فواید ذكر الله عزوجل

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به ذکر الله هنگام وارد شدن به خانه و پیش از خوردن غذا امر کرده و بیان نموده که اگر با گفتن «بسم الله» هنگام ورود به خانه و هنگام شروع غذا الله را یاد کند، شیطان به یارانش می‌گوید: امروز در این خانه که صاحبش از شما به ذکر و یاد الله پناه برده، بهره‌ای از شب ماندن و شام ندارید. اما اگر شخص هنگام ورود به خانه‌اش و هنگام خوردن غذا ذکر الله را نگوید، شیطان به یارانش خبر می‌دهد که در این خانه جا و غذا یافتند.

1. مستحب بودن ذکر الله هنگام وارد شدن به خانه و هنگام غذا خوردن؛ زیرا اگر اهل خانه‌ای ذکر و یاد الله نگویند، شیطان شب را در خانه‌ها می‌ماند و از غذای اهل خانه می‌خورد.
2. شیطان در همهٔ رفتارها و تصرفات و کارهای بنی‌آدم مراقب اوست، پس چون از ذکر غافل شود، به مراد خود از او دست می‌یابد.
3. ذکر، شیطان را طرد می‌کند.
4. هر شیطانی پیروان و اولیایی دارد که با سخن او شاد می‌شوند و از امر او پیروی می‌کنند.

صحيح مسلم (3/ 1598) (2018). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 50). تطريز رياض الصالحين، لفيصل المبارك (ص467). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 190). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 700).

پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم خبر داده است که الله تعالی فرمودند: من نزد گمان بنده‌ام به خودم هستم؛ و با بنده‌ام بر حسب گمانش به خودم رفتار می‌کنم یعنی با رجاء و امید عفو؛ و با او همان کاری را می‌کنم که از من انتظار دارد، خیر باشد یا غیر آن؛ و هرگاه مرا یاد کند با رحمت و توفیق و هدایت و حفظ و مراقبت و تایید با او هستم. پس اگر مرا در دل خود و هنگام تنهایی با تسبیح و تهلیل یا غیر آن یاد کند، او را نزد خود یاد می‌کنم. و اگر مرا نزد گروهی یاد کند، او را نزد گروهی یاد می‌کنم که بیشتر و بهتر از آنها هستند. و کسی که به اندازهٔ یک وجب به الله نزدیک شود، الله بر آن افزوده و به اندازهٔ یک ذراع به او نزدیک می‌شود. و اگر به اندازهٔ یک ذراع به او نزدیک شود به اندازهٔ یک باع (یعنی اندازهٔ باز شدن دو دست) به او نزدیک می‌شود. و اگر قدم زنان به سمت الله برود، الله دوان‌دوان به سمت او خواهد آمد. بنابراین اگر بنده با طاعت و فرمانبرداری و روی‌آوردن به خداوند، به او نزدیک شود پروردگار متعال بیشتر به او نزدیک خواهد شد و این جزایی از جنس عمل است. بنابراین هرچه بندگی مؤمن برای پروردگارش کامل‌تر شود، او تعالی نیز به وی نزدیک‌تر خواهد شد زیرا عطای الهی و ثواب او بیشتر از عمل بنده و تلاش اوست. نتیجه آنکه پاداش الهی از نظر کیفیت و کمیت بهتر از تلاش بنده است. بنابراین مؤمن گمانش را نیک می‌کند و تلاش می‌نماید و می‌شتابد و بر اعمالش می‌افزاید تا آنکه الله را ملاقات نماید.

1. این حدیث را پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم از پروردگارش روایت کرده است که آن را حدیث قدسی یا حدیث الهی گویند؛ و آن حدیثی است که لفظ و معنایش از جانب الله است، اما ویژگی‌های قرآن را ندارد از جمله آنکه خواندن لفظش مانند قرآن عبادت نیست و برای خواندنش طهارت لازم نیست و تحدی و اعجاز قرآن و سایر امتیازات قرآن را ندارد.
2. آجرّی می‌گوید: «اهل حق الله عزوجل را چنانکه خودش خود را وصف نموده و چنانکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم و یارانش رضی‌الله‌عنهم او را توصیف کرده‌اند، وصف می‌کنند؛ و این مذهب علمایی است که تبعیت کرده‌اند و بدعت نیاورده‌اند». بنابراین اهل سنت برای الله نام‌ها و صفاتی را ثابت می‌دانند که خودش برای خود ثابت دانسته است، بدون آنکه دچار تحریف یا تعطیل یا تکییف و تمثیل شوند، و هرآنچه الله از خود نفی کرده را نفی می‌کنند و دربارهٔ چیزی که در موردش نفی یا اثباتی نیامده سکوت می‌کنند. الله تعالی می‌فرماید: {لَيْسَ ‌كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} (چیزی همانند او نیست و اوست شنوای بینا).
3. گمان نیک داشتن به الله متعال، باید همراه با عمل باشد. حسن بصری می‌گوید: «مؤمن به پروردگارش گمان نیک برده و درنتیجه عمل نیک انجام می‌دهد و بدکار نسبت به پروردگارش بدگمانی می‌کند و درنتیجه عملش بد می‌شود».
4. قرطبی می‌گوید: «گفته شده: معنای «ظن عبدي بي» گمان اجابت به هنگام دعا و گمان پذیرش توبه به هنگام توبه و گمان مغفرت و آمرزش به هنگام استغفار و گمان پاداش به هنگام انجام عبادت با شروط آن به قصد تمسک به وعدهٔ راستین اوست. برای همین شایستهٔ بنده است که آنچه بر عهدهٔ اوست، با تلاش انجام دهد و یقین داشته باشد که الله از او می‌پذیرد و او را می‌آمرزد؛ زیرا به او چنین وعده داده و او خلاف وعده نمی‌کند. حال اگر معتقد باشد یا گمان کند که الله آن را نمی‌پذیرد و این اعمال برای او سودی نخواهد داشت، این همان نومیدی از رحمت الله است که از گناهان کبیره می‌باشد. و هرکس با آن بمیرد به گمانش سپرده می‌شود چنانکه در برخی از طرق حدیث مذکور آمده است: «فليظن بي عبدي ما شاء»: «پس بنده‌ام هرگمانی می‌خواهد دربارهٔ من داشته باشد». می‌گوید: اما گمان مغفرت و آمرزش همراه با پافشاری به گناه، جهل محض و فریب خود است».
5. تشویق به ذکر زیاد قلبی و زبانی الله با هم. یعنی در دل و جان از الله بترسد و عظمت و بزرگی او و حق او را به یاد بیاورد و او را بزرگ بدارد و دوست داشته باشد و به او گمان نیک کند و عملش را خالصانه برای الله انجام دهد و با زبان نیز سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله بگوید.
6. ابن ابی جمره می‌گوید: «کسی که ذکر او را بگوید و بیمناک باشد، به او امنیت می‌بخشد یا اگر وحشت‌زده باشد، آرامش می‌گیرد».
7. «الشِّبْر» یا وجب: مسافت بین نوک انگشت کوچک تا نوک انگشت شصت هنگام باز کردن کف دست است. «الذراع» یا گز: فاصله‌ٔ بین نوک انگشت میانی تا استخوان آرنج است. «الباع»: طول دستان و بازوهای انسان و عرض سینهٔ اوست و به اندازهٔ چهار ذراع یا گز است.

صحيح البخاري (9/ 121) (7405). صحيح مسلم (4/ 2067) (2675). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 151). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 516). منار القاري شرح مختصر صحيح البخاري، حمزة محمد (5/ 372). الجواب الكافي لمن سأل عن الدواء الشافي أو الداء والدواء (ص25). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 510). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 983).

پیامبر صلی الله علیه وسلم درباره شیطان و درگیری او با کسی سخن می‌گوید که قصد ادای نماز شب یا نماز صبح را دارد. هرگاه مؤمن به بستر می‌رود، شیطان در پشت سرش سه گره می‌زند. و چون مؤمن از خواب بیدار شود و ذکر و یاد الله کند و به وسوسهٔ شیطان عمل نکند، یک گره باز می‌شود. و چون وضو بگیرد گره دیگر هم باز می‌شود. و چون برخیزد و نماز بخواند، گره سوم هم باز می‌شود و صبح را با نشاط و سرحال آغاز می‌کند؛ چون برای طاعتی که الله توفیقش را به او داده و بشارت وعدهٔ الهی مبنی بر ثواب و مغفرت و باز شدن گره‌های شیطان مسرور و شادمان است؛ وگرنه صبح را بی‌حال و غمگین و با تنبلی در کارهای خیر و نیک آغاز می‌نماید، زیرا گره شیطان هنوز همراه اوست و از نزدیکی به الله دور و محروم شده است.

1. شیطان همواره در همهٔ راه‌های انسان در حال تلاش است تا میان او و طاعت خداوند عزوجل ایجاد مانع کند؛ و بنده راه نجاتی از شیطان ندارد مگر با یاری جستن از الله عزوجل و برگرفتن اسبابی که او را از شیطان حفظ کند.
2. ذکر الله تعالی و عبادتش، باعث سرزندگی درونی و شرح صدر می‌شود و تنبلی و خمودگی را دور می‌کند و خشم و ناراحتی را از بین می‌برد، زیرا شیطان را دور می‌سازد و همهٔ اینها از وسوسهٔ شیطان است.
3. مؤمن به سبب توفیق طاعتی که الله تعالی به او عطا کرده، شاد می‌شود و به سبب کوتاهی در کسب درجات فضل و کمال غمگین می‌شود.
4. غفلت و سستی در انجام طاعات، از کارهای شیطان و فریب‌های آراسته‌ی اوست.
5. این امور سه‌گانه یعنی ذکر الله، وضو و نماز، شیطان را دور می‌کنند.
6. اینکه شیطان مشخصا پشت سر را گره می‌زند، از این جهت است که پشت سر مرکز نیروهای انسان و مجال تصرف اوست، پس چون آنجا را گره بزند، می‌تواند بر روح انسان تسلط یابد و خواب را بر او القا کند.
7. ابن حجر عسقلانی می‌گوید: «اینکه در حدیث مذکور از شب یاد شده: "شبی طولانی خواهی داشت" به ظاهر نشان‌دهنده‌ی آن است که این امر مخصوص خواب شب است».
8. ابن حجر عسقلانی می‌گوید: «در این باره ذکر خاصی نیست که ذکر دیگری جایش را نگیرد، بلکه هر چه بتوان آن را ذکر الله نامید، کفایت می‌کند. بنابراین تلاوت قرآن و خواندن حدیث نبوی و مشغول شدن به علم شرعی را هم شامل می‌شود. و بهترین ذکری که می‌تواند بگوید این سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم است که: «هرکس شب از خواب برخیزد و بگوید: لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، الحَمْدُ لِلَّهِ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ، وَلاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَلاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، سپس بگوید: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي؛ یا دعا کند، مستجاب می‌شود و اگر وضو بگیرد، نمازش پذیرفته می‌شود» [به روایت بخاری].

صحيح البخاري (2/ 52) (1142). صحيح مسلم (1/ 538) (776). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 328). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 834). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (15/ 305). فتح الباري شرح صحيح البخاري، لأحمد العسقلاني (10/ 564). طرح التثريب في شرح التقريب، العراقي (3/ 82).

رسول الله صلی الله علیه وسلم از اصحاب بزرگوارش می پرسد: آیا هیچیک از شما نمی تواند هر روز هزار نیکی کسب کند؟ یکی از اصحابِ حاضر در مجلس می گوید: چگونه کسی می تواند به آسانی هزار نیکی کسب نماید؟ بنابراین رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: با گفتن صد بار سبحان الله هزار نیکی برای او نوشته می شود، چون هر نیکی ده برابر می شود و علاوه بر آن هزار گناه از گناهانش پاک می شود.

صحيح مسلم (4/ 2073) (2698). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 507). مرقاة المفاتيح، لعلي القاري (4/ 1594). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 980). مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعبيد الله المباركفوري (7/ 454).

پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم تفاوت کسی که الله تعالی را یاد می‌کند با آنکه الله را یاد نمی‌کند بیان کرده است؛ و اینکه تفاوت این دو در سود رساندن و ظاهر نیکو مانند تفاوت زنده و مرده است. بنا بر این مثال کسی که پروردگارش را یاد می‌کند مانند زنده‌ای است که ظاهرش با نور زندگی و باطنش با نور معرفت روشن است و سودمند است؛ و کسی که الله را یاد نمی‌کند مانند مرده‌ای است که ظاهرش عاطل است و باطنش باطل و سودی ندارد. همینطور خانه‌ها، اگر ساکنانش ذکر الله گویند، خانهٔ زنده خوانده می‌شوند وگرنه مرده‌اند زیرا ساکنانش ذکر و یاد الله را فراموش کرده‌اند. و اگر بر خانه‌ای زنده یا مرده اطلاق شود، درحقیقت توصیف ساکنان آن است.

1. تشویق به ذکر و یاد الله و هشدار دربارهٔ غفلت از آن.
2. ذکر، حیات روح است، همانطور که روح، عامل زنده بودن بدن است.
3. یکی از روش‌های پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم، مثال زدن برای درک بهتر معانی بوده است.
4. نووی می‌گوید: «حدیث مذکور بیانگر مستحب بودن ذکر الله متعال در خانه است و اینکه از ذکر تُهی نباشد».
5. و نووی می‌گوید: «بیانگر این است که عمر طولانی در طاعت و فرمانبرداری از خداوند، فضیلت است اگر چه میت [نیکوکار] به جای بهتری منتقل می‌شود، اما زنده [به دلیل داشتن فرصت] می‌تواند به او برسد و طاعات بیشتری از او انجام دهد».

صحيح البخاري (8/ 86) (6407). صحيح مسلم (1/ 539) (779). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، (2/ 982). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 516).

پیامبر صلی الله علیه و سلم خبر داده‌اند که هر کس بگوید: «سُبْحَانَ اللهِ» (الله پاک و منزه است) و او را منزه می‌دانم «الْعَظِيمِ» (بزرگ) در ذات، صفات و افعالش «وَبِحَمْدِهِ» (و با ستایش او) همراه با افزودن اوصاف کمال برای او سبحانه؛ در برابر هر باری که آن را بگوید، نخلی در سرزمین بهشت برایش کاشته می‌شود.

1. تشویق به بسیار یاد کردن الله متعال، و از جملهٔ آن: تسبیح همراه با تحمید (ستایش) است.
2. بهشت وسیع است، و نهال‌های آن تسبیح و تحمید است، و این فضلی از سوی خداوند متعال و نعمتی از جانب اوست.
3. در حدیث، از نخل به شکل ویژه یاد شده است و این به دلیل منافع فراوان و میوهٔ نیکوی این درخت است. به همین دلیل خداوند متعال در قرآن، مثال مؤمن و ایمانش را به آن زده است.

سنن الترمذي (5/ 456) (3464). مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، للمباركفوري (7/ 464). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 985). مشكاة المصابيح، للتبريزي (2/ 713).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از اذکاری خبر می‌دهد که گوینده‌اش زیان نمی‌بیند و پشیمان نمی‌شود و بلکه ثواب این کلمات را خواهد داشت و این اذکار در پی هم و در پی نمازهای فرض می‌آیند و عبارتند از: سی و سه بار گفتن «سبحان الله» که به معنای پاک دانستن الله از هر نقص و عیب است. و سی و سه بار «الحمدلله» که توصیف الله به کمال تام به همراه محبت و بزرگداشت است. و سی و چهار بار «الله اکبر» است؛ و الله از هر چیزی بزرگ‌تر و باعزت‌تر است.

1. فضیلت تسبیح و تحمید و تکبیر، چرا که این اذکار از باقیات صالحات هستند.

صحيح مسلم (1/ 418) (596). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 501). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 976). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي القاري (2/ 766). تيسير العلام، للبسام (ص227). فيض القدير شرح الجامع الصغير، لزين الدين المناوي (5/ 525).

از ابوهریره و ابوسعید خدری رضی الله عنهما از رسول الله صلی الله علیه وسلم روایت است که وقتی بنده می گوید: «لا إله إلا الله، الله أكبر» الله متعال بنده اش را تصدیق می کند و می فرماید: معبود بر حقی جز من نیست و من بزرگترینم. و چون بنده می گوید: «الله أكبر ولا حول ولا قوة إلا بالله» همچنین او را تصدیق می کند. و چون کسی این اذکار را بخواند و سپس بمیرد، طعمه ی آتش نمی شود. به این معنا که ذکر مذکور از اسباب تحریم انسان بر آتش می باشد، بنابراین شایسته است که این ذکر را حفظ کنیم و در بیماری به کثرت آن را بخوانیم تا خاتمه ی ما به خیر و خوبی باشد ان شاء الله.

1- بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. 2- الجامع الصحيح –وهو سنن الترمذي-؛ للإمام محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق أحمد شاكر وآخرين، مكتبة الحلبي-مصر، الطبعة الثانية، 1388هـ. 3- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. 4- سلسلة الأحاديث الصحيحة؛ للشيخ محمد ناصر الدين الألباني، مكتبة المعارف-الرياض، 1415هـ. 5- سنن ابن ماجه؛ للحافظ محمد بن يزيد القزويني، حققه محمد فؤاد عبدالباقي، دار إحياء الكتب العربية. 6- شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن-الرياض، 1426هـ. 7- نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.