عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صَخْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْت رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم يَقُولُ: «مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَاجْتَنِبُوهُ، وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَافْعَلُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، فَإِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَثْرَةُ مَسَائِلِهِمْ، وَاخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ».
از ابوهریره، عبدالرحمن بن صخر، رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت: شنیدم رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرمود: «آنچه شما را از آن نهی کردم، پس از آن دوری کنید؛ و آنچه به شما فرمان دادم، تا آنجا که توان دارید انجام دهید. همانا کسانی که پیش از شما بودند، به سبب پرسش‌های فراوانشان و اختلافشان با پیامبرانشان هلاک شدند.»
به روایت بخاری و مسلمدرجهصحیح است
شرح
رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم برای ما روشن ساخت که هرگاه ما را از چیزی نهی کند، واجب است بی‌هیچ استثنایی از آن دوری کنیم؛ و هرگاه به چیزی فرمان دهد، بر ماست که آن مقدار از آن را که در توانمان است انجام دهیم. سپس ما را برحذر داشت تا همانند برخی از امت‌های پیشین نباشیم، آنگاه که پرسش‌های فراوان از پیامبران خود کردند و در عین حال با آنان مخالفت ورزیدند؛ پس خداوند آنان را به انواع هلاکت و نابودی کیفر داد. لذا شایسته است که مانند آنان نباشیم تا همچون ایشان هلاک نگردیم.
فواید
- این حدیث قاعده‌ای است در بیان وجوب انجام دادن دستورات و پرهیز از محظورات (کارهای ممنوع).
- هیچ رخصتی در شریعت برای ارتکاب آنچه از آن نهی شده وجود ندارد؛ اما امر به استطاعت مقید شده است، زیرا ترک [محرمات] در توان همگان است، ولی انجام دادن فعل «مأمور به»، نیازمند توانایی بر ایجاد آن عمل است.
- نهی از زیاد پرسیدن. علما پرسش را به دو نوع تقسیم کرده‌اند: ۱- پرسشی که از روی آموختن باشد، یعنی آموختن چیزی که در امر دین به آن نیاز است. این پرسش مطلوب است و پرسش‌های صحابه از این دست بود. ۲- پرسشی که از روی تکلف باشد که از این پرسش نهی شده است.
- هشدار دادن به امت دربارهٔ مخالفت با پيامبرشان، چنانکه امت‌هاى پیشین گرفتار آن شدند.
- آنچه از آن نهی شده، اندک و بسیار را شامل می‌شود؛ زیرا پرهیز از آن جز با دوری از کم و زیادش تحقق نمی‌یابد. برای نمونه: ما را از ربا نهی کرده است، پس اندک و بسیار آن را شامل می‌شود.
- رها کردن اسباب و عواملی که به حرام می‌انجامد، چرا که این داخل در معنای «اجتناب» است.
- شایسته نیست انسان هنگامی که فرمانی از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌شنود بگوید: آیا واجب است یا مستحب؟ بلکه باید در انجام آن شتاب کند؛ به دلیل این فرمودهٔ خداوند: «پس از آن، تا آنجا که توان دارید انجام دهید».
- فراوان‌بودنِ پرسش‌ها سبب هلاکت است، به‌ویژه در اموری که دسترسی به آنها ممکن نیست؛ مانند مسائل غیبی و چگونگی احوال روز قیامت. پس در این موارد بسیار پرسش مکن که هلاک می‌شوی و در زمرهٔ سخت‌گیرانِ ریزبین قرار می‌گیری.
مرجع
صحيح البخاري (9/ 94) (7288). صحيح مسلم (2/ 975) (1337). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 236). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 181). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 268).