شروط رهبرى ملت (امامت عظمی)

ابوذر رضی الله عنه خبر می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم به او فرمود: «ای ابوذر، تو را ضعيف و ناتوان می بينم و برای تو همان چيزی را دوست دارم که برای خود دوست دارم. پس رياستِ دو نفر را نپذير و مسؤوليت مالِ يتيم را قبول نکن». رسول الله صلی الله علیه وسلم چهار جمله به ابوذر فرمودند؛ 1- «تو را ضعیف و ناتوان می بینم». و این وصفی مطابق با واقعیت می باشد که با نصحیت و خیرخواهی همراه است؛ به عنوان مثال ایرادی ندارد انسان از باب نصیحت به کسی بگوید: در تو چنین و چنان صفتی است؛ به شرطی که از باب دشنام و عیبجویی نباشد. 2- «برای تو همان چيزی را دوست دارم که برای خود دوست دارم». و این اسلوب گفتاری از اخلاق نیک رسول الله صلی الله علیه وسلم می باشد؛ چون جمله ی اول با اندکی جرحِ ابوذر همراه بود، در جمله بعدی فرمود: «برای تو همان چيزی را دوست دارم که برای خود دوست دارم». یعنی جمله ی اول را تنها از این جهت گفتم که برای تو همان چيزی را دوست دارم که برای خود دوست دارم. 3- «رياست و امارت دو نفر را نپذير»؛ یعنی امیر دو نفر نباش؛ چه برسد به اینکه امیر تعداد افرادی بیش از این باشی. رسول الله صلی الله علیه وسلم ابوذر را از اینکه امیر باشد نهی می کند چون او ضعیف است و امارت نیازمند انسانی قوی و امین است؛ قوی از این جهت که دارای سلطه و سخن قاطع باشد و چون سخنی بگوید آن را عملی کند و در برابر مردم ضعیف ظاهر نشود. چون وقتی مردم کسی را ضعیف ببینند، برای او حرمتی نزد آنها نمی ماند و سفیهان و بی خردان بر او جرات پیدا می کنند. اما وقتی قوی و قدرتمند باشد، از حدود الهی تجاوز نکرده و در سلطه ای که الله متعال در اختیار او قرار داده، کوتاهی نمی کند؛ چنین شخصی امیر واقعی می باشد. 4- «مسؤوليت مالِ يتيم را قبول نکن». یتیم کسی است که قبل از رسیدن به بلوغ پدرش را از دست بدهد؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم ابوذر را از این مساله نهی می کند که عهده دار مسئولیت مال یتیم شود؛ چون مال یتیم نیاز به توجه و مراقبت دارد و ابوذر ضعیف است و نمی تواند از این مال، چنانکه باید مراقبت کند؛ به همین دلیل می فرماید: «مسؤوليت مالِ يتيم را قبول نکن». یعنی مسئولیت آن را به دیگری بسپار. و این ایرادی را متوجه ابوذر نمی کند چون وی امر به معروف نموده و نهی از منکر می کند علاوه بر زهد و پارسایی که دارد، بلکه ضعفی در باب معینی می باشد که مساله ی ولایت و امارت است.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. رياض الصالحين للنووي، ط1، تحقيق: ماهر ياسين الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، 1428هـ. رياض الصالحين، ط4، تحقيق: عصام هادي، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية القطرية، دار الريان، بيروت، 1428هـ. كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، ط1، كنوز إشبيليا، الرياض، 1430هـ. شرح رياض الصالحين للشيخ ابن عثيمين، دار الوطن للنشر، الرياض، 1426هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين، ط14، مؤسسة الرسالة، 1407هـ.

ابوذر رضی الله عنه خبر می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم او را نصیحتی در باب امارت و عهده دار شدن مسئولیت نمود؛ و این زمانی بود که ابوذر رضی الله عنه از ایشان درخواست مسئولیتی در امور مسلمانان نمود؛ این بود که رسول الله صلی الله علیه وسلم به وی فرمود: «تو ضعیف و ناتوان هستی». این سخن، اندکی بر انسان گران تمام می شود اما امانت اقتضا می کند انسان به وصفی توصیف شود که در او وجود دارد؛ اگر قوی هست قوی و اگر ضعیف است ضعیف توصیف گردد؛ و این خود دلیلی بر آن است که برای امارت، قوی بودن و امین بودن شرط است. چون رسول الله صلی الله علیه وسلم در ادامه فرمودند: «آن امانت است». بنابراین اگر دو صفت امانتداری و قوی بودن در کسی وجود داشته باشد، درواقع صفاتی را که با آنها می تواند امیر و مسئول باشد داراست. اما اگر قوی باشد و امین نباشد یا امین باشد و قوی نباشد یا ضعیف باشد و امین نباشد، در هر سه حالت نمی تواند امیر باشد. بنابراین باید به کسانی مسئولیت داده شود که قوی هستند؛ چنین کسی می تواند برای مردم مفید باشد؛ مردم نیاز به قدرت دارند و اگر قدرت و قوتی نباشد و احیانا با ضعف در دینداری همراه باشد، امور مسلمانان ضایع می گردد. این حدیث اصل بزرگی در دوری از انواع مسئولیت ها می باشد به ویژه برای کسانی که در پرداختن به وظایف موجود در این مسئولیت ها ضعیف هستند. اما اینکه در حدیث آمده: «روز قيامت مايه ی رسوايی و پشيمانی خواهد بود». در حق کسی است که مسئولیتی بر عهده می گیرد که شایستگی و اهلیت آن را ندارد یا اینکه شایستگی آن را دارد اما عدالت را رعایت نمی کند. الله متعال چنین مسئولانی را در روز قیامت خوار و زبون و رسوا می نماید و خود از کرده ی خود پشیمان می شوند. اما کسانی که اهلیت و شایستگی مسئولیتی را داشته اند که به آنها سپرده شده است و عدالت را رعایت کرده اند، شامل وعید مذکور در حدیث نمی شوند. و به همین دلیل است که رسول الله صلی الله علیه وسلم در ادامه می فرماید: «مگر برای کسی که آن را با رعايت حقّش بپذيرد و به وظيفه ی خود در اين مسئوليت عمل نمايد». چون هرکس مسئولیتی را با رعایت حقش بپذیرد، فضل بزرگی در انتظار اوست چنانکه در احادیث صحیح آمده است: «سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمْ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ»: «هفت گروه هستند که الله آنها را در زیر سایه ی عرش خود جای می دهد». و یکی از آنها «امام عادل» است. و در حدیثی آمده است: «إنَّ الْمُقسِطينَ عِنْدَ اللَّهِ عَلى مَنابِرَ مِنْ نور يَوْمَ الْقِيَامَةِ»: «دادگران در روز قیامت نزد الله متعال بر منابری از نور قرار دارند».

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. رياض الصالحين، للنووي، ط1، تحقيق: ماهر ياسين الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، 1428 هـ. رياض الصالحين، ط4، تحقيق: عصام هادي، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية القطرية، دار الريان، بيروت، 1428هـ. كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، ط1، كنوز إشبيليا، الرياض، 1430هـ. شرح رياض الصالحين، للشيخ ابن عثيمين، دار الوطن للنشر، الرياض، 1426هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت. المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، للنووي، ط2، دار إحياء التراث العربي - بيروت، 1392ه. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين، ط14، مؤسسة الرسالة، 1407هـ. تطريز رياض الصالحين، تأليف فيصل آل مبارك، تحقيق د. عبد العزيز آل حمد، دار العاصمة، الرياض، الطبعة الأولى، 1423هـ.

رسول الله صلی الله علیه وسلم، علیه هر کسی دعا نمود که امری از امور مسلمانان را بر عهده گرفته - کوچک باشد یا بزرگ، مسئولیت کلی و عام باشد یا جزئی و خاص - و سپس بر آنان سخت گرفته و نرمش و انعطاف به خرج ندهد؛ اینکه الله او را جزایی از جنس عملش بدهد یعنی بر او سخت گیرد. و برای کسی که با آنان مهربانی و خوش‌رفتاری کند و کار و بارشان را آسان بگیرد، دعا نموده که الله رفتاری توام با نرمی و مهربانی با او داشته باشد و کارهایش را آسان گرداند.

1. بر كسى كه مسئولیتی از امور مسلمانان را در دست گرفته باشد، واجب است تا می‌تواند بر آنان آسان بگيرد و خوش‌رفتاری به خرج دهد.
2. جزا از جنس عمل است.
3. میزان تعیین کننده‌ی نرمش یا سخت‌گیری آن است که مخالف با کتاب و سنت نباشد.

صحيح مسلم (3/ 1458) (1828). فتح ذي الجلال والاكرام بشرح بلوغ المرام، لابن عثيمين (6/ 367). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 224). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، للبسام (7/ 419).

ابوبکره رضی الله عنه یادآور می شود که الله متعال او را در ایام جنگ مشهور جمل با سخنی که آن را از رسول الله صلی الله علیه وسلم شنیده بود، بهره مند گردانید؛ و بهره ی وی از این سخن آن بود که او را از شرکت در این جنگ و فتنه بازداشت؛ و خبر می دهد که چون این خبر به رسول الله صلی الله علیه وسلم رسید که مردم فارس دختر پادشاه شان را بعد از مرگ وی به عنوان پادشاه خود انتخاب کرده اند، فرمود: «قومی كه زمام امورش را به دست زنی بسپارد، هرگز رستگار نخواهد شد». یعنی چنین قومی به خیر و خوبی دست پیدا نمی کند و خیری در عطای مقام پادشاهی یا ریاست یا وزارت یا مدیریت یا قضاوت و موارد مشابه به زن وجود ندارد. چون الله متعال در اصل خلقت، مردان را بر زنان برتری داده است و به مردان قدرت و قوتی داده که به زنان عطا نکرده است، بنابراین مردان برای سرپرستی چنین مناصبی شایسته تر هستند.

صحيح البخاري (6/ 8) (4425). عمدة القاري شرح صحيح البخاري، لبدر الدين العيني (14/ 210). أعلام الحديث (شرح صحيح البخاري) لأبي سليمان الخطابي (3/ 1787). توضيح الأحكام مِن بلوغ المرام، لعبد الله البسام (7/ 183). فتح ذي الجلال والإكرام شرح بلوغ المرام، لابن عثيمين (2/ 268). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (3/ 441). ذخيرة العقبى في شرح المجتبى، للولوي (1/ 82). كشف المشكل من حديث الصحيحين، لابن الجوزي (2/ 16).