آداب قضای حاجت

ابن عمر رضی الله عنهما ذکر می کند که روزی به خانه خواهرش حفصه همسر رسول الله صلی الله علیه وسلم و به پشت بام خانه اش رفته است که رسول الله صلی الله علیه وسلم را درحالی دیده که رو به شام و پشت به قلبه مشغول قضای حاجت بوده است. ابن عمر رضی الله عنه این مساله را در رد کسانی ذکر می کند که می گویند: نباید به هنگام قضای حاجت رو به بیت المقدس کرد؛ و از این جهت است که مولف به روایت دوم اشاره می کند که در آن رو به بیت المقدس آمده است؛ بنابراین چون به هنگام قضای حاجت در داخل ساختمان رو به قبله شود، اشکالی ندارد.

صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، دار الميمان، الطبعة: الأولى 1426هـ، 2005م. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام -صلى الله عليه وسلم- لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية 1408هـ، 1988. مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، عبيد الله بن محمد عبد السلام المباركفوري، إدارة البحوث العلمية والدعوة والإفتاء، الجامعة السلفية، بنارس الهند، الطبعة: الثالثة 1404هـ. تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي، دار علماء السلف، الطبعة: الثانية 1414هـ.

انس بن مالک رضی الله عنه خدمتکار پیامبر صلی الله علیه وسلم ذکر می کند که وقتی ایشان به محل قضای حاجت وارد می شد، او و پسر بچه ای همراه او لوازم طهارت ایشان را که مقداری آب در پوستی کوچک بود و به وسیله ی آن پلیدی از بین می رفت، تهیه می دیدند؛ همچنین چیزی را که ایشان به وسیله ی آن از دید مردم پنهان می ماند، با خود به همراه داشتند؛ و آن عصای کوچکی بود که در طرفی از آن آهنی داشت و در زمین فرو می رفت و چیزی مانند ردا یا مثل آن بر روی آن انداخته می شد تا پوششی باشد در برابر دید رهگذران؛ همچنین هنگامی که می خواست نماز بخواند از آن به عنوان ستره استفاده می کرد.

صحيح البخاري (1/ 42) (152). صحيح مسلم (1/ 227) (271). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص40). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 43). الإفهام في شرح عمدة الأحكام، لابن باز (ص84).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ برخی از احکام طهارت را تبیین نموده‌اند، از جمله: نخست: کسی که وضو می‌گیرد باید آب را همراه با نفس به بینی‌اش وارد کند و سپس آن را با نفس خارج سازد. دوم: کسی که می‌خواهد نجاست خارج شده از خود را پاک کند و آن را با چیزی غیر از آب مانند سنگ و شبیه آن پاک کرد، باید پاک کردنش به تعداد فرد باشد که کمترینش سه و بیشترین تعداد آن به اندازه‌ای است که نجاست خارج شده پایان یابد و محل نجاست تمیز شود. سوم: کسی که از خواب شب بیدار شده، برای وضو دستانش را در ظرف آب وضو نکند تا آنکه آن را سه بار خارج از ظرف بشوید؛ زیرا نمی‌داند شب دستش کجا بوده است و مطمئن نیست که نجس نشده است؛ و چه بسا شیطان آن را به بازی گرفته و چیزهایی با آن در تماس قرار گرفته باشد که برای انسان مضر است یا باعث فساد آب می‌شود.

1. استنشاق در وضو واجب است و عبارت است از: داخل کردن آب به بینی با نفس؛ و همینطور استِنثار واجب است یعنی: بیرون آوردن آب از بینی با نفس.
2. مستحب بودن استجمار به تعداد فرد.
3. مشروعیت سه بار شستن دست‌ها پس از خواب شبانه.

صحيح البخاري (1/ 43) (162). صحيح مسلم (1/ 233) (278). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص19). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 11).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ کسی را که قصد قضای حاجت از جمله ادرار و مدفوع دارد از این نهی کرده‌اند که هنگام قضای حاجت رو یا پشت به قبله و سمت کعبه کند، بلکه اگر قبله‌اش مانند قبلهٔ اهل مدینه است، باید رو به سمت شرق یا غرب کند. سپس ابوایوب ـ رضی الله عنه ـ خبر می‌دهد که وقتی آنان به شام رفتند، دستشویی‌هایی را دیدند که برای قضای حاجت ساخته شده بود و رو به سمت کعبه ساخته شده بود، بنابراین بدن‌شان را از قبله به سمت دیگری منحرف می‌کردند و با این همه از الله طلب آمرزش می‌نمودند.

1. حکمت در این امر، بزرگداشت کعبهٔ شریف و احترام آن است.
2. استغفار پس از خارج شدن از محل قضای حاجت.
3. روش آموزش نیکوی پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ که پس از ذکر ممنوع، چیزی را که جایز است، ذکر فرمودند.

صحيح البخاري (1/ 88) (394). صحيح مسلم (1/ 224) (264). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص37). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 39).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ برخی از آداب را بیان کرده‌اند؛ ایشان از اینکه مردی در حال ادرار، آلت خود را با دست راستش بگیرد یا با دست راست نجاست را از جلو و پشت خود پاک کند، نهی کرده‌اند، زیرا دست راست برای امور گرامی است. همینطور از نفس زدن [یا فوت کردن] در ظرفی که از آن آب می‌نوشد نهی کرده‌اند.

1. بیان پیشگامی اسلام در زمینهٔ آداب و نظافت.
2. دوری از چیزهای ناپاک و پلید، اما اگر ناچار شد که چیزهای ناپاک را لمس کند، با دست چپ باشد.
3. بیان گرامی بودن دست راست و برتری آن بر چپ.
4. کمال شریعت اسلام و فراگیر بودن آموزه‌های آن.

صحيح البخاري (1/ 42) (154). صحيح مسلم (1/ 225) (267). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص41). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 45).

هرگاه پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ می‌خواست وارد مکانی شود که در آن قضای حاجت کند برای ادرار یا مدفوع، به الله پناه می‌برد تا او را از شر شیاطین نر و ماده حفظ کند. همچنین خُبث و خبائث به شر و نجاسات تفسیر شده است.

1. مستحب بودن خواندن این دعا هنگام وارد شدن به محل قضای حاجت.
2. همهٔ مردم در همه حال برای دفع آنچه به آنها آزار یا زیان می‌رساند نیازمند پروردگارشان هستند.

صحيح البخاري (1/ 40) (142). صحيح مسلم (1/ 283) (375). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 23). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص36).

از عبدالله بن جعفر رضی الله عنهما روایت است که روزی رسول الله صلى الله عليه وسلم او را پشت سر خود سوار مرکب نمود و سخنی در گوشش گفت که دوست نداشت به مردم بگوید، زیرا راز پیامبر بود. و خبر می دهد که بهترين چيزی که رسول الله صلى الله عليه وسلم دوست داشت هنگام قضای حاجت خود را پشت آن پنهان کند، مکانی مرتفع و یا نخلستان پر درخت بود، تا هیچ کسی ایشان را نبیند. گرچه این بستان دارای کشتزارهای بلند بود، اما برای نشستن مناسب نبود. ایشان واردِ باغِ يکی از انصار شد و آنجا شتری ديد. شتر همين که رسول الله صلى الله عليه وسلم را ديد، گریه کرد. پس رسول الله صلى الله عليه وسلم نزد شتر رفت و کوهان و پشت گوشش را دست کشيد. سپس سراغ صاحب شتر را گرفت. جوانی از انصار آمد و گفت: من صاحب شترم. رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «آيا درباره ی اين حيوان که الله به تو داده است، از الله نمی ترسی؟ اين حيوان نزد من شکايت می کند که تو او را گرسنه نگه می داری و خسته اش می کنی (و از او زياد کار می کشی)».

سنن أبي داود، تحقيق/ محمد محيي الدين عبد الحميد، المكتبة العصرية، صيدا- بيروت. صحيح مسلم، تحقيق/ محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي- بيروت. مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2001م. نزهة المتقين، لمصطفى البُغا ومجموعة، مؤسسة الرسالة. بهجة الناظرين، لسليم الهلالي، دار ابن الجوزي. دليل الفالحين، لمحمد بن علان الصديقي، الجمعية الأزهرية. كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا. شرح رياض الصالحين، لمحمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن- الرياض. معجم اللغة العربية المعاصرة، لأحمد مختار عمر بمساعدة فريق عمل، عالم الكتب.

در این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم یکی از اسباب عذاب قبر را که بسیار شایع و متداول است، بیان می فرماید و آن دور نگه نداشتن خود از قطرات ادرار و عدم طهارت از ادرار می باشد.

1. تلاش براى پرهيز كردن و دورى جستن از ادرار است، به طوری كه به بدن يا لباسش برخورد نكند.
2. بهتر آنست كه بعد از برخورد فوراً آن را شستشو داد؛ تا اينكه نجاست را به همراه خويش نداشته باشد، اما زمان واجب بودن شستشو آن در هنگام اداى نماز است.
3. ادرار نجس است، بنابراين اگر با بدن يا لباس يا مكانى برخورد كرد، آن را نجس مى كند، و با آن نماز خواندن جايز نيست؛ زيرا طهارت از نجاست يكى از شروط صحت نماز است.
4. همانا پرهيز نكردن از ادرار شامل گناهان كبيره مى شود.
5. اثبات عذاب قبر، که با قرآن، سنت و اجماع ثابت مى باشد.
6. اثبات پاداش در آخرت، زيرا اولين مراحل آخرت قبرها هستند، بنابراين قبرها: يا باغچه اى از باغچه هاى بهشت هستند، يا حفره اى از حفره هاى آتش هستند.

سنن الدارقطني،أبو الحسن علي بن عمر الدارقطني، تحقيق: شعيب الارنؤوط وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، بيروت، لبنان، الطبعة: الأولى، 1424هـ، 2004م. إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل، محمد ناصر الدين الألباني، إشراف: زهير الشاويش، المكتب الإسلامي، بيروت، الطبعة: الثانية 1405هـ، 1985م. توضيح الأحكام مِن بلوغ المرام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، مكتبة الأسدي، مكة المكرّمة، الطبعة: الخامِسَة 1423هـ، 2003م. منحة العلام في شرح بلوغ المرام، عبد الله صالح الفوزان، دار ابن الجوزي، الطبعة: الأولى 1428هـ، 1432هـ. تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام، صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، اعتنى بإخراجه عبدالسلام بن عبد الله السليمان، الرسالة، بيروت، الطبعة: الأولى 1427هـ، 2006م. فتح ذي الجلال والإكرام بشرح بلوغ المرام للشيخ ابن عثيمين- المكتبة الإسلامية القاهرة- تحقيق صبحي رمضان وأم إسراء بيومي- الطبعة الأولى 1427ه.