌مند گردد.
6. پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم در مورد خشم هشدار داده‌اند زیرا منجر به شر و بی‌تدبیری می‌گردد و ایشان صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم خود خشمگین نمی‌شد مگر زمانی که حرمت‌های الهی هتک می‌شد که این خشم پسندیده است.
7. نووی دربارهٔ سخن آن مرد که گفت: «آیا فکر می‌کنی دیوانه هستم؟» می‌گوید: «احتمالا گویندهٔ این سخن از منافقان یا از بادیه‌نشیان تندخو بوده است».

صحيح البخاري (4/ 124) (3282). صحيح مسلم (4/ 2015) (2610). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 110). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص50). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (1/ 270). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 78).

رسول الله صلی الله علیه وسلم با اقوال و کردار خویش، سنت را به اصحاب بزرگوارش آموزش می داد؛ از جمله ذکرهایی که گفتن آن در پایان غذا سنت است و از ایشان ثابت می باشد، دعای مذکور است. «إذا رَفَعَ مَائِدَتَهُ»؛ یعنی وقتی از خوردن فارغ می شد و ظرف غذا را از جلوی خویش بر می داشت، چنین می فرمود: «الحمد لله»، یعنی: تمام ثنا و شکر و سپاس درحقیقت برای الله یگانه و یکتاست نه دیگران. «حمداً كثيراً»، یعنی ستایش بسیاری که لایق شکوه، زیبایی و کمال پروردگار است و شکر فراوان به قدر نعمت های بی شمارش و منتش که نمی توان به کنه آن پی برد. «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا» [ابراهيم: 34] «و اگر بخواهيد نعمت های الله را بشماريد، نمی توانيد آنها را به شمارش درآوريد». «طيباً» یعنی: پاک و مبرا از ریا. «مباركاً»، یعنی: همراه با قبول و غیر قابل رد و انکار؛ زیرا معنای برکت، خیر است. و عملی که مورد پذیرش قرار نگیرد، هیچ خیری در آن نیست. «غير مَكْفِي»، یعنی: الله متعال را ستایش می گوییم که برای بندگانش کافی است و هیچیک از مخلوقاتش او را کفایت نمی نمایند، زیرا محتاج و نیازمند کسی نیست. «ولا مودع» حالت دیگری است، یعنی: الله متعال را ستایش می کنیم که هیچگاه ترک نمی شود، یعنی: هیچیک از ما بخاطر نیازِ همگی ما به او، او را ترک نمی کنیم.

نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الرابعة عشر، 1407ه 1987م. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، للهلالي، نشر: دار ابن الجوزي, الدمام, 1415ه. تطريز رياض الصالحين، لفيصل الحريملي، نشر: دار العاصمة، الرياض، الطبعة: الأولى، 1423هـ - 2002م. تاج العروس من جواهر القاموس، للزبيدي، نشر: دار الهداية. صحيح البخاري، نشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422ه. منار القاري شرح مختصر صحيح البخاري لحمزة محمد قاسم، راجعه: الشيخ عبد القادر الأرناؤوط، مكتبة دار البيان، دمشق، مكتبة المؤيد، الطائف ، ط 1410 هـ.

از علی بن ربیعه - یکی از بزرگان تابعین - روایت است که می گوید: نزد علی رضی الله عنه بودم که چارپایش آورده شد تا بر آن سوار شود؛ وقتی پایش را در رکاب گذاشت، «بسم الله» گفت و چون سوار شود و بر پشت آن قرار گرفت «الحمدلله» گفت؛ و الله متعال را به خاطر این نعمت بزرگ شکر و سپاس گفت؛ نعمت رام بودن حیوان و اطاعت وی از انسان به گونه ای که از شر آن در امانیم و آسیبی به ما نمی رساند. چنانکه در ادامه به این مساله تصریح می کند: «پروردگاری که این حیوان را برای ما رام نموده و در تسخیر ما آورده است، حال آنکه مسخر نمودن و رام کردن آن از توان ما خارج است. و ما به سوی پروردگارمان باز می گردیم». و به این ترتیب بعد از حمدِ مقید به ثنا در برابر نعمتی که عطا نموده است، سه بار حمد و ستایش الله متعال می گوید بدون اینکه آن را مقید به چیزی ذکر کند؛ و تکرار آن، عظمت و جلال و بزرگی الله متعال را یادآور می شود و اینکه بنده چنانکه باید قدر و منزلت او را درک نکرده و به جا نیاورده است؛ درحالی که به اندازه ی توانش مامور به اطاعت از او می باشد. و در ادامه سه بار «الله اکبر» می گوید که تکرار برای مبالغه است. سپس می گوید: «سُبْحَانَكَ» یعنی تو را به صورت مطلق تسبیح و تقدیس می کنم. و در ادامه اعتراف می کند که: من با رعایت نکردن حق و حقوق تو و تقصیر و کوتاهی در شکر این نعمت بزرگ و غفلت از آن، به خودم ظلم نمودم؛ پس مرا بیامرز و گناهانم را با مواخذه و مجازات نکردنم بپوشان که کسی جز تو گناهان را نمی بخشد. و این جملات، اعتراف به تقصیر و کوتاهی با وجود نعمت های فراوانی است که الله متعال در اختیار ما قرار داده است. سپس علی رضی الله عنه می خندند. در نسخه ی تصحیح شده از «الشمائل» آمده که ابن ربیعه می گوید: گفتم: ای امیر مومنان، دلیل خنده ات چیست؟ چون علی رضی الله عنه چیزی را ندیده که باعث خنده ی وی شود، ابن ربیعه از سبب خنده اش سوال می کند و به رسم ادب ابتدا ایشان را ندا می دهد. علی رضی الله عنه در پاسخ به وی می گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم را دیدم که چنین عمل می کرد و به هنگام سوار شدن این اذکار را هریک در محل خود خواند و سپس خندید؛ چون علت خنده ی ایشان را جویا شدم، فرمود: «پروردگارت از بنده اش تعجب می کند، آنگاه که می گوید: پروردگارا، گناهانم را ببخش و بیامرز؛ و این سخن را عالمانه و نه از روی غفلت می گوید و خوب می داند کسی جز من گناهانش را نمی آمرزد و مورد مغفرت قرار نمی دهد».

سنن أبي داود-المحقق: محمد محيي الدين عبد الحميد-الناشر: المكتبة العصرية، صيدا - بيروت. مسند الإمام أحمد بن حنبل-المحقق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي-الناشر: مؤسسة الرسالة-الطبعة: الأولى، 1421 هـ - 2001 م. سنن الترمذي- تحقيق وتعليق: أحمد محمد شاكر (جـ 1، 2) ومحمد فؤاد عبد الباقي (جـ 3) وإبراهيم عطوة عوض المدرس في الأزهر الشريف (جـ 4، 5) - الناشر: شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي - مصر - الطبعة: الثانية، 1395 هـ - 1975 م. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين, تأليف: محمد علي بن محمد البكري الصديقي, عناية: خليل مأمون شيحا, الناشر: دار المعرفة, ط 4 عام 1425. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين, تأليف: سليم بن عيد الهلالي, دار ابن الجوزي. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين, تأليف: مصطفى الخن ومصطفى البغا ومحي الدين مستو وعلي الشربجي ومحمد لطفي, مؤسسة الرسالة, ط 14 عام 1407 - 1987. تطريز رياض الصالحين, تأليف: فيصل مبارك, دار العاصمة, ط1423 – 2002. صحيح وضعيف سنن أبي داود- محمد ناصر الدين الألباني - مصدر الكتاب: برنامج منظومة التحقيقات الحديثية - من إنتاج مركز نور الإسلام لأبحاث القرآن والسنة بالإسكندرية، 2002.

پیامبر صلی الله علیه وسلم در مورد درود نفرستادن بر ایشان هنگام شنیدن نام یا کُنیه یا وصف‌شان هشدار داده و می‌فرماید: بخیلی که بخلش کامل است کسی است که هرگاه من نزد او یاد شوم بر من درود نفرستد؛ و این به چند سبب است: نخست: او در زمینه‌ای بخیلی کرده که به سبب آن هیچ چیز کم یا زیادی را از دست نمی‌دهد. نه برای آن مالی می‌پردازد و نه تلاش خاصی می‌کند. دوم: او در حق خودش بخل ورزیده و خود را از اجر درود بر پیامبر صلی الله علیه وسلم محروم کرده است، زیرا با امتناع از درود بر او، بخل ورزیده و از ادای حقی سرباز زده که باید برای انجام امر و به دست آوردن اجر، انجامش می‌داد. سوم: درود بر ایشان ادای بخشی از حق پیامبر صلی الله علیه وسلم است زیرا اوست که ما را آموزش داد و راهنمایی کرد و اوست که ما را به سوی الله تبارک و تعالی فراخواند و این وحی و این شریعت را برای ما آورد، بنابراین پس از الله تبارک و تعالی، او سبب هدایت ماست؛ و کسی که بر او درود نفرستند بر خودش و بر پیامبرش صلی الله علیه وسلم دربارهٔ حقی بخل ورزیده که از کم‌ترین حقوق ایشان است.

1. درود نفرستادن بر پیامبر صلی الله علیه وسلم نشانهٔ بخل است.
2. درود فرستادن بر پیامبر صلی الله علیه وسلم از بهترین عوامل تقرب و بهترین طاعات در همهٔ اوقات است؛ و تاکید آن به هنگام ذکر و یاد ایشان بیشتر است.
3. نووی می‌گوید: «هرگاه بر پیامبر صلی الله علیه وسلم درود فرستاد، میان درود و سلام جمع کند و به یکی از آنها اکتفا نکند و فقط نگوید: «صلی الله علیه» و فقط نگوید: «علیه السلام».
4. ابوالعالیه دربارهٔ این سخن حق تعالی که می‌فرماید: {إن الله وملائكته يصلون على النبي} می‌گوید: «درود الله عزوجل بر پیامبرش، ثنا و ستایش اوست؛ و درود ملائکه و انسان‌ها دعا برای اوست».
5. حلیمی می‌گوید: «معنای «اللهم صل علی محمد» این است که: بارالها او را در دنیا با بلند نمودن یادش و آشکار کردن دینش و باقی ماندن شریعتش بزرگ بدار؛ و در آخرت با شفیع نمودن وی در حق امتش و اجر و پاداش فراگیر و نشان دادن فضل و برتری‌اش بر پیشینیان و آیندگان با مقام محمود و مقدم داشتن او بر همهٔ مقربان حاضر بزرگ بدار».

السنن الكبرى للنسائي (7/ 291) (8046). سنن الترمذي (5/ 513) (3546). مسند أحمد (3/ 257) (1736). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 486). فيض القدير شرح الجامع الصغير، لعبدالرؤوف المناوي (2/ 404). مشكاة المصابيح، لمحمد التبريزي (1/ 294). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 965).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ کسی را که غذایی می‌خورد تشویق نمودند که حمد و ستایش الله را به‌جا بیاورد که من توانی در به دست آوردن غذا و خوردن آن نداشتم مگر با یاری الله تعالی؛ سپس رسول خدا ـ صلی الله علیه وسلم ـ بشارت می‌دهد که هرکس چنین بگوید، شایسته و مستحق بخشش و آمرزش گناهان صغیرهٔ گذشته‌اش توسط الله متعال می‌باشد.

1. مستحب بودن حمد و ستایش الله تعالی در پایان غذا.
2. بیان فضل بزرگ الله بر بندگانش که به آنان روزی می‌دهد و اسباب روزی را برای‌شان آسان می‌کند و همین کسب روزی را باعث پاک شدن گناهان‌شان قرار می‌دهد.
3. تدبیر امور بندگان سراسر از جانب الله عزوجل است، نه نشات گرفته از قدرت و توان آنان؛ و بنده امر شده تا اسباب آن را فراهم آورد.

سنن الترمذي (5/ 452) (3458). سنن أبي داود (6/ 138) (4023). سنن ابن ماجه (4/ 417) (3285). مسند أحمد (24/ 394) (15632). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين (1/ 602). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، للهلالي (2/ 54). تاج العروس من جواهر القاموس، للزبيدي (28/ 366).

ام المومنین عایشه رضی الله عنها همسر پیامبرمان صلی الله علیه وسلم در دنیا و آخرت، برای ما روایت می کند که یکی از سنت های رسول الله صلی الله علیه وسلم این بود که هر شب وقتی به رختخواب می رفت، کف دستانش را کنار هم قرار می داد و به آرامی در آنها می دمید و سوره های «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»، «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ» و «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ» را در آنها می خواند. فرقی نمی کند ابتدا در دست ها دمیده شود و سپس این سوره ها در آنها خوانده شوند یا ابتدا این سوره ها در دست ها خوانده شوند و سپس در آنها دمیده شود؛ چون حدیث مذکور بر رعایت ترتیب و به دنبال هم انجام دادن این دو عمل دلالت نمی کند. سپس تا جایی که می توانست، بدنش را با دو دستش مسح می کرد و ابتدا از سر و صورت و جلوی بدنش آغاز می کرد. و این کار - یعنی قرائت و دمیدن و مسح کردن بدن - را سه بار تکرار می کرد.

- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الدمام، الطبعة: الأولى 1415هـ. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر 1407هـ. - صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. - صحيح مسلم؛ مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب، الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - شرح رياض الصالحين، محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، كنوز إشبيليا، الرياض، الطبعة: الأولى1430هـ، 2009م.