آداب عطسه و خميازه

هرگاه پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ عطسه می‌زد: اولا: دست یا لباس خود را بر روی دهانش قرار می‌داد تا از بینی یا دهانش چیزی بیرون نشود که باعث آزار همنشین ایشان گردد. دوم: صدای خود را پایین می‌آورد و با صدای بلند عطسه نمی‌کرد.

1. بیان راه و روش پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ در عطسه و اقتدا به ایشان.
2. مستحب بودن گذاشتن لباس یا دستمال و مانند آن بر دهان و بینی به هنگام عطسه، تا چیزی از دهان و بینی بیرون نشود که باعث آزار دیگران گردد.
3. پایین آوردن صدا در هنگام عطسه مطلوب است و نشانهٔ کمال ادب و از مکارم اخلاق است.

سنن أبي داود (7/ 375) (5029). سنن الترمذي (4/ 461) (2745). مسند أحمد (15/ 412) 9662). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 440). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص528). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 149). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 678). كنوز رياض الصالحين لمجموعة من الباحثين (11/ 432).

حدیث مذکور بر این مساله دلالت دارد که چون مسلمان عطسه زد، باید الله متعال را با گفتن «الحمدلله» شکر و ستایش گوید، چون وقتی انسان عطسه می زند، نعمت و منفعتی متوجه او می گردد و با عطسه بخارهای متراکم در مغز خارج می شود که باقی ماندن آنها در مغز، باعث بیماری های خطرناکی می شوند؛ لذا حمد و ستایش در برابر این نعمت مشروع گردیده است؛ و کسی که آن را می شنود، بر او واجب است چنین پاسخ دهد: «یرحمک الله» و پس از آن عطسه زننده پاسخ نهایی را چنین می دهد: «يهديكم الله ويصلح بالكم». به این ترتیب برای کسی که عطسه زده منفعتی حاصل می شود که هم به او و هم به کسی که آن را شنیده بازمی گردد؛ و این از فضل بزرگ این دین بر مردم است.

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، الطبعة الأولى، 1428ه. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي - الطبعة الأولى، 1418ه. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة - بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. - تطريز رياض الصالحين، تأليف فيصل آل مبارك، تحقيق د. عبد العزيز آل حمد، دار العاصمة، الرياض، الطبعة الأولى، 1423هـ.

پیامبر صلی الله علیه وسلم برخی از حقوق مسلمان بر برادر مسلمانش را بیان می‌کند. نخستین حق از این حقوق، پاسخ دادن سلام کسی است که به شما سلام گفته است. حق دوم: عیادت بیمار و دیدار او. حق سوم: دنبال کردن جنازه از خانه‌اش تا محل نماز بر او تا قبرستان و دفن شدن او. حق چهارم: پذیرش دعوت، اگر او را به غذای عروسی یا هر مناسبت دیگری دعوت کرد. حق پنجم: تشمیت کسی که عطسه زده است؛ و تشمیت این است که وقتی عطسه‌زننده الحمدلله گفت، در پاسخ به او گفته شود: یرحمك الله؛ سپس عطسه‌زننده می‌گوید: یهدیکم الله ویصلح بالکم.

1. عظمت اسلام که بر حقوق مسلمانان بر یکدیگر و استحکام و تداوم رابطهٔ برادری و محبت متقابل تاکید کرده است.

صحيح البخاري (2/ 71) (1240). صحيح مسلم (4/ 1704) (2162). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (4/ 512). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 327). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين (1/ 253). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 591). بهجة قلوب الأبرار، لابن سعدي (ص81).

پیامبر صلی الله علیه و سلم کسی را که به دلیل خمودگی یا سیری و مانند آن، با باز کردن دهانش خمیازه می‌کشد، راهنمایی کرده‌اند که دستش را بر دهانش بگذارد و با آن دهان را ببندد؛ و این بدان جهت است که اگر دهان را باز بگذارد، شیطان وارد آن می‌شود، پس قرار دادن دست، مانعی برای ورود او خواهد بود.

1. هرگاه انسان خواست خمیازه بکشد، باید تا جایی که می‌تواند جلوی آن را بگیرد؛ به این صورت که دهانش را نگه دارد و آن را بسته نگه دارد به طوری که باز نشود. پس اگر نتوانست دهانش را بسته نگه دارد، باید دستش را بر آن بگذارد و با دستش دهان را بپوشاند.
2. پایبندی به آداب اسلام در همهٔ حالات؛ زیرا آنها نشانهٔ کمال و اخلاق نیکو هستند.
3. برحذر بودن از همهٔ راه‌های نفوذ شیطان بر انسان.

صحيح مسلم (4/ 2293) (2995). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 151). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 436). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص529). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين (1/ 679).

پیامبر صلی الله علیه و سلم بیان کرده‌اند که از حق مسلمان بر برادر مسلمانش، شش خصلت است: اول: هرگاه او را ملاقات کرد با گفتنِ «السلام علیکم» بر او سلام کند، و او با گفتنِ «و علیکم السلام» سلام را پاسخ دهد. دوم: پذیرفتن دعوتش، هرگاه او را برای ولیمه یا غیر آن دعوت کرد. سوم: نصیحت کردن او، هرگاه درخواست نصیحت کرد، و با او مدارا (و دورویی) نکنی یا به او خیانت نکنی. چهارم: هرگاه عطسه زد و گفت «الحمدلله»، پس برایش با گفتنِ «یرحَمُکَ الله» (خدا تو را رحمت کند) دعا کن، و او در پاسخ بگوید: «یهدیکُم الله و یُصلِح بالَکم» (خداوند شما را هدایت کند و حالتان را نیکو گرداند). پنجم: هرگاه بیمار شد، او را عیادت و زیارت کند. ششم: هرگاه از دنیا رفت، بر او نماز بخواند و جنازه‌اش را تا زمان دفن، تشییع کند.

1. شوکانی گفته است: و منظور از این سخن «حق مسلمان» این است که شایسته نیست ترک شود و انجام آن یا واجب است یا مستحبی شدیداً مؤکد که شبیه به واجب است و شایستهٔ ترک کردن نیست.
2. پاسخ دادن به سلام، اگر کسی که به او سلام داده شده یک نفر باشد، واجب عینی است، و اگر گروهی باشند، پاسخ یک نفر از آنان کافی است. اما شروع کردن به سلام، اصل در آن این است که سنت است.
3. عیادتِ بیمار از حقوق او بر برادران مسلمانش است؛ زیرا این کار، شادی و انس را به قلب او وارد می‌کند و واجب کفایی است.
4. پذیرفتن دعوت تا زمانی که در آن گناهی نباشد، واجب است. پس اگر دعوت برای ولیمهٔ عروسی باشد، جمهور علما بر وجوب پذیرش آن هستند، مگر به خاطر عذر شرعی. اما اگر برای غیر از ولیمهٔ عروسی باشد، جمهور علما بر این نظرند که مستحب است.
5. دعا کردن برای عطسه‌کننده (تشمیت) بر کسی که الحمدلله گفتن عطسه‌کننده را شنیده، واجب است.
6. کمال شریعت و اهتمام آن در محکم کردن پایه‌های جامعه و ایمان و پیوندهای محبت میان افراد آن.
7. «فَسَمِّتْهُ» و در برخی نسخه‌ها «فشمّته»، با سین بی‌نقطه و شین نقطه‌دار [آمده است که به معنای]: دعا کردن برای خیر و برکت است. گفته شده «تشمیت» معنایش این است: خداوند تو را از شماتت دور بدارد و از آنچه دشمنت را شاد می‌کند، برکنار دارد. و «تسمیت» معنایش این است: خداوند تو را به راه و روش مستقیم هدایت کند.

صحيح مسلم (4/ 1705) (2162). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 7). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، للبسام (3/ 128). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 327).