از ابوسعید خُدری رضی الله عنه روایت است که گفت: زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و سلم در میان ما بودند، ما زکات فطر را از طرف هر کوچک و بزرگ، آزاد یا برده، به اندازهٔ یک صاع (پیمانه) از خوراک، یا یک صاع کشک، یا یک صاع جو، یا یک صاع خرما، یا یک صاع کشمش پرداخت می‌کردیم. و ما پیوسته آن را به همین شکل پرداخت می‌کردیم تا اینکه معاویة بن ابی سفیان رضی الله عنه برای حج یا عمره نزد ما آمد. پس بر منبر با مردم سخن گفت و از جملهٔ سخنانش با مردم این بود که گفت: من چنین می‌بینم که دو مُد (پیمانه‌ای کوچکتر) از گندم شام، معادل یک صاع خرماست. پس مردم این [نظر] را پذیرفتند. ابوسعید گفت: اما من، تا زمانی که زنده باشم، پیوسته آن را همان‌گونه که پرداخت می‌کردم، پرداخت خواهم کرد.
بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارنددرجهصحیح است
شرح
مسلمانان در دوران پیامبر صلی الله علیه و سلم و دوران خلفای راشدین پس از ایشان، زکات فطر را از طرف کوچک و بزرگ به اندازهٔ یک صاع خوراک، پرداخت می‌کردند. و خوراک آنان جو و «زبیب»: انگور خشک، و «اَقِط»: شیر خشک شده (کشک)، و خرما بود. و اندازهٔ یک صاع، چهار مُد است، و یک مُد برابر با دو کفِ پر یک مرد میانه اندام است. پس هنگامی که معاویه رضی الله عنه در زمان خلافتش به مدینه آمد و گندم شامی فراوان شد، خطبه خواند و گفت: من چنین می‌بینم که دو مُد از گندم شام (نصف صاع)، معادل یک صاع خرماست. پس مردم این [نظر] را پذیرفتند. ابوسعید خدری رضی الله عنه گفت: اما من، تا زمانی که زنده باشم، پیوسته آن را همان‌گونه که در دوران پیامبر صلی الله علیه و سلم پرداخت می‌کردم، پرداخت خواهم کرد.
فواید
بیان مقدار صدقهٔ فطر در زمان پیامبر صلی الله علیه و سلم، که یک صاع از خوراک بوده است، هرچند جنس و قیمت آن متفاوت باشد.
هر خوراکی که برای انسان‌ها باشد، در زکات فطر کفایت می‌کند، و این چهار نوع تنها از این جهت به طور خاص ذکر شده‌اند که خوراک مردم در دوران پیامبر صلی الله علیه و سلم بوده‌اند.
پرداخت غیر از خوراک، مانند پول و نقدینگی، در زکات فطر کفایت نمی‌کند.
نووی در شرح مسلم گفته است: هرگاه صحابه اختلاف نظر داشتند، سخن برخی از آنان بر دیگری اولویت ندارد، بنابراین به دلیلی دیگر رجوع می‌کنیم. ما دریافتیم که ظاهر احادیث و قیاس، بر شرط بودنِ یک صاع از گندم مانند سایر [اجناس]، متفق هستند، پس مبنا قرار دادن آن لازم گشت.
ابن حجر گفته است: و در حدیث ابوسعید، [نمونه‌ای از] پیروی شدید و تمسک او به آثار (روایات)، و رویگردانی از اجتهاد در صورت وجود نص، دیده می‌شود. و در عمل معاویه و موافقت مردم با او، دلالتی بر جواز اجتهاد وجود دارد و این [اجتهاد] پسندیده است، اما در صورت وجود نص [چنین اجتهادی] فاسد الاعتبار (بی‌اعتبار) است.
مرجع
صحيح البخاري (2/ 131) (1508).
صحيح مسلم (2/ 678) (985).
تيسير العلام، لعبد الله البسام (ص309).
تنبيه الأفهام شرح عمدة الإحكام، لابن عثيمين (3/ 409).
الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 251).
عن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: «ليس على المُسلِم في عبدِهِ وَلاَ فَرَسهِ صَدَقَة».
وفي لفظ: «إلا زكاة الفِطر في الرقيق».
از ابوهريره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلا فَرَسِهِ صَدَقَةٌ»: «در برده و اسب مسلمان زکات واجب نيست».
و در روایتی آمده است: «إلاَّ زَكَاةَ الْفِطْرِ فِي الرَّقِيقِ»: «جز زکات فطر برده (که به عهده ی آقای او می باشد)».
متفق علیهدرجهصحیح است
شرح
مبنای زکات، ایجاد برابری و مساوات و عدالت می باشد؛ به همین دلیل الله متعال زکات را در آن بخش از اموال ثروتمندان واجب نموده که قابل رشد هستند یا صلاحیت رشد و نمو دارند مانند چیزهایی که از زمین می روید و کالاهای تجاری. اما اموالی که چنین قابلیتی ندارند و تنها استفاده ی مصرفی دارند، زکاتی به آنها تعلق نمی گیرد. مانند مرکب و سواری که می تواند اسب یا شتر یا هر وسیله ی نقلیه ی دیگری باشد. همچنین برده ی خدمتکار و فرش و لوازمی که برای استفاده ی شخصی تهیه شده، هیچیک زکات ندارند. اما پرداخت زکات فطرِ برده از این مساله استثنا می باشد و پرداخت آن واجب است هرچند برده ی مذکور برای تجارت نباشد؛ چون زکات فطر متعلق به بدن است نه مال.
مرجع
عمدة الأحكام، تأليف: عبد الغني بن عبد الواحد المقدسي، تحقيق: محمود الأرناؤوط، دار الثقافة العربية ومؤسسة قرطبة، الطبعة الثانية، 1408هـ.
تيسير العلام، تأليف: عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق محمد صبحي بن حسن حلاق، مكتبة الصحابة ومكتبة التابعين، الطبعة العاشرة، 1426هـ.
تأسيس الأحكام شرح عمدة الأحكام، تأليف: أحمد بن يحي النجمي: نسخة إلكترونية لا يوجد بها بيانات نشر.
تنبيه الأفهام شرح عمدة الإحكام، تأليف: محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة ومكتبة التابعين، الطبعة الأولى: 1426هـ.
الإلمام بشرح عمدة الأحكام، تأليف: إسماعيل الأنصاري، مطابع دار الفكر، الطبعة الأولى:1381هـ.
صحيح البخاري، تأليف: محمد بن إسماعيل البخاري، تحقيق: محمد زهير الناصر، الناشر: دار طوق النجاة الطبعة: الأولى 1422هـ.
صحيح مسلم، تأليف: مسلم بن الحجاج النيسابوري، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، الناشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت.
از ابن عمر رضی الله عنهما روایت است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و سلم زکات فطر را به اندازهٔ یک صاع (پیمانه) خرما، یا یک صاع جو، بر برده و آزاد، مرد و زن، و کوچک و بزرگ از مسلمانان، واجب کردند و دستور دادند که قبل از بیرون رفتن مردم به سوی نماز [عید]، پرداخت شود.
بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارنددرجهصحیح است
شرح
پیامبر صلی الله علیه و سلم زکات فطر را پس از رمضان واجب کردند، و آن به اندازهٔ یک صاع است که وزنش به چهار مُد می‌رسد. و مُد عبارت است از: دو کفِ پر یک مرد میانه اندام، از خرما یا جو، بر هر مسلمانی؛ آزاد و برده، مرد و زن، کوچک و بزرگ. و این برای کسی است که مازاد بر خوراک شبانه‌روزِ خود و کسانی که تحت تکفل او هستند، داشته باشد. و دستور دادند که قبل از بیرون رفتن مردم به سوی نماز عید، پرداخت شود.
فواید
زکات فطرِ رمضان باید از طرف کوچک و بزرگ، و آزاد و برده پرداخت شود. ولی و سرور، مخاطب این [حکم] هستند و مرد آن را از طرف خود، فرزندانش و کسانی که نفقهٔ آنان بر او واجب است، پرداخت می‌کند.
زکات فطر برای جنین واجب نیست، بلکه مستحب است.
بیان آنچه در زکات فطر پرداخت می‌شود، و اینکه آن، خوراک معمول مردم (قوت غالب آنان) است.
واجب بودن پرداخت آن قبل از نماز عید، و بهتر است که در صبح روز عید باشد، و جایز است که یک یا دو روز قبل از عید پرداخت شود.
مرجع
صحيح البخاري (2/ 130) (1503).
صحيح مسلم (2/ 679) (986).
تيسير العلام، لعبد الله البسام (ص309).
تنبيه الأفهام شرح عمدة الإحكام، لابن عثيمين (3/ 406).
الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 249).
هر حدیث، درجه، شرح و فایده در اینجا دقیقاً همان‌گونه که HadeethEnc.com منتشر می‌کند، بر پایهٔ شرایط بازنشر آن، نشان داده شده است. درجه نام کسی را که حکم داده است نمی‌آورد. ترجمه‌ها و شرح‌ها از نویسندگان خودِ آن است و برخی احکامی را بیان می‌کنند؛ بازبینان سبیل آنها را بررسی نکرده‌اند. حدیث عربی، متن اصلی است. منبع: HadeethEnc.com