من مطابق گمانی که بنده‌ام نسبت به من دارد، با او رفتار می‌کنم و همراه او هستم، آنگاه که مرا یاد می‌کند

پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم خبر داده است که الله تعالی فرمودند: من نزد گمان بنده‌ام به خودم هستم؛ و با بنده‌ام بر حسب گمانش به خودم رفتار می‌کنم یعنی با رجاء و امید عفو؛ و با او همان کاری را می‌کنم که از من انتظار دارد، خیر باشد یا غیر آن؛ و هرگاه مرا یاد کند با رحمت و توفیق و هدایت و حفظ و مراقبت و تایید با او هستم. پس اگر مرا در دل خود و هنگام تنهایی با تسبیح و تهلیل یا غیر آن یاد کند، او را نزد خود یاد می‌کنم. و اگر مرا نزد گروهی یاد کند، او را نزد گروهی یاد می‌کنم که بیشتر و بهتر از آنها هستند. و کسی که به اندازهٔ یک وجب به الله نزدیک شود، الله بر آن افزوده و به اندازهٔ یک ذراع به او نزدیک می‌شود. و اگر به اندازهٔ یک ذراع به او نزدیک شود به اندازهٔ یک باع (یعنی اندازهٔ باز شدن دو دست) به او نزدیک می‌شود. و اگر قدم زنان به سمت الله برود، الله دوان‌دوان به سمت او خواهد آمد. بنابراین اگر بنده با طاعت و فرمانبرداری و روی‌آوردن به خداوند، به او نزدیک شود پروردگار متعال بیشتر به او نزدیک خواهد شد و این جزایی از جنس عمل است. بنابراین هرچه بندگی مؤمن برای پروردگارش کامل‌تر شود، او تعالی نیز به وی نزدیک‌تر خواهد شد زیرا عطای الهی و ثواب او بیشتر از عمل بنده و تلاش اوست. نتیجه آنکه پاداش الهی از نظر کیفیت و کمیت بهتر از تلاش بنده است. بنابراین مؤمن گمانش را نیک می‌کند و تلاش می‌نماید و می‌شتابد و بر اعمالش می‌افزاید تا آنکه الله را ملاقات نماید.

1. این حدیث را پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم از پروردگارش روایت کرده است که آن را حدیث قدسی یا حدیث الهی گویند؛ و آن حدیثی است که لفظ و معنایش از جانب الله است، اما ویژگی‌های قرآن را ندارد از جمله آنکه خواندن لفظش مانند قرآن عبادت نیست و برای خواندنش طهارت لازم نیست و تحدی و اعجاز قرآن و سایر امتیازات قرآن را ندارد.
2. آجرّی می‌گوید: «اهل حق الله عزوجل را چنانکه خودش خود را وصف نموده و چنانکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم و یارانش رضی‌الله‌عنهم او را توصیف کرده‌اند، وصف می‌کنند؛ و این مذهب علمایی است که تبعیت کرده‌اند و بدعت نیاورده‌اند». بنابراین اهل سنت برای الله نام‌ها و صفاتی را ثابت می‌دانند که خودش برای خود ثابت دانسته است، بدون آنکه دچار تحریف یا تعطیل یا تکییف و تمثیل شوند، و هرآنچه الله از خود نفی کرده را نفی می‌کنند و دربارهٔ چیزی که در موردش نفی یا اثباتی نیامده سکوت می‌کنند. الله تعالی می‌فرماید: {لَيْسَ ‌كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} (چیزی همانند او نیست و اوست شنوای بینا).
3. گمان نیک داشتن به الله متعال، باید همراه با عمل باشد. حسن بصری می‌گوید: «مؤمن به پروردگارش گمان نیک برده و درنتیجه عمل نیک انجام می‌دهد و بدکار نسبت به پروردگارش بدگمانی می‌کند و درنتیجه عملش بد می‌شود».
4. قرطبی می‌گوید: «گفته شده: معنای «ظن عبدي بي» گمان اجابت به هنگام دعا و گمان پذیرش توبه به هنگام توبه و گمان مغفرت و آمرزش به هنگام استغفار و گمان پاداش به هنگام انجام عبادت با شروط آن به قصد تمسک به وعدهٔ راستین اوست. برای همین شایستهٔ بنده است که آنچه بر عهدهٔ اوست، با تلاش انجام دهد و یقین داشته باشد که الله از او می‌پذیرد و او را می‌آمرزد؛ زیرا به او چنین وعده داده و او خلاف وعده نمی‌کند. حال اگر معتقد باشد یا گمان کند که الله آن را نمی‌پذیرد و این اعمال برای او سودی نخواهد داشت، این همان نومیدی از رحمت الله است که از گناهان کبیره می‌باشد. و هرکس با آن بمیرد به گمانش سپرده می‌شود چنانکه در برخی از طرق حدیث مذکور آمده است: «فليظن بي عبدي ما شاء»: «پس بنده‌ام هرگمانی می‌خواهد دربارهٔ من داشته باشد». می‌گوید: اما گمان مغفرت و آمرزش همراه با پافشاری به گناه، جهل محض و فریب خود است».
5. تشویق به ذکر زیاد قلبی و زبانی الله با هم. یعنی در دل و جان از الله بترسد و عظمت و بزرگی او و حق او را به یاد بیاورد و او را بزرگ بدارد و دوست داشته باشد و به او گمان نیک کند و عملش را خالصانه برای الله انجام دهد و با زبان نیز سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله بگوید.
6. ابن ابی جمره می‌گوید: «کسی که ذکر او را بگوید و بیمناک باشد، به او امنیت می‌بخشد یا اگر وحشت‌زده باشد، آرامش می‌گیرد».
7. «الشِّبْر» یا وجب: مسافت بین نوک انگشت کوچک تا نوک انگشت شصت هنگام باز کردن کف دست است. «الذراع» یا گز: فاصله‌ٔ بین نوک انگشت میانی تا استخوان آرنج است. «الباع»: طول دستان و بازوهای انسان و عرض سینهٔ اوست و به اندازهٔ چهار ذراع یا گز است.

صحيح البخاري (9/ 121) (7405). صحيح مسلم (4/ 2067) (2675). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 151). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 516). منار القاري شرح مختصر صحيح البخاري، حمزة محمد (5/ 372). الجواب الكافي لمن سأل عن الدواء الشافي أو الداء والدواء (ص25). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 510). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 983).