واجب بودن نماز و حكم تارک نماز

نزد پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم از مردی یاد شد که تا صبح و هنگام طلوع خورشید خوابیده و برای نماز فرض برنخاسته است، پس ایشان صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: «او مردی است که شیطان در گوش‌هایش ادرار کرده است».

1. کراهت ترک نماز شب و بیان اینکه سبب آن شیطان است.
2. هوشیار بودن نسبت به شیطان که در هر راهی در کمین انسان نشسته تا میان او و طاعت الله عزوجل مانع‌تراشی کند.
3. ابن حجر می‌گوید: «منظور این سخن ایشان که فرمود: «برای نماز برنخاست» جنس نماز است و احتمال هم دارد که منظور نماز خاصی باشد مانند نماز شب یا نماز فرض».
4. طیبی می‌گوید: «به صورت مشخص از گوش یاد شده است هرچند نام بردن از چشم برای خواب مناسب‌تر است، تا به سنگینی خواب اشاره کند زیرا گوش است که محل توجه و بیداری است؛ و از این جهت ادرار ذکر شده که آسان‌تر به جاهای خالی وارد شده و سریع‌تر جذب عروق می‌شود و باعث تنبلی در همهٔ اعضای بدن می‌گردد».

صحيح البخاري (4/ 122) (3270). صحيح مسلم (1/ 537) (774). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 328). نزهة المتقين، لمجموعة من الباحثين (2/ 834). فتح الباري شرح صحيح البخاري، لأحمد العسقلاني (3/ 28). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 193). المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، النووي (6/ 64).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان نموده که باید پدر فرزندانش - پسر و دختر - را در هفت سالگی‌ به نماز امر کند و هرآنچه برای برپا داشتن نماز لازم است، به آنان بیاموزد. و هرگاه به ده سالگی رسیدند بر اهمیت این امر بیفزاید و در صورت کوتاهی در نماز، آنان را بزند و باید در این سن محل خواب آنان را از هم جدا کند.

1. آموزش امور دین به فرزندان پیش از بلوغ که از مهم‌ترین این امور، نماز است.
2. زدن برای تادیب است نه برای شکنجه و تعذیب؛ بنابراین زدن باید مناسب حال وی باشد.
3. توجه شریعت به حفظ ناموس و بستن هر راهی که ممکن است به فساد آن منتهی شود.

سنن أبي داود (1/ 367) (495، 496). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين (1/ 299). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 382).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از به تاخیر انداختن عمدی نماز عصر از وقت آن برحذر داشته‌اند و بیان داشته که هرکس چنین کند، عملش باطل و فاسد و بیهوده گشته است.

1. تشویق به محافظت از نماز عصر در اول وقت آن و مبادرت به انجام آن.
2. وعید و تهدید شدید برای کسی که نماز عصر را ترک کند و اینکه وقت نماز عصر فوت شود، شدیدتر از فوت سایر نمازها و خارج شدن وقت آنها می‌باشد، زیرا نماز عصر، همان نماز میانه «الوسطی» است که در این کلام حق تعالی به صورت مشخص به محافظت از آن امر شده است: {حافِظوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الوُسطى} [بقره: ۲۳۸] (بر [ادای] همه نمازها و [به خصوص] نماز میانه [یعنی نماز عصر] کوشا باشید).

صحيح البخاري (1/ 115) (553). مسند أحمد (38/ 152) (23045). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 56). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 777). فيض القدير شرح الجامع الصغير (3/ 206). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 260). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص614).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ اسلام را با پنج رکن آن به بنایی تشبیه کرده که بر این پنج رکن استوار است؛ و بقیهٔ خصلت‌های اسلام همانند کامل کننده‌های این بنا و ساختمان هستند. نخستین این ارکان: شهادتین است: شهادت به «لا اله الا الله و محمد رسول الله»؛ و این دو یک رکن به حساب می‌آیند و از یکدیگر جدا نمی‌شوند و بنده با اعتراف به یگانگی الله و شایستگی او برای عبادت شدن به یگانگی و درحالی‌که به مقتضای آن عمل می‌کند و به رسالت محمد ـ صلی الله علیه وسلم ـ مؤمن است و از وی پیروی می‌کند، آن را به زبان می‌آورد. و رکن دوم: برپا داشتن نماز است، یعنی نمازهای فرض پنج‌گانه در شبانه روز: نماز صبح و ظهر و عصر و مغرب و عشا، با شروط و ارکان و واجبات آن. و رکن سوم: پرداخت زکات فرض است؛ یک عبادت مالی است که در هر مالی که به اندازهٔ مشخصی در شرع برسد، واجب می‌گردد و به مستحقان آن داده می‌شود. رکن چهارم: حج، یعنی قصد سفر به مکه برای برپا داشتن مناسک جهت عبادت الله عزوجل. و رکن پنجم: روزهٔ رمضان است؛ و آن عبارت است از خودداری از خوردن و نوشیدن و سایر مُفطِرات به نیت عبادت الله، از طلوع فجر تا غروب خورشید.

1. لازم و ملزوم بودن شهادتین، چنانکه یکی از آنها بدون دیگری درست نیست، بنابراین [هر دو شهادت] یک رکن محسوب می‌شوند.
2. شهادتین اساس دین هستند، چنانکه هیچ قول و عملی پذیرفته نمی‌شود مگر با این دو.

صحيح البخاري (1/ 11) (8)، صحيح مسلم (1/ 45) (16)، و(1/ 88) (82)، فتح الباري لابن رجب (1/ 22)، جامع العلوم والحكم (1/147)، شرح الأربعين لابن العطّار (ص 62)، شرح الأربعين النووية لعبد الكريم الخضير (ص 87)، فتح القوي المتين في شرح الأربعين للعباد (ص 29)، شرح الأربعين النووية لصالح آل الشيخ (ص 91 - 95)، التحفة الربانية لإسماعيل الأنصاري (ص 12).

انس بن مالک رضی الله عنه خبر می‌دهد که: باری که صحابه همراه پیامبر صلی الله علیه وسلم در مسجد نشسته بودند، ناگهان مردی سوار بر شتر وارد شد، پس شترش را نشاند و آن را بست، سپس از آنان پرسید: کدامیک از شما محمد است؟ و پیامبر صلی الله علیه وسلم میان مردم نشسته بود. پس گفتیم: این مرد سفید که تکیه زده است. پس آن مرد به او گفت: ای فرزند عبدالمطلب! پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: سخنانت را می‌شنوم، بپرس تا پاسخ دهم. آن مرد خطاب به پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: من از تو می‌پرسم و در پرسش سخت می‌گیرم، پس از من دلگیر و ناراحت نشو. یعنی: بر من خشم نگیر و دلتنگ نشو. فرمود: از هر چه می‌خواهی بپرس. گفت: تو را به پروردگارت و پروردگار كسانی كه قبل از تو بوده‌اند، سوگند می‌دهم، آیا الله تو را به سوی مردم فرستاده است؟ فرمود: سوگند به الله چنین است؛ و برای تاکید بر درستی سخنش چنین فرمود. آن مرد گفت: أنشدك بالله، یعنی تو را به الله سوگند می‌دهم، آیا الله تو را امر کرده که نمازهای پنجگانه را در شبانه روز به جا بیاوریم؟ یعنی نمازهای فرض. فرمود: سوگند به الله چنین است. گفت: تو را به الله سوگند می‌دهم، آیا الله تو را امر کرده تا این ماه از سال را روزه شویم؟ یعنی ماه رمضان. فرمود: سوگند به الله چنین است. گفت: تو را به الله سوگند می‌دهم، آیا الله تو را امر کرده که این صدقه را از ثروتمندان خود بگیریم و در میان فقرای خود توزیع کنیم؟ یعنی زکات. پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: سوگند به الله چنین است. آنگاه ضمام مسلمان شد و به پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر داد که قومش را به اسلام دعوت خواهد کرد؛ سپس خودش را معرفی کرد که ضِمام بن ثعلبه است و از قبیلۀ بنی سعد بن بکر.

1. تواضع پیامبر صلی الله علیه وسلم؛ چنانکه آن مرد نتوانست او را از اصحابش تشخیص دهد.
2. اخلاق نیک پیامبر علیه السلام و پاسخ مهربانانهٔ او به مرد پرسشگر و بیان اینکه پاسخ گفتن نیکو از اسباب پذیرش دعوت است.
3. جایز بودن معرفی کسی با ویژگی ظاهری او از جمله سفیدی و سرخی و کوتاهی و بلندی و مواردی از این قبیل که به قصد عیب‌جویی و طعنه نباشد، اگر معرفی شدن به این ترتیب را بد نداند.
4. جایز بودن ورود کافر به مسجد برای حاجت و نیازی.
5. در این حدیث ذکری از حج نشده است، چون احتمالا در آن وقت فرض نشده بود.
6. توجه و اهتمام صحابه به دعوت مردم؛ آن مرد همین که اسلام آورد مشتاق و حریص دعوت نمودن قومش بود.

صحيح البخاري (1/ 23) (63)، صحيح مسلم (1/ 41) (12)، شرح ابن بطال (1/145)، عمدة القاري شرح صحيح البخاري (2/ 22).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته که هرکس نماز فرضی را فراموش کرد تا آنکه وقتش خارج شد، باید به محض یادآوری فورا آن را قضا کند، زیرا گناه ترک آن پاک کننده و پوشاننده‌ای ندارد جز آنکه مسلمان به هنگام یادآوری‌اش آن را ادا کند. الله تعالی در کتاب گرامی‌اش می‌فرماید: {وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكري} [طه: ۱۴]. یعنی: نماز فراموش شده را هرگاه به یاد آوردی بخوان.

1. بیان اهمیت نماز و عدم سهل انگاری در ادا و قضای آن.
2. به تاخیر انداختن نماز از وقت آن به عمد و بدون عذر جایز نیست.
3. وجوب قضای نماز بر کسی که فراموش کرده به محض یادآوری؛ و برای کسی که از خواب افتاده به محض بیدار شدن.
4. وجوب قضای فوری نمازها حتی اگر در اوقات نهی باشد.

صحيح البخاري (1/ 122) (597)، صحيح مسلم (1/ 477) (684)، فتح الباري لابن حجر (2/ 71)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (14/ 612).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ در مورد ترک نماز فرض هشدار داده و خبر داده که فاصلهٔ میان شخص و افتادنش در شرک و کفر، ترک نماز است. نماز دومین رکن از ارکان اسلام است که شأن بس والایی در اسلام دارد، بنابراین اگر کسی آن را با انکار وجوبش ترک کند، به اجماع مسلمانان کافر می‌شود و اگر آن از روی سهل انگاری و تنبلی به طور کامل ترک کند کافر است؛ و اجماع صحابه در این باره نقل شده‌ است؛ و اگر گاه ترکش می‌کند و گاه ادایش می‌کند در معرض این وعید شدید می‌باشد.

1. اهمیت نماز و محافظت بر آن که فاصلهٔ میان کفر و ایمان است.
2. هشدار شدید نسبت به ترک نماز و ضایع نمودن آن.

صحيح مسلم (1/ 88) (82)، المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم (1/ 271)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (2/ 622).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته که عهد و پیمانی که بین مسلمانان و دیگران از جمله کافران و منافقان [جدایی ایجاد می‌کند]، نماز است، پس هرکه آن را ترک کند کافر شده است.

1. بزرگی منزلت نماز و اینکه جدا کنندهٔ مؤمن و کافر است.
2. ثابت شدن احکام اسلام بر اساس حال و وضع ظاهری شخص بدون [بررسی] باطن و نهان او.

سنن النسائي (1/ 231) (463)، سنن الترمذي (4/ 365) (2621)، سنن ابن ماجه (2/ 181) (1079)، مسند أحمد (38/ 20) (22937)، فيض القدير (4/ 395)، ذخيرة العقبى في شرح المجتبى (6/ 192) (6/ 193).