فضيلت اسلام و محاسن آن

این خانه ی شریف تعظیم و احترامی دارد و نشانه ای جهت عبادت الله و خضوع و خشوع در برابر او می باشد؛ و در دلها هیبت و بزرگی و وابستگی و محبتی دارد؛ و به همین دلیل است که رسول الله صلی الله علیه وسلم قبل از سفر، به حجاج امر می کند که آخرین عمل شان طواف وداع باشد مگر زنی که در عادت ماهانه است؛ چون مسجد با ورود وی آلوده می شود، این طواف بدون فدیه دادن از وی ساقط می گردد؛ و این نصی در باب حج است و عمره را شامل نمی گردد.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الأمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ. الإفهام في شرح عمدة الأحكام لابن باز، تحقيق: سعيد القحطاني، مؤسسة عبد العزيز بن باز الخيرية، الرياض، الطبعة: الأولى 1435هـ. خلاصة الكلام شرح عمدة الأحكام، فيصل بن عبد العزيز المبارك، الطبعة: الثانية 1412هـ، 1992م. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي، دار المنهاج، القاهرة، الطبعة: الأولى.

پیامبر صلی الله علیه وسلم از فضل و رحمت الله خبر می‌دهد و اینکه اگر مسلمان بنابر عادتش در حال صحت و سلامتی و اقامت عملی انجام می‌داده است و سپس عذری برایش پیش آید و بیمار شود و نتواند آن عمل را انجام دهد یا به دلیل سفر مشغول شود و نتواند انجامش دهد یا هر عذر دیگری او را از عمل به آن بازدارد، برای او اجر کامل [آن عمل] نوشته می‌شود، به همان صورت که در صحت و سلامتی و اقامت انجام می‌داده و پاداشش را دریافت می‌کرده است.

1. وسعت فضل الله بر بندگانش.
2. تشویق به تلاش در انجام طاعات و استفاده از اوقات و غنیمت شمردن وقت به هنگام سلامتی و فراغت.

صحيح البخاري (4/ 57) (2996). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (1/ 36). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 211). بهجة قلوب الأبرار وقرة عيون الأخيار في شرح جوامع الأخبار، لعبد الرحمن السعدي (ص83).

چون کسی در رفتن به مسجد و آمدن از آن، امید اجر و پاداش داشته باشد، الله متعال به او اجر و پاداش آن را عطا می کند؛ این حدیث بیانگر داستان مردی است که خانه ای دور از مسجد دارد؛ و با وجود فاصله ی زیادی که بین خانه اش و مسجد می باشد، به امید پاداش به مسجد آمده و بازمی گردد. برخی از مردم با دیدن این وضعیت به وی می گویند: خوب است الاغی بخری تا در تاریکی هوا به وقت نماز صبح و عشاء و روزهایی که هوا بسیار گرم است - خصوصا در حجاز که هوای آن به شدت گرم می شود - بر آن سواری شوی. اما وی در پاسخ می گوید: دوست ندارم خانه ام کنار مسجد باشد؛ یعنی از اینکه خانه اش دور از مسجد است، خوشحال است و آن را فرصتی می داند برای جمع ثواب؛ قدم زنان به مسجد می آید و به خانه بازمی گردد و دوست ندارد خانه اش نزدیک به مسجد باشد چون در صورت نزدیک بودن خانه به مسجد، از گام های زیاد در مسیر رفت و آمد به مسجد محروم می ماند؛ و بیان می کند که از رفت و آمد به مسجد امید پاداش دارد؛ چنین است که رسول الله صلی الله علیه وسلم به وی می فرماید: «الله همه ی اينها را برای تو فراهم کرده است». یعنی الله متعال پاداشی را که در مورد رفت و آمد به مسجد امید داشتی، برای تو در نظر گرفته است. و در لفظی آمده است: «إِنَّ لَكَ مَا احْتسَبْت»: «پاداشی که بدان اميدوار بوده ای، به تو می رسد».

صحيح مسلم (1/ 460) (663). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 162). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 199).

چون بنده در نماز شب بود و به سبب خواب آلودگی زیاد، خواندن قرآن بر وی دشوار باشد چنانکه نداند چه می گوید، در این صورت باید بخوابد تا از این حالت خارج شود. مبادا در این وضعیت کلام الله را تغییر دهد و چیزی بگوید که جایز نباشد. مثلا معانی را تغییر دهد و کلمات را تحریف کند و چه بسا علیه خود دعا کند. و در روایت بخاری از انس رضی الله عنه آمده که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلاةِ فَلْيَنَمْ، حَتَّى يَعْلَمَ مَا يَقْرَأُ»: «هرگاه يكی از شما در نماز چرت زد، بخوابد (و پس از آن، نماز بخواند) تا بداند چه می خواند».

- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير - دمشق، الطبعة الأولى، 1428ه. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى 1418ه. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. - صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا- الطبعة الأولى 1430ه. - إِكمَالُ المُعْلِمِ بفَوَائِدِ مُسْلِم، لعياض بن موسى اليحصبي السبتي أبو الفضل - المحقق: الدكتور يحْيَى إِسْمَاعِيل - دار الوفاء للطباعة والنشر والتوزيع، مصر- الطبعة: الأولى، 1419 هـ - 1998 م.

هیچ مسلمانی نیست که درختی بکارد یا کشت و زراعتی را به ثمر برساند و موجود زنده ای از آن استفاده نموده و بخورد مگر اینکه مستحق ثواب می باشد. حتی بعد از وفاتش مادامی که کشت و کاشت وی از بین نرود، عمل وی در جریان بوده و ثواب آن محفوظ است. این حدیث به کشت و زرع و کاشتن درخت تشویق می کند چراکه در این موارد خیر زیادی نهفته است و با مصلحت دین و دنیای انسان همراه است؛ چنانکه اگر خود از آن بخورد، برای او صدقه محسوب می شود و عجیب تر اینکه اگر کسی از آن بدزدد نیز برای او صدقه خواهد بود؛ به عنوان مثال اگر کسی از نخلی که دیگری کاشته خرمایی بدزدد، در برابر آن، برای صاحب نخل اجر و پاداش می باشد با اینکه اگر دزد مشخص شود، به دادگاه سپرده می شود. اما با این دزدی، الله متعال صدقه ای برای صاحب نخل در نظر می گیرد؛ همچنین اگر حیوانات و حشرات و گزندگان از این کشت استفاده کنند، برای صاحب آن صدقه محسوب می گردد. و حدیث مذکور این مساله را به طور مشخص برای مسلمان ذکر نموده، چون مسلمان است که از ثواب صدقه در دنیا و آخرت بهره مند می گردد.

- صحيح البخاري، للإمام محمد بن إسماعيل البخاري، تحقيق محمد الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي- الطبعة الأولى1418هـ. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشرة، 1407هـ. - كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا- الطبعة الأولى1430هـ. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، لمحمد علي بن محمد الشافعي اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت – لبنان-الطبعة: الرابعة، 1425 هـ - 2004 م. - شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - الأدب النبوي، محمد عبد العزيز الخَوْلي، دار المعرفة -بيروت- الطبعة: الرابعة، 1423 هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان نموده‌اند که بر هر مسلمان مُکلّف در هر شبانه‌روز به اندازهٔ تعداد مفاصل استخوان‌هایش صدقه‌ای از روی شکرگزاریِ الله تعالی که به او عافیت بخشیده و برای استخوان‌هایش مفاصلی قرار داده تا آنها را باز و بسته کند، لازم است. این صدقه با هر کار نیکی قابل انجام است و محدود به بخشیدن مال نیست، از جمله: دادگری و اصلاح میان دو شخصی که با هم اختلاف دارند صدقه است؛ و کمک کردن به کسی که نمی‌تواند سوار مرکبش شود یا بلند کردن وسایلش به او که بر روی مرکب نشسته صدقه است؛ و سخن نیک از جمله ذکر و دعا و سلام و دیگر سخنان نیک صدقه است؛ و هر گامی که به سوی نماز برمی‌داری صدقه است؛ و برداشتن هر چیزی از سر راه که باعث آزار دیگران می‌شود صدقه است.

1. ترکیب استخوان‌های آدمی و سلامت آن از بزرگ‌ترین نعمت‌های الله تعالی به اوست، بنابراین هر استخوانی نیازمند صدقه‌ای است تا شکر آن نعمت انجام شود.
2. ترغیب به تجدید روزانهٔ شکر برای دوام نعمت.
3. ترغیب به مداومت بر نوافل و صدقات به شکل روزانه.
4. فضیلت اصلاح روابط مردم.
5. تشویق به کمک کردن به برادر مسلمان؛ زیرا این یاری دادن و کمک نمودن خود صدقه است.
6. تشویق به حضور در جماعات و پیاده رفتن به سوی مساجد و آباد کردن مساجد با این کار.
7. وجوب محترم شمردن راه‌های مسلمانان با دور نمودن هر آنچه به آنان آزار یا زیان می‌رساند.

صحيح البخاري (4/ 56) (2989). صحيح مسلم (1/ 498) (720). -التحفة الربانية في شرح الأربعين حديثًا النووية، مطبعة دار نشر الثقافة، الإسكندرية، الطبعة: الأولى، 1380 هـ. -شرح الأربعين النووية، للشيخ ابن عثيمين، دار الثريا للنشر. -فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين، دار ابن القيم، الدمام المملكة العربية السعودية، الطبعة: الأولى، 1424هـ/2003م. -الفوائد المستنبطة من الأربعين النووية، للشيخ عبد الرحمن البراك، دار التوحيد للنشر، الرياض.

موضوع حدیث کراهت وادار نمودن نفس به عبادت می باشد؛ بنابراین چون بر نمازگزار مقدمات خواب مانند خمیازه کشیدن غلبه نمود، باید نمازش را قطع کند یا آن را به اتمام رسانده و بخوابد و استراحت کند تا در حالت خستگی علیه خود دعا نکند.

صحيح البخاري, تأليف: محمد بن إسماعيل البخاري, تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر, دار طوق النجاة ترقيم محمد فؤاد عبدالباقي, ط 1422. صحيح مسلم ،تأليف: مسلم بن الحجاج النيسابوري, تحقيق: محمد فؤاد عبدالباقي, دار إحياء التراث العربي. مقاييس اللغة, تأليف: أحمد بن فارس الرازي, المحقق: عبدالسلام محمد هارون, الناشر: دار الفكر, عام 1399 بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين, تأليف: سليم بن عيد الهلالي, دار ابن الجوزي،الطبعة الأولى1418. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين, تأليف: مصطفى الخن ومصطفى البغا ومحي الدين مستو وعلي الشربجي ومحمد لطفي, مؤسسة الرسالة, ط 14 عام 1407 - 1987. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين؛ لمحمد بن علان الشافعي، تحقيق خليل مأمون شيحا-دار المعرفة-بيروت-الطبعة الرابعة1425ه.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان نموده که مبنای دین اسلام در همهٔ امورش، بر آسانگیری و آسانی است؛ و این آسانگیری با وجود درماندگی و ناتوانی و نیازمندی تاکید بیشتری دارد. چراکه عمیق شدن و زیاده‌روی در اعمال دینی و ترک نرمش و میانه‌روی، فرجامی جز درماندگی و ناتوانی و ترک همه یا بخشی از عمل ندارد. سپس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به میانه‌روی بدون مبالغه امر کردند، یعنی بنده در آنچه به انجامش امر شده کوتاهی نکند، اما چیزی که تحملش را ندارد بر خود تحمیل نکند. و اگر نتوانست کامل‌ترین وجه را انجام دهد بر اساس آنچه به کمال نزدیکتر است عمل می‌کند. و پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به کسی که عملش همیشگی است، بشارت اجر بسیار داده است، حتی اگر عملش کم باشد؛ و این برای کسی است که از انجام کامل‌ترِ عمل ناتوان است؛ زیرا اگر این ناتوانی از سوی خود فرد و عمدی نباشد، مستلزم کم شدن اجر نیست. و از آنجایی که دنیا درحقیقت دیار سفر و نقل مکان به آخرت است، پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ امر می‌کند که از مداومت بر عبادت در سه وقت پرنشاط کمک گرفته شود. نخستین وقت «الغدوة» می‌باشد که حرکت نمودن در آغاز روز می‌باشد و منظور فاصله‌ی مابین نماز صبح و طلوع خورشید است. دومین وقت «الرَّوحة» می‌باشد که منظور حرکت پس از زوال است. سومین وقت «الدُّلجة» می‌باشد که منظور حرکت همهٔ شب یا بخشی از آن است؛ و از آنجا که مشقت عمل شب بیشتر از عمل روز است، به عبادت بخشی از شب امر نمود و فرمود: «بخشی از شب».‍

1. آسانی و سماحت شریعت اسلامی و میانه بودن آن میان افراط و تفریط.
2. بنده باید امر الهی را به اندازهٔ توانایی‌اش، بدون سهل‌انگاری یا سخت‌گیری انجام دهد.
3. بنده باید اوقاتی را برای عبادت انتخاب کند که نشاط بیشتری دارد؛ و بدن در این سه وقت برای عبادت سرزنده‌تر است و نشاط بیشتری دارد.
4. ابن حجر عسقلانی می‌گوید: «گویا رسول خدا ـ صلی الله علیه وسلم ـ مسافری را که به سوی مقصدی می‌رود، خطاب قرار داده است و این سه وقت بهترین وقت‌ها برای مسافر است و او را متوجه اوقات نشاط و سرزندگی کرده است؛ زیرا اگر مسافر همهٔ شب و روز را در حال سفر باشد ناتوان و درمانده می‌شود و از راه می‌ماند؛ و اگر سعی کند در این اوقات نشاط‌انگیز حرکت کند می‌تواند بدون مشقت به حرکتش ادامه دهد».
5. ابن حجر می‌گوید: «اشارهٔ این حدیث به استفاده از رخصت‌های شرعی است، زیرا انتخاب عزیمت در موضع رخصت، زیاده‌روی و سخت‌گیری است، مانند کسی که هنگام ناتوانی در استفاده از آب، تیمم نمی‌کند و استفاده از آب باعث زیان دیدن او می‌شود».
6. ابن منیر می‌گوید: «این حدیث یکی از نشانه‌های نبوت است، زیرا ما و کسانی که پیش از ما بودند دیده‌اند که هرکس در دین سخت‌گیری کند از راه بازمی‌ماند. اما منظور خودداری از طلب کامل‌ترین وجه در عبادت نیست زیرا این [یعنی کمال‌خواهی] از امور محمود است؛ بلکه منظور جلوگیری از افراط ملال آور یا مبالغه در اعمال مستحبی است که باعث ترک اعمال افضل یا خارج شدن فرض از وقتش می‌شود. مانند کسی که همهٔ شب را نماز بگزارد و نماز صبح با جماعت را از دست بدهد و خواب بماند، یا تا طلوع خورشید بخوابد و وقت نماز فرض خارج شود.

صحيح البخاري (1/ 16) (39). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 219). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص115).