اذکار مطلق

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که بهترین ذکر «لا اله الا الله» است به این معنا که: معبود به حقی جز الله نیست؛ و اینکه بهترین دعا، الحمدلله است؛ یعنی اعتراف به اینکه نعمت‌دهنده الله سبحانه وتعالی است که مستحق وصفِ کاملِ زیباست.

1. تشویق به ذکر بسیار الله با کلمهٔ توحید و خواندن او با حمد و ستایش.

سنن الترمذي (5/ 393) (3383). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 984). زاد المعاد في هدي خير العباد، ابن قيم الجوزية (1/ 36).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته که محبوب‌ترین سخن نزد الله تعالی چهار سخن است: سبحان الله: یعنی پاک شمردن الله از هرگونه نقص. و الحمدلله: یعنی توصیف الله به کمال تام به همراه محبت و بزرگداشت او. و لا اله الا الله: یعنی معبود به حقی جز الله نیست. و الله اکبر: یعنی الله گرامی‌تر و بزرگ‌تر و عزیزتر از هر چیزی است. و اینکه فضل آن و حصول ثوابش به هنگام ذکر آنها وابسته به رعایت این ترتیب نیست.

1. آسانی شریعت، چنانکه آغاز کردن با هریک از این سخنان ایرادی ندارد.

صحيح مسلم (3/ 1685) (2137)، (4/ 2093) (2731)، (4/ 2072) (2695). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، للبسام (7/ 540). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 411). فتح ذي الجلال والإكرام، لابن عثيمين (6/ 477). سبل السلام بشرح بلوغ المرام، للصنعاني (2/ 706).

این حدیث دلیلی بر فضل این ذکر با این صیغه است؛ زیرا دربردارنده ی معانی تسبیح و تعظیم الله متعال و حمد و ستایش او به سبب افعالش می باشد؛ چنانکه بنده هیچ حرکت و توان و تصرفی جز بر مبنای اراده و مشیت الهی ندارد؛ توانی در دفع شر و قدرت و نیرویی برای کسب خیر ندارد مگر با تکیه بر الله متعال و اراده و مشیت او؛ این کلمات با این معانی گسترده، از جمله مواردی هستند که بعد از مرگ مومن اثرشان باقی می ماند و برای او سودمند خواهند بود.

الإحسان في تقريب صحيح ابن حبان، لمحمد بن حبان بن أحمد بن حبان بن معاذ، التميمي، أبو حاتم، الدارمي، البُستي، ترتيب: الأمير علاء الدين علي بن بلبان الفارسي، حققه وخرج أحاديثه وعلق عليه: شعيب الأرنؤوط، ط مؤسسة الرسالة، بيروت. المستدرك على الصحيحين، لأبي عبد الله الحاكم محمد بن عبد الله بن محمد بن حمدويه النيسابوري المعروف بابن البيع، تحقيق: مصطفى عبد القادر عطا، ط دار الكتب العلمية – بيروت. السنن الكبرى، لأبي عبد الرحمن أحمد بن شعيب بن علي الخراساني، النسائي، تحقق: حسن عبد المنعم شلبي، ط مؤسسة الرسالة – بيروت. سلسلة الأحاديث الصحيحة وشيء من فقهها وفوائدها، لأبي عبد الرحمن محمد ناصر الدين، بن الحاج نوح بن نجاتي بن آدم الألباني، ط مكتبة المعارف للنشر والتوزيع، الرياض. توضيح الأحكام من بلوغ المرام، الشيخ عبد الله بن عبد الرحمن البسام، ط مكتبة الأسد الإسلامية، الطبعة الخامسة. منحة العلام في شرح بلوغ المرام، الشيخ عبد الله بن صالح الفوزان، ط دار ابن الجوزي، الطبعة الأولى. تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام، الشيخ صالح الفوزان بن عبد الله الفوزان، اعتنى بها عبد السلام بن عبد الله السليمان، الطبعة الأولى. فتح ذي الجلال والإكرام، الشيخ محمد بن صالح العثيمين، ط المكتبة الإسلامية، الطبعة الأولى. سبل السلام بشرح بلوغ المرام، للإمام محمد بن إسماعيل الصنعاني، ط دار الحديث.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از دو سخن خبر می‌دهد که انسان بی هیچ مشقتی و در هر حال می‌تواند به زبان بیاورد، اما پاداش آنها در میزان بس بزرگ است و پروردگار مهربان آن دو را دوست دارد: سبحان الله العظیم، سبحان الله وبحمده؛ زیرا این دو سخن دربردارنده‌ی توصیف الله به عظمت و بزرگی و کمال و تنزیه او تبارک وتعالی از نقایص است.

1. بزرگترین ذکر، ذکری است که تنزیه الله و ثنای او را در خود داشته باشد.
2. بیان وسعت رحمت الله نسبت به بندگانش، چرا که او در برابر کار کم، پاداش بسیار می‌دهد.

صحيح البخاري (8/ 86) (6406). صحيح مسلم (4/ 2072) (2694). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 480). فتح ذي الجلال والإكرام بشرح بلوغ المرام، لابن عثيمين (6/ 519).

پیامبر صلی الله علیه و سلم نسبت به غفلت از یاد خدا هشدار داده‌اند، و اینکه هیچ گروهی در مجلسی ننشینند و در آن خداوند متعال را یاد نکنند و بر رسولش صلی الله علیه و سلم درود نفرستند، مگر آنکه آن مجلس در روز قیامت برایشان مایهٔ حسرت، پشیمانی، خسران و نقصان خواهد بود. پس اگر [خدا] بخواهد، آنان را به خاطر گناهان گذشته و کوتاهی‌های بعدی‌شان عذاب می‌دهد، و اگر بخواهد، از روی فضل و رحمتش آنان را می‌آمرزد.

1. تشویق به ذکر و بیان فضیلت آن.
2. فضیلت مجالسی که در آن یاد خداوند متعال و یاد رسولش صلی الله علیه و سلم باشد، و اینکه مجالسی که در آن چنین [یادی] نباشد، در روز قیامت برای اهلش، مجالس شومی خواهد بود.
3. این هشدار دربارهٔ غافل شدن از یاد الله صرفا محدود به مجالس نیست، بلکه غیر آن را نیز در بر می‌گیرد. نووی می‌گوید: برای کسی که در جایی نشسته مکروه است که پیش از یاد کردن الله از آنجا برخیزد.
4. آنچه از هشدار نسبت به غفلت از یاد خدا ذکر شد، تنها به مجالس محدود نمی‌شود، بلکه شامل غیر آن نیز می‌گردد. نووی گفته است: برای کسی که در مکانی می‌نشیند، مکروه است که قبل از یاد کردن خداوند متعال در آنجا، آن مکان را ترک کند.
5. این هشدار در صورتی است که غفلت با انجام کارهای مباح صورت بگیرد؛ چگونه است مجالسی که در آن حرام‌هایی مانند غیبت و نمامی رخ می‌دهد؟!

سنن أبي داود (7/ 221) (4855). سنن الترمذي (5/ 391) (3380). السنن الكبرى للنسائي (9/ 155) (10163). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، لعبد الله البسام (7/ 524). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 396). فتح ذي الجلال والإكرام، لابن عثيمين (6/ 464).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر داده که ذکر الله با این کلماتِ بسیار بزرگ، بهتر از دنیا و مافی‌هاست؛ و این کلمات عبارتند از: «سُبحان الله» پاک و منزه دانستن الله از هر عیب و نقص است. «الحمدُلله»: ثنا و ستایش الله متعال با صفات کمال توام با محبت و بزرگداشت است. «لا اله الا الله»: معبود به حقی نیست جز الله. «اللهُ اکبر»: الله بزرگ‌تر و جلیل‌تر از هر چیزی است.

1. تشویق به ذکر الله و اینکه ذکر الله محبوب‌تر از هر چیزی است که خورشید بر آن طلوع کرده است.
2. ترغیب به ذکر زیاد، به سبب اجر و فضل آن.
3. کالای دنیا اندک است و شهوت‌های آن موقتی و از بین رفتنی.

صحيح مسلم (4/ 2072) (2695). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 496). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 485). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمصطفى الخِن وغيره (2/ 970). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل المبارك (ص772).

از ابوهریره و ابوسعید خدری رضی الله عنهما از رسول الله صلی الله علیه وسلم روایت است که وقتی بنده می گوید: «لا إله إلا الله، الله أكبر» الله متعال بنده اش را تصدیق می کند و می فرماید: معبود بر حقی جز من نیست و من بزرگترینم. و چون بنده می گوید: «الله أكبر ولا حول ولا قوة إلا بالله» همچنین او را تصدیق می کند. و چون کسی این اذکار را بخواند و سپس بمیرد، طعمه ی آتش نمی شود. به این معنا که ذکر مذکور از اسباب تحریم انسان بر آتش می باشد، بنابراین شایسته است که این ذکر را حفظ کنیم و در بیماری به کثرت آن را بخوانیم تا خاتمه ی ما به خیر و خوبی باشد ان شاء الله.

1- بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. 2- الجامع الصحيح –وهو سنن الترمذي-؛ للإمام محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق أحمد شاكر وآخرين، مكتبة الحلبي-مصر، الطبعة الثانية، 1388هـ. 3- رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. 4- سلسلة الأحاديث الصحيحة؛ للشيخ محمد ناصر الدين الألباني، مكتبة المعارف-الرياض، 1415هـ. 5- سنن ابن ماجه؛ للحافظ محمد بن يزيد القزويني، حققه محمد فؤاد عبدالباقي، دار إحياء الكتب العربية. 6- شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن-الرياض، 1426هـ. 7- نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.

پیامبر صلی الله علیه و سلم خبر داده‌اند که هر کس بگوید: «رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا» (به الله به عنوان پروردگار راضی شدم) و معبود، پرورش‌دهنده، مالک، سرور و اصلاح‌گر، «وَبِالْإِسْلَامِ» (و به اسلام) با همهٔ احکامش از اوامر و نواهی «دِينًا» (به عنوان دین) و آیین و شریعت، از روی اعتقاد و فرمانبرداری، «وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولًا» (و به محمد به عنوان فرستاده) و پیامبر؛ با همهٔ آنچه با آن فرستاده شده و به ما ابلاغ کرده است، [کسی که چنین بگوید] بهشت بر او واجب می‌شود.

1. تشویق به گفتن این دعا، و بیان ثوابی که بر آن مترتب است.
2. راضی بودن به الله به عنوان پروردگار، متضمن این است که انسان جز او را نپرستد.
3. راضی بودن به محمد صلی الله علیه و سلم به عنوان پیامبر و فرستاده، متضمن طاعت از ایشان علیه الصلاة والسلام و فرمانبرداری در برابر سنتشان است.
4. راضی بودن به اسلام به عنوان دین، راضی بودن به آن چیزی است که خداوند برای بندگانش برگزیده است.
5. مستحب بودن گفتن این دعا نزد شهادتین پس از شنیدن اذان، همان‌طور که در روایات دیگر آمده است.
6. و در حدیثی دیگر، مستحب بودنِ [گفتنِ] این دعا به هنگام صبح و شام آمده است.

سنن أبي داود (2/ 635) (1529). شرح أبي داود للعيني (5/ 439). شرح سنن أبي داود لابن رسلان (7/ 348). المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم (3/ 710).