هزینه هاى معيشت زن و فرزند

هند دختر عتبه رضی‌الله‌عنها از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم دربارهٔ شوهرش ابوسفیان رضی‌الله‌عنه فتوا خواست و گفت که او مردی بخیل و حریص بر مالش است و از نفقه، مقداری را که او و پسرانش را کفایت کند، به وی نمی‌دهد، مگر آنکه پنهانی و بدون اطلاع او از مالش بردارد. پس [پرسید] آیا در این کار گناهی بر اوست؟ ایشان صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: برای خود و پسرانت، از مال او به آن مقداری که بر حسب عرف، کفایت [شما] دانسته می‌شود، بردار، هرچند بدون اطلاع او باشد.

1. واجب بودنِ نفقهٔ همسر و فرزندان.
2. ابن حجر گفته است: و منظور از این سخن ایشان: «به اندازهٔ متعارف، آنچه تو را کفایت می‌کند از مالش بردار»، این است که ایشان او را در اموری که تعیین شرعی مشخصی ندارد، به عرف ارجاع دادند.
3. ابن حجر گفته است: و به این حدیث استدلال شده است بر جواز ذکر کردنِ [عیبِ] شخصی به چیزی که خوشایند او نیست، در صورتی که به منظور استفتاء و شکایت و مانند آن باشد، و این یکی از مواردی است که غیبت در آن مباح است.
4. قرطبی گفته است: هند قصد نداشت که ابوسفیان را در همهٔ حالاتش به بخل توصیف کند، بلکه تنها حال خود را با او توصیف کرد و اینکه او بر وی و فرزندانش سخت‌گیری می‌کرد. و این مستلزم بخل مطلق نیست، زیرا بسیاری از رؤسا با خانوادهٔ خود چنین می‌کنند و بیگانگان را برای به دست آوردن دلشان، ترجیح می‌دهند.

صحيح البخاري (3/ 79) (2211). صحيح مسلم (3/ 1338) (1714). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص700). الإعلام بفوائد عمدة الأحكام، لابن الملقن (10/ 12).

کعب بن مالک انصاری رضی الله عنه یکی از آن سه نفری بود که از شرکت در غزوه ی تبوک کوتاهی کردند، با اینکه نفاق و عذری نداشتند؛ وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم از این غزوه بازگشت، به آنها اعتنا نکرد و ترک شان نمود؛ و به صحابه رضی الله عنهم دستور داد تا با آنها چنین رفتاری داشته باشند. همواره این سه نفر چنین شرایطی را سپری می کردند تا اینکه پذیرفته شدن توبه ی آنها از طریق وحی نازل شد و الله متعال از آنها اعلان رضایت نمود؛ و به این ترتیب رسول الله صلی الله علیه وسلم و صحابه از ایشان اعلان رضایت کردند. بنابراین کعب رضی الله عنه از شدت خوشحالی جهت رضایت الله متعال از او و پذیرفته شدن توبه اش، تصمیم گرفت همه ی اموالش را در راه الله صدقه کند؛ اما رسول الله صلی الله علیه وسلم به او توصیه کرد بخشی از اموالش را برای خود نگه دارد؛ چون الله متعال از نیت صادقانه ی او و توبه ی نیکویش آگاه بوده و گناهش را بخشیده و از او درگذشته است؛ هرچند مالی صدقه ندهد؛ و الله کسی را جز به مقدار توانش مکلف نمی کند؛ به هرحال به دلیل خوشحالی که از رضایت الله متعال داشت، بخشی از مالش را انفاق نمود و ثواب و پاداش آن را برای خود ذخیره نمود و باقی اموالش را نگه داشت تا در مصالح خود و نفقه های واجبی که بر عهده دارد، مصرف کند؛ چه که الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است.

-صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422ه. -صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ. -عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408هـ. -تأسيس الأحكام للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414ه. -تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الأمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. -الإلمام بشرح عمدة الأحكام, إسماعيل الأنصاري, الطبعة الثانية 1392هـ. -الشرح الممتع على زاد المستقنع، محمد بن صالح بن محمد العثيمين، دار ابن الجوزي، الطبعة: الأولى، 1422- 1428هـ.

رسول الله صلی الله علیه وسلم از فضل صدقه خبر می دهد و درخواست کردن چیزی از مردم را نکوهش می کند؛ و خبر می دهد کسی که اموالش را در مسیر اطاعت و فرمانبرداری می بخشد و انفاق می کند، بهتر است از کسی که اموال مردم را درخواست می کند.

صحيح البخاري (2/ 112) (1429). صحيح مسلم (2/ 717) (1033). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 590). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 465). التوضيح لشرح الجامع الصحيح، لابن الملقن (10/ 315). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 388). تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي، المباركفوري (3/ 288). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص212).

ام سلمه رضی الله عنها به رسول الله صلی الله علیه وسلم می گوید: آیا در اینکه به فرزندانم از ابوسلمه انفاق نموده و به آنها رسیدگی کرده و نیازهای شان را برطرف می کنم و نمی گذارم برای کسب روزی پراکنده شوند، اجر و پاداشی اخروی دارم؟ یا چون این کارها را از روی دلسوزی نسبت به فرزندانم می کنم، اجر و پاداشی ندارم؟ و رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که در برابر این کارها اجر و پاداش وی محفوظ می باشد.

دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لابن علان، نشر دار الكتاب العربي. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الرابعة عشر، 1407ه 1987م. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، للهلالي، نشر: دار ابن الجوزي. صحيح البخاري، نشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422ه. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي، بيروت.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که الله تبارک و تعالی فرموده است: ای فرزند آدم، انفاق واجب یا مستحب کن تا دست تو را بازتر کنم و عوض آن را به تو عطا نمایم و در آن به تو برکت بدهم.

1. تشویق به صدقه و انفاق در راه الله.
2. انفاق در راه‌های خیر از بزرگ‌ترین اسباب برکت در رزق و روزی و چند برابر شدن آن است و آنچه بنده انفاق نموده، الله جایگزین می‌کند.
3. این حدیث را پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از پروردگارش روایت کرده و آن را حدیث قدسی یا حدیث الهی گویند که لفظ و معنایش از جانب الله است اما ویژگی‌های قرآن که آن را از سایر متون متمایز می‌کند، ندارد؛ مانند عبادت بودن تلاوتش و طهارت داشتن برای خواندنش و تحدی و اعجاز بودنش و سایر موارد.

صحيح البخاري (7/ 62) (5352). صحيح مسلم (2/ 690) (993). شرح النووي على مسلم (7/ 79). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 603).

پیامبر صلی الله علیه و سلم برخی از انواع نفقه را ذکر کرده و فرمودند: دیناری که در جهاد در راه خدا خرج کرده‌ای، و دیناری که در آزاد کردن برده‌ای از بردگی و بندگی خرج کرده‌ای، و دیناری که به مسکین نیازمندی صدقه داده‌ای، و دیناری که برای خانواده و عیالت خرج کرده‌ای. سپس خبر دادند که بزرگترینِ آنها از نظر پاداش نزد خداوند، آن دیناری است که برای خانواده و عیال و کسانی که نفقهٔ آنان بر تو لازم است، خرج کرده‌ای.

1. فراوانیِ درهای انفاق در راه خدا.
2. مقدم داشتنِ اولویت در باب انفاق هنگام ازدحام [کارها] و بسیار بودن ابواب خیر و از جملهٔ آن، نفقه دادن به خانواده است هنگامی که توانایی انجام همه را نداشته باشد.
3. نووی در شرح مسلم گفته است: تشویق به نفقه دادن به خانواده، و بیان بزرگیِ ثواب در آن؛ زیرا نفقهٔ برخی از آنان به دلیل خویشاوندی واجب است، و برای برخی مستحب بوده و صدقه و صلهٔ رحم محسوب می‌شود، و برای برخی به دلیل مالکیت از طریق ازدواج یا کنیزی واجب است. و همهٔ اینها با فضیلت و مورد تشویق است و از صدقهٔ مستحب برتر است.
4. سندی گفته است: این سخن «دیناری که برای خانواده‌اش خرج می‌کند»، یعنی: هرگاه با آن نیت [رضایت] خدا را داشته باشد و مثلاً ادای حق عیال را اراده کند.
5. ابوقلابه گفته است: و چه مردی پاداشش بزرگتر از مردی است که برای فرزندان خردسالش خرج می‌کند تا آنان را عفیف و با آبرو نگه دارد یا خداوند به وسیلهٔ او به آنان سود برساند و بی‌نیازشان گرداند؟!

صحيح مسلم (2/ 692) (995). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 156). نزهة المتقين بشرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 291). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 374). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص209).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که وقتی مرد به عنوان سرپرست خانواده برای خانواده‌اش که هزینه‌های آنان بر او واجب است و شامل همسر و پدر و مادر و فرزندانش و دیگران می‌شود، هزینه کند و با این کار به الله متعال تقرب بجوید و نزد الله امید اجر و پاداش هزینه‌هایی را داشته باشد که می‌کند، برای او اجر صدقه خواهد بود.

1. حصول اجر و ثواب با هزینه کردن برای خانواده.
2. مؤمن در کاری که انجام می‌دهد خشنودی الله و اجر و پاداش او را می‌خواهد.
3. شایسته است که در هر عملی نیت نیک داشت، از جمله هنگام خرج کردن و هزینه نمودن برای خانواده.

صحيح البخاري (1/ 20) (55). صحيح مسلم (2/ 695) (1002). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (5/ 334). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 157). نزهة المتقين بشرح رياض الصالحين، لمصطفى الخن وغيره (1/ 293). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم الهلالي (1/ 375).

حدیث مذکور بیانگر این مساله است که ورثه ی رسول الله صلی الله علیه وسلم بعد از وفات ایشان، درهم و دیناری از اموالش را بین خود تقسیم نکردند. چون ایشان از پیامبران بود و پیامبران دینار و درهمی به عنوان میراث از خود به جای نمی گذارند چون هیچگاه به دنبال جمع مال دنیا نبوده اند و رسالت آنها فقط هدایت خلق بوده است. و اگر مالی بعد از ایشان باقی مانده، جهت نفقه ی همسرانش و برای خلیفه ی بعد از ایشان یا هرکسی بوده که بعد از ایشان امور مسلمانان را به عهده می گیرد و بیش از آن هرچه باشد، صدقه است.

- صحيح البخاري، نشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422ه. - صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. - شرح صحيح البخاري لابن بطال، تحقيق: أبي تميم ياسر بن إبراهيم، نشر: مكتبة الرشد، الرياض-السعودية، الطبعة: الثانية 1423ه، 2003م. - إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري، لأحمد بن محمد بن أبى بكر بن عبد الملك القسطلاني القتيبي المصري، الناشر: المطبعة الكبرى الأميرية، مصر، الطبعة: السابعة، 1323 هـ. - عمدة القاري شرح صحيح البخاري، لمحمود بن أحمد بن موسى الحنفى بدر الدين العينى، الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. - مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي بن سلطان الملا الهروي القاري، الناشر: دار الفكر، بيروت – لبنان، الطبعة: الأولى، 1422هـ - 2002م.