فضيلت امر به معروف و نهى از منكر

رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که الله متعال هیچ پیامبری را مبعوث نکرده و هیچ خلیفه ای را به خلافت نرسانده مگر اینکه برای او دو همنشین بوده است: همنشین نیکی که او را به خیر و خوبی دستور داده و تشویق می کند و همنشین بدی که او را به بدی فرا می خواند و بدان دستور می دهد؛ و کسی که از تاثیر همنشین بد محفوظ می ماند، به سبب حفاظت الله متعال می باشد.

صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الطبعة: الأولى 1418 هـ، 1997م. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الرابعة عشر، 1407هـ، 1987م. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، أبو زكريا محيي الدين النووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ، 2007م. شرح رياض الصالحين، محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ تبیین نموده‌اند که یکی از بزرگ‌ترین و سودمندترین انواع جهاد در راه الله تعالی، سخن حق و عادلانه نزد سلطان یا امیر جائر و ستمگر است؛ زیرا چنین کسی به یکی از احکام اسلامی یعنی امر به معروف و نهی از منکر عمل کرده است، چه این کار از طریق گفتن باشد یا نوشتن یا عملی باشد یا دیگر روش‌هایی که مصلحت از طریق آن حاصل شده و مفسده به واسطهٔ آن دفع می‌شود.

1. امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق جهاد است.
2. نصیحت حاکم از بزرگ‌ترین انواع جهاد است، اما باید با علم و حکمت و متانت باشد.
3. خَطّابی می‌گوید: از آنجا این کار بهترین جهاد است که وقتی کسی با دشمن جهاد می‌کند میان بیم و امید قرار دارد و نمی‌داند پیروز می‌شود یا شکست می‌خورد؛ اما کسی که نزد سلطان می‌رود مقهور و تحت سلطهٔ اوست و اگر حق بگوید و امر به معروف کند، خود را در معرض مرگ قرار داده است، بنابراین کارش بهترین انواع جهاد است زیرا ترس بر وی غالب است. همچنین گفته شده: به این دلیل بهترین جهاد است که اگر ولی امر سخن او را بپذیرد شاید سود او به جمع بزرگی از مردم برسد و مصلحت حاصل گردد.

سنن الترمذي (4/ 45) (2174). سنن أبي داود (6/ 400) (4344). سنن ابن ماجه (5/ 144) (4011). مسند أحمد (17/ 227) (11143). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 283). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 453). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 216).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ برای کسانی که در حد و مرزهای الله ایستاده‌اند و بر امر الله پایدارند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، و برای کسانی که از حد و حدود الهی می‌گذرند و به آن دست درازی نموده و معروف را ترک گفته‌ و مرتکب منکر می‌شوند و اثر آن در نجات جامعه مثال گروهی را می‌زند که سوار کشتی شده‌اند و سپس قرعه انداخته‌اند که کدام‌یک بالای کشتی بنشینند و کدام‌یک پایین آن؛ پس برخی بالای کشتی را به دست آورده‌اند و گروهی پایین کشتی را. و چون گروهی که پایین بودند قصد آب آوردن داشتند، از بالایی‌ها می‌گذشتند؛ پس آنانی که پایین بودند گفتند: اگر در محل خودمان در پایین سوراخی ایجاد کنیم و از آنجا آب برگیریم بهتر است، تا بالایی‌ها را اذیت نکنیم. حال اگر بالایی‌ها آنها را رها کنند و اجازه دهند که این کار را انجام دهند، کشتی با همهٔ آنها غرق می‌شود و اگر آنان را نهی کنند و مانع‌شان شوند، همه نجات می‌یابند.

1. اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در حفظ جوامع و نجات آنها.
2. مثال آوردن یکی از روش‌های آموزش است که برای نزدیک کردن محسوس معانی به اذهان کاربرد دارد.
3. انجام منکر بدون انکار آن، مفسده‌ای است که زیان آن به همهٔ جامعه می‌رسد.
4. هلاکت و نابودی جامعه در گروی رها کردن کسانی است که دست از منکرات برنمی‌دارند و مدام مرتکب آنها شده و پخش کننده فساد در زمین هستند.
5. تصرف اشتباه و نیت نیک، برای اصلاح رفتار کافی نیست.
6. در جامعهٔ مسلمان، مسئولیت یک امر جمعی است و محدود به یک فرد نیست.
7. عموم مردم با گناهان افراد خاص - اگر آن را انکار نکنند - مورد عذاب قرار می‌گیرند.
8. اصحاب منکرات، همانند اهل نفاق، منکر خود را در قالب خیر و نیکوکاری در جامعه به نمایش می‌گذارند.

صحيح البخاري (3/ 139) (2493). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 277). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص149). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 430). كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين (4/ 39). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين (1/ 210).