فضيلت وضو

رسول الله صلی الله علیه وسلم امتش را بشارت می دهد که الله متعال ویژگی خاص و شرف بزرگی برای آنها در روز قیامت مد نظر قرار داده است؛ ویژگی که با آن از سایر امت ها متمایز می باشند؛ چنانکه در انظار مردم فراخوانده می شوند درحالی که صورت ها و دست ها و پاهای شان نورانی بوده و می درخشند؛ و این تنها یکی از ثمرات این عبادت بزرگ یعنی وضو می باشد. عبادتی که با این اعضای گرامی جهت کسب رضای پروردگار متعال و دست یافتن به ثواب و پاداش آن تکرار می شود؛ و به همین دلیل پاداش آنها این ستایش بزرگ و خاص می باشد. سپس ابوهریره می گوید: هرکس می خواهد اين سفيدی و درخشش را بيشتر نمايد، پس چنین کند. چون هرچه مکان شستن بیشتر باشد، درخشش و سفیدی بیشتر خواهد بود. اما آنچه در شستن اعضای وضو مشروع است، شستن دست ها به همراه آرنج می باشد که آرنج بخشی از ابتدای بازو و شستن آن را شامل می شود. و شستن پاها به همراه قوزک ها که ابتدای ساق را هم در بر می گیرد. و در وضو بازو و ساق شسته نمی شوند. و در روایت دیگری از رسول الله صلی الله علیه وسلم نقل می کند که: «زيورِ مؤمن در بهشت تا جايی است که آب وضويش به آنجا می رسد».

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تأسيس الأحكام للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام -صلى الله عليه وسلم- لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ. شرح العمدة للسعدي، قيده عنه تلميذه: عبد الله العوهلي، تقديم: عبد الله بن عبد العزيز العقيل، تحقيق: أنس بن عبد الرحمن بن عبد الله العقيل، ط1، دار التوحيد، الرياض، 1431هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ.

پیامبر صلی الله علیه وسلم درباره شیطان و درگیری او با کسی سخن می‌گوید که قصد ادای نماز شب یا نماز صبح را دارد. هرگاه مؤمن به بستر می‌رود، شیطان در پشت سرش سه گره می‌زند. و چون مؤمن از خواب بیدار شود و ذکر و یاد الله کند و به وسوسهٔ شیطان عمل نکند، یک گره باز می‌شود. و چون وضو بگیرد گره دیگر هم باز می‌شود. و چون برخیزد و نماز بخواند، گره سوم هم باز می‌شود و صبح را با نشاط و سرحال آغاز می‌کند؛ چون برای طاعتی که الله توفیقش را به او داده و بشارت وعدهٔ الهی مبنی بر ثواب و مغفرت و باز شدن گره‌های شیطان مسرور و شادمان است؛ وگرنه صبح را بی‌حال و غمگین و با تنبلی در کارهای خیر و نیک آغاز می‌نماید، زیرا گره شیطان هنوز همراه اوست و از نزدیکی به الله دور و محروم شده است.

1. شیطان همواره در همهٔ راه‌های انسان در حال تلاش است تا میان او و طاعت خداوند عزوجل ایجاد مانع کند؛ و بنده راه نجاتی از شیطان ندارد مگر با یاری جستن از الله عزوجل و برگرفتن اسبابی که او را از شیطان حفظ کند.
2. ذکر الله تعالی و عبادتش، باعث سرزندگی درونی و شرح صدر می‌شود و تنبلی و خمودگی را دور می‌کند و خشم و ناراحتی را از بین می‌برد، زیرا شیطان را دور می‌سازد و همهٔ اینها از وسوسهٔ شیطان است.
3. مؤمن به سبب توفیق طاعتی که الله تعالی به او عطا کرده، شاد می‌شود و به سبب کوتاهی در کسب درجات فضل و کمال غمگین می‌شود.
4. غفلت و سستی در انجام طاعات، از کارهای شیطان و فریب‌های آراسته‌ی اوست.
5. این امور سه‌گانه یعنی ذکر الله، وضو و نماز، شیطان را دور می‌کنند.
6. اینکه شیطان مشخصا پشت سر را گره می‌زند، از این جهت است که پشت سر مرکز نیروهای انسان و مجال تصرف اوست، پس چون آنجا را گره بزند، می‌تواند بر روح انسان تسلط یابد و خواب را بر او القا کند.
7. ابن حجر عسقلانی می‌گوید: «اینکه در حدیث مذکور از شب یاد شده: "شبی طولانی خواهی داشت" به ظاهر نشان‌دهنده‌ی آن است که این امر مخصوص خواب شب است».
8. ابن حجر عسقلانی می‌گوید: «در این باره ذکر خاصی نیست که ذکر دیگری جایش را نگیرد، بلکه هر چه بتوان آن را ذکر الله نامید، کفایت می‌کند. بنابراین تلاوت قرآن و خواندن حدیث نبوی و مشغول شدن به علم شرعی را هم شامل می‌شود. و بهترین ذکری که می‌تواند بگوید این سخن پیامبر صلی الله علیه وسلم است که: «هرکس شب از خواب برخیزد و بگوید: لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، الحَمْدُ لِلَّهِ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ، وَلاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَلاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، سپس بگوید: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي؛ یا دعا کند، مستجاب می‌شود و اگر وضو بگیرد، نمازش پذیرفته می‌شود» [به روایت بخاری].

صحيح البخاري (2/ 52) (1142). صحيح مسلم (1/ 538) (776). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 328). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 834). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (15/ 305). فتح الباري شرح صحيح البخاري، لأحمد العسقلاني (10/ 564). طرح التثريب في شرح التقريب، العراقي (3/ 82).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که هرکس وضو را با رعایت سنت‌ها و آداب آن به جا آورد، این کار از اسباب پاک شدن گناهان و بدی‌های اوست، تا آنجا که گناهانش از زیر ناخن‌های دست‌ها و پاهایش خارج می‌شود.

1. تشویق به فراگیری وضو و سنت‌ها و آداب آن و عمل کردن به آن.
2. فضیلت وضو و اینکه کفارهٔ گناهان صغیره است، اما برای گناهان کبیره توبه لازم است.
3. شرط خارج شدن گناهان، کامل نمودن وضو و انجام آن بدون ایراد است، چنانکه پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته است.
4. پاک شدن گناهان در این حدیث، مقید به دوری از گناهان کبیره و توبه از آنهاست. الله تعالی می‌فرماید: {إِن تَجتَنِبوا كَبائِرَ ما تُنهَونَ عَنهُ نُكَفِّر عَنكُم سَيِّئَاتِكُم} [نساء: ۳۱] (اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی شده‌اید دوری کنید، گناهان [صغیره]تان را از شما می‌زداییم).

صحيح مسلم (1/ 216) (245). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 9). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 763). بهجة الناظرين، سليم الهلالي (2/ 247).

چنانکه در این حدیث آمده است، وقتی عثمان بن عفان رضی الله عنه به طور کامل وضو می گیرد، یادآور می شود که رسول الله صلی الله علیه وسلم همچون وضوی او وضو گرفته است و پس از آن خبر داده که هرکس چنین وضویی بگیرد، الله متعال فضل خود را شامل او نموده و گناهان صغیره ی وی را که در حوزه ی حق الله هستند، می بخشد؛ و نماز و رفتنش به سوی مسجد اجر و پاداشی افزون بر مغفرت و آمرزش گناهانش می باشد. اما صفت وضوی مذکور از حمران غلام آزاد شده ی عثمان روایت شده است که عثمان را دیده ظرف آبی را می طلبد و سه بار بر دستانش آب می ریزد و آنها را می شوید، سپس دستانش را در ظرف فرو برده و مضمضه و استنشاق می کند، آنگاه صورت و دستانش را سه بار تا آرنج می شوید و سرش را مسح می کند و در پایان سه بار پاهایش را می شوید.

رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. صحيح مسلم، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين, محمد علي بن محمد البكري الصديقي الشافعي, اعتنى بها: خليل مأمون شيحا, الناشر: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت – لبنان, الطبعة: الرابعة، 1425 هـ - 2004 م. بهجة الناظرين, سليم بن عيد الهلالي، الناشر: دار ابن الجوزي ، سنة النشر: 1418 هـ- 1997.

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که پاکی ظاهر با وضو و غسل است که شرط صحت نماز است. و اینکه گفتن «الحمدلله» ترازو [ی اعمال] را پر می‌کند که به معنای ثنا و ستایش او سبحانه وتعالی است؛ و توصیف او به صفات کمال. این ثنا را در روز قیامت وزن می‌کنند و [از سنگینی‌اش] ترازوی اعمال را پر می‌کند. و اینکه گفتن «سبحان الله والحمدلله» یعنی مبرا دانستن الله از هرگونه نقص و توصیف او به کمال تام چنانکه شایستهٔ جلال اوست، به همراه محبت و بزرگداشت او، مابین آسمان‌ها و زمین را پر می‌کند. و اینکه «نماز نور است»؛ نوری در دل بنده و در چهره‌اش و در قبرش و در هنگام رستاخیز در روز محشر. و اینکه «صدقه برهان است» و دلیلی است بر درستی ایمان مؤمن و تفاوت او با منافق که از صدقه دادن خودداری می‌کند زیرا به آنچه در برابر صدقه وعده داده شده، باور ندارد. و اینکه «صبر روشنایی است» - و صبر یعنی نگه داشتن نفس از جزع و فزع و ناخشنودی - نوری است که حرارت و داغی به همراه دارد، همانند روشنایی خورشید؛ زیرا دشوار است و نیازمند مجاهدهٔ نفس و نگه داشتن آن از مواردی می‌باشد که به آنها میل دارد؛ و صاحب آن همواره بر روشنایی و هدایت است و در مسیر درست حرکت می‌کند. منظور صبر بر طاعت الله و نافرمانی نکردن از او و صبر بر مصیبت‌ها و انواع ناخوشی‌های دنیاست. و اینکه «قرآن حجتی است برای توست» اگر آن را تلاوت نموده و به آن عمل کنی؛ یا «حجتی است علیه تو» اگر آن را ترک نموده و به آن عمل نکرده و آن را نخوانی. سپس رسول خدا صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که همهٔ مردم تلاش می‌کنند و به هر سو می‌روند و از خواب برمی‌خیزند و از خانه‌های‌شان بیرون می‌روند تا کارهای گوناگون‌شان را انجام دهند، برخی از آنها در مسیر طاعت و بندگی الله حرکت می‌کنند و به این ترتیب خود را از آتش دوزخ آزاد می‌کنند و برخی از این مسیر منحرف می‌شوند و در گناهان و نافرمانی‌ها گرفتار می‌شوند و به این ترتیب با افتادن در دوزخ خود را هلاک می‌سازند.

1. طهارت بر دو نوع است: طهارت ظاهر که با وضو و غسل امکان‌پذیر است و طهارت درون که با توحید و ایمان و عمل صالح ممکن است.
2. اهمیت محافظت بر نماز، زیرا نوری برای بنده در دنیا و روز قیامت است.
3. صدقه دلیلی است بر درستی ایمان.
4. اهمیت عمل به قرآن و تصدیق آن، تا آنکه حجتی برای انسان باشد نه علیه او.
5. نفس را اگر با طاعت مشغول نسازی تو را با گناه مشغول می‌دارد.
6. هر انسانی ناگزیر باید تلاش کند؛ حال یا خودش را با انجام طاعات آزاد می‌سازد یا با معصیت و نافرمانی هلاک می‌کند.
7. صبر نیازمند تحمل و احتساب [اجر] است و با مشقت همراه است.

صحيح مسلم (1/ 203) (223)، شرح الأربعين لابن دقيق العيد (ص 84)، شرح الأربعين النووية للعثيمين (ص: 231)، الرياض الزكية شرح الأربعين النووية للخضير (ص 293)، فتح القوي المتين في شرح الأربعين للعباد (ص 79)

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ برای هر نماز فرض وضو می‌گرفت حتی اگر بی‌وضو نشده بود؛ و این کار را برای به دست آوردن اجر و فضیلت انجام می‌دادند. ولی برای نمازگزار جایز است که با یک وضو - تا وقتی که بی‌وضو نشده - بیش از یک نماز فرض را به جای بیاورد.

1. عمل بیشتر پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ وضو برای هر نماز بود و این برای به دست آوردن [فضیلت] کامل‌تر بود.
2. مستحب بودن وضو برای هر نماز.
3. جایز بودن ادای چند نماز با یک وضو.

صحيح البخاري (1/ 53) (214)، شرح ابن بطّال (1/321)، إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري (1/ 285).

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که پاکی ظاهر با وضو و غسل است که شرط صحت نماز است. و اینکه گفتن «الحمدلله» ترازو [ی اعمال] را پر می‌کند که به معنای ثنا و ستایش او سبحانه وتعالی است؛ و توصیف او به صفات کمال. این ثنا را در روز قیامت وزن می‌کنند و [از سنگینی‌اش] ترازوی اعمال را پر می‌کند. و اینکه گفتن «سبحان الله والحمدلله» یعنی مبرا دانستن الله از هرگونه نقص و توصیف او به کمال تام چنانکه شایستهٔ جلال اوست، به همراه محبت و بزرگداشت او، مابین آسمان‌ها و زمین را پر می‌کند. و اینکه «نماز نور است»؛ نوری در دل بنده و در چهره‌اش و در قبرش و در هنگام رستاخیز در روز محشر. و اینکه «صدقه برهان است» و دلیلی است بر درستی ایمان مؤمن و تفاوت او با منافق که از صدقه دادن خودداری می‌کند زیرا به آنچه در برابر صدقه وعده داده شده، باور ندارد. و اینکه «صبر روشنایی است» - و صبر یعنی نگه داشتن نفس از جزع و فزع و ناخشنودی - نوری است که حرارت و داغی به همراه دارد، همانند روشنایی خورشید؛ زیرا دشوار است و نیازمند مجاهدهٔ نفس و نگه داشتن آن از مواردی می‌باشد که به آنها میل دارد؛ و صاحب آن همواره بر روشنایی و هدایت است و در مسیر درست حرکت می‌کند. منظور صبر بر طاعت الله و نافرمانی نکردن از او و صبر بر مصیبت‌ها و انواع ناخوشی‌های دنیاست. و اینکه «قرآن حجتی است برای توست» اگر آن را تلاوت نموده و به آن عمل کنی؛ یا «حجتی است علیه تو» اگر آن را ترک نموده و به آن عمل نکرده و آن را نخوانی. سپس رسول خدا صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که همهٔ مردم تلاش می‌کنند و به هر سو می‌روند و از خواب برمی‌خیزند و از خانه‌های‌شان بیرون می‌روند تا کارهای گوناگون‌شان را انجام دهند، برخی از آنها در مسیر طاعت و بندگی الله حرکت می‌کنند و به این ترتیب خود را از آتش دوزخ آزاد می‌کنند و برخی از این مسیر منحرف می‌شوند و در گناهان و نافرمانی‌ها گرفتار می‌شوند و به این ترتیب با افتادن در دوزخ خود را هلاک می‌سازند.

1. طهارت بر دو نوع است: طهارت ظاهر که با وضو و غسل امکان‌پذیر است و طهارت درون که با توحید و ایمان و عمل صالح ممکن است.
2. اهمیت محافظت بر نماز، زیرا نوری برای بنده در دنیا و روز قیامت است.
3. صدقه دلیلی است بر درستی ایمان.
4. اهمیت عمل به قرآن و تصدیق آن، تا آنکه حجتی برای انسان باشد نه علیه او.
5. نفس را اگر با طاعت مشغول نسازی تو را با گناه مشغول می‌دارد.
6. هر انسانی ناگزیر باید تلاش کند؛ حال یا خودش را با انجام طاعات آزاد می‌سازد یا با معصیت و نافرمانی هلاک می‌کند.
7. صبر نیازمند تحمل و احتساب [اجر] است و با مشقت همراه است.

صحيح مسلم (1/ 203) (223). شرح الأربعين لابن دقيق العيد (ص 84). شرح الأربعين النووية للعثيمين (ص: 231). الرياض الزكية شرح الأربعين النووية للخضير (ص 293). فتح القوي المتين في شرح الأربعين للعباد (ص 79).