آداب استاد و شاگرد

در این حدیث آمده که رسول الله صلی الله علیه وسلم به همراه جمعی از صحابه در مسجد نشسته بودند که سه مرد وارد مسجد شدند؛ دو نفر از آنان به رسول الله صلی الله علیه وسلم رو آوردند و یکی از آنها بازگشت؛ این دو نفر در مجلس رسول الله صلی الله علیه وسلم حضور یافتند؛ یکی از آنها جایی خالی در مجلس یافت و نشست؛ و مجلس به گونه ای بود که صحابه در جلوی رسول الله صلی الله علیه وسلم حلقه زده بودند؛ فرد دیگر پشت آنها نشست؛ اما سومین نفر بازگشت؛ زمانی که رسول الله صلی الله علیه وسلم از سخن گفتن فارغ شد و مجلس به پایان رسید، به صحابه فرمود: آیا شما را از سه نفر خبر ندهم: یکی از آنها به الله پناه آورد، پس الله متعال به او جا و پناه داد؛ یعنی برای شنیدن ذکر خداوند در جای خالی نشست و به این ترتیب الله متعال او را با فضیلت این مجلس مبارک گرامی داشت؛ فرد دیگر از خداوند شرم نمود و الله متعال را از او شرم آمد؛ یعنی از ایجاد مزاحمت برای دیگران خودداری کرد و در پشت حلقه نشست و از برکت مجلس محروم نشد؛ اما دیگری که روی گرداند، الله متعال نیز از او روی گرداند یعنی بدون عذر رفت و از برکت مجلس بی بهره ماند.

صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، دار طوق النجاة، ط: الأولى، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي – بيروت. رياض الصالحين، للنووي، تحقيق ماهر الفحل، دار ابن كثير، دمشق -بيروت، ط: الأولى 1428هـ. نزهة المتقين، لمجموعة من المؤلفين، مؤسسة الرسالة، ط: الرابعة عشر،1407هـ. شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين، بإشراف مؤسسة الشيخ، دار الوطن للنشر، الرياض، ط: 1426هـ. بهجة الناظرين، لسليم الهلالي، دار ابن الجوزي، السعودية، ط: الثالثة 1418هـ. تطريز رياض الصالحين، تأليف فيصل آل مبارك، تحقيق د. عبد العزيز آل حمد، دار العاصمة -الرياض، الطبعة الأولى، 1423هـ. صفات الله عز وجل الواردة في الكتاب والسنة: علوي بن عبد القادر السَّقَّاف، دار الهجرة الطبعة: الثالثة ، 1426هـ - 2006م.

سمرة بن جندب رضی الله عنه خبر می دهد که در دوران رسول الله صلی الله علیه وسلم پسربچه ای کم سن و سال بوده که اقوال ایشان را حفظ می کرده و تنها چیزی که او را از بیان احادیث نبوی بازمی داشته، حضور افراد مسن و بزرگتر از وی بوده است.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، سليم بن عيد الهلالي، دار ابن الجوزي، الطبعة: الأولى 1418هـ. دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين، محمد علي بن البكري بن علان، اعتنى بها: خليل مأمون شيحا، دار المعرفة، بيروت، الطبعة: الرابعة 1425هـ. رياض الصالحين، للنووي، تحقيق: ماهر ياسين الفحل، دار ابن كثير، دمشق، بيروت، الطبعة: الأولى 1428هـ. كنوز رياض الصالحين، مجموعة من الباحثين برئاسة حمد بن ناصر العمار، كنوز إشبيليا، الرياض، الطبعة: الأولى 1430هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ.

مردی از اهل بادیه نزد پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ آمد تا او را به کاری راهنمایی کند که وی را وارد بهشت نماید، پس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به او چنین پاسخ داد که وارد شدن به بهشت و نجات از دوزخ وابسته به ادای ارکان اسلام است؛ از جمله عبادت الله به یگانگی و شرک نیاوردن به او؛ و برپا داشتن نمازهای پنج‌گانه‌ای که الله در هر شبانه‌روز بر بندگانش واجب کرده است. و پرداختن زکات مال که الله بر تو واجب کرده است و دادن آن به مستحقانش. و حفاظت از روزهٔ ماه رمضان در وقت آن. آن مرد گفت: قسم به آنکه جانم به دست اوست، بر اعمال فرضی که از تو شنیدم هیچ طاعت دیگری نمی‌افزایم و از آن چیزی نمی‌کاهم. و چون آن مرد بازگشت، پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمودند: کسی که دوست دارد به مردی از اهل بهشت نگاه کند، این اعرابی را ببیند.

1. توحید الله در عبادت، اولین چیزی است که در دعوت الی الله از آن آغاز می‌شود.
2. اکتفا به آموزش واجبات اسلام برای کسی که تازه مسلمان است.
3. در دعوت به اسلام، اقدام تدریجی (مرحله به مرحله) لازم است.
4. توجه فرد به آموختن امر دینش.
5. اگر مسلمان به انجام واجباتش اکتفا نماید رستگار می‌شود، اما این به معنای سهل‌انگاری در مستحبات نیست؛ زیرا مستحب، نقص فرض را برطرف می‌سازد.
6. ذکر برخی عبادات به شکل خاص، دلیل بر اهمیت آنها و تشویق به آنهاست و به معنای واجب نبودن غیر آن نیست.

صحيح البخاري (2/ 105) (1397). صحيح مسلم (1/ 44) (14). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (15/ 588). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 349). نزهة المتقين، لمجموعة من الباحثين (2/ 861). منار القاري، لحمزة قاسم (3/ 5). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي القاري (1/ 82).

صحابه از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ دربارهٔ چگونگی درود و صَلوات بر او پرسیدند، پس از آنکه نحوهٔ سلام گفتن به ایشان در تحیات را دانستند: «السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته». پس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به آنان از نحوهٔ درود فرستادن بر ایشان خبر می‌دهد به این معنا که بگویند: «اللهُمَّ صَلِّ عَلى مُحمَّدٍ وعَلى آلِ مُحمد» یعنی: با یاد کردن زیبای او در ملأ اعلی (جمع ملائکه) بر او و بر پیروانش و مؤمنان خویشاوندش ثنا بگو. «كما صلَّيتَ على آل إبراهيم» یعنی همانگونه که آل ابراهیم یعنی ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و ذریهٔ آنان و پیروان مؤمن‌شان را مورد فضل خود قرار دادی، محمد ـ صلی الله علیه وسلم ـ را نیز شامل فضل خود بگردان. «إنك حميد مجيد» یعنی: تو در ذات و صفات و افعالت ستوده شده‌ای و عظمت و سلطان و عطای تو وسیع و بی‌کران است. «اللهم بارك على محمدٍ وعلى آل محمد كما باركتَ على آل إبراهيم» یعنی از خیر و کرامت خود بزرگ‌ترینش را به او عطا کن و بر آن بیفزا و پایدارش گردان.

1. سلف، مسائل علمی را به یکدیگر هدیه می‌دادند.
2. واجب بودن درود بر پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ در تشهد پایانی نماز.
3. پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ درود و سلام بر خودشان را به اصحابش آموخت.
4. این صیغه، کامل‌ترین صیغه‌های درود بر پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ است.

صحيح البخاري (8/ 77) (6357). صحيح مسلم (1/ 305) (406). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص208). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (2/ 270). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 170).

این از تواضع رسول الله صلی الله علیه وسلم بود که چون در حال خطبه مرد غریبی نزد ایشان آمد و در مورد دینش سوال داشت، به او روی آورد و خطبه اش را ترک نمود تا به تعلیم او بپردازد؛ صندلی آورده شد و بر آن نشست و به آموزش آن مرد مشغول شد؛ چون آن مرد با شوق و اشتیاق و محبتی که نسبت به علم داشت، آمده بود و طالب فراگیری دینش و عمل به آن بود؛ چنین بود که رسول الله صلی الله علیه وسلم به وی روی آورد و خطبه اش را قطع کرد و به آموزش او پرداخت و بعد از این خطبه اش را کامل نمود.

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن-الرياض، 1426هـ. شرح صحيح مسلم؛ للإمام محي الدين النووي، دار الريان للتراث-القاهرة، الطبعة الأولى، 1407هـ. صحيح مسلم؛ للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبدالباقي، دار عالم الكتب-الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.

حدیث مذکور بر این دلالت دارد که هرکس علمی را بیاموزد که به وسیله ی آن رضایت الله متعال جلب می شود - که طبعا علوم شرعی و توابع آن مانند علوم عربی و موارد مشابه می باشد - و قصد وی از فراگیری آن جز متاع بی ارزش دنیا از جمله مال و جاه نباشد و رضایت الله و سرای آخرت در قصد و نیت وی جایی نداشته باشد، در روز قیامت الله متعال او را به این صورت مجازات می کند که بوی بهشت هم به مشامش نمی رسد؛ چون با عمل آخرت، در پی دنیا بوده است. و محرومیت وی از بوی بهشت، مبالغه در حرام بودن بهشت بر او می باشد؛ چون کسی که بوی چیزی را استشمام نکند، قطعا به آن دست نمی یابد. و به این معناست که چنین کسی مستحق آن است که وارد بهشت نشود؛ اما وضعیت گنه کار در مشیت خداوند است و چنین کسی در جایگاه گنه کاری است که بر ایمان مرده است.

سنن أبي داود (5/ 504) (3664). سنن ابن ماجه (1/ 169) (252). مسند أحمد (14/ 169) (8457). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (2/ 477). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (16/ 507). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 957). بهجة الناظرين، لسليم الهلالي (2/ 447). عون المعبود شرح سنن أبي داود، العظيم آبادي (10/ 70). حاشية السندي على سنن ابن ماجه، لمحمد التتوي (1/ 110).

این حدیث به شدت در مورد کتمان علم و دانش هشدار می دهد و از این مساله بر حذر می دارد که کسی از علمی سوال شود که مرتبط با امر دین سوال کننده باشد و سوال شونده ملزم به بیان آن باشد، اما آن را بیان نکند و پاسخ نگوید؛ الله متعال در روز قیامت چنین کسی را با قرار دادن لگامی از آتش در دهانش مجازات می کند؛ تا مجازات وی از جنس عملش باشد چنانکه در دنیا لگام سکوت بر دهانش بسته بود. وعید مذکور در این حدیث متوجه کسی است که می داند سوال کننده جهت راهنمایی سوال می کند اما از پاسخ دادن به سوال وی خودداری می کند؛ اما اگر بداند که سوال وی از روی امتحان و آزمایش است و قصد وی از آن راهنمایی و دانستن و عمل کردن به مقتضای آن نیست، در این صورت سوال شونده در پاسخ گفتن مختار است و وعید مذکور در حدیث شامل او نمی شود.

- الجامع الصحيح –وهو سنن الترمذي-؛ للإمام محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق أحمد شاكر وآخرين، مكتبة الحلبي-مصر، الطبعة الثانية، 1388هـ. - رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح؛ تأليف ملا علي القاري، تحقيق صدقي العطار، دار الفكر-بيروت، الطبعة الأولى، 1412هـ. - مشكاة المصابيح؛ تأليف محمد بن عبدالله التبريزي، تحقيق محمد ناصر الدين الألباني، المكتب الإسلامي-بيروت، الطبعة الثانية، 1399هـ. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. - سنن أبي داود, أبو داود سليمان بن الأشعث بن إسحاق بن بشير بن شداد بن عمرو الأزدي السِّجِسْتاني, المحقق: محمد محيي الدين عبد الحميد, المكتبة العصرية، صيدا – بيروت. - مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2001م. - مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي بن سلطان الملا الهروي القاري، الناشر: دار الفكر، بيروت – لبنان، الطبعة: الأولى، 1422هـ - 2002م. - بهجة الناظرين, سليم بن عيد الهلالي، الناشر: دار ابن الجوزي ، سنة النشر: 1418 هـ- 1997م. - سنن ابن ماجه, ابن ماجه أبو عبد الله محمد بن يزيد القزويني، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي, الناشر: دار إحياء الكتب العربية - فيصل عيسى البابي الحلبي. - مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، أبو الحسن عبيد الله بن محمد الرحماني المباركفوري, الناشر: إدارة البحوث العلمية والدعوة والإفتاء - الجامعة السلفية، بنارس الهند, الطبعة: الثالثة - 1404 هـ، 1984 م.

پیامبر صلی الله علیه و سلم برای کسی که حدیثشان را بشنود و آن را حفظ کند تا به دیگری برساند، دعای شادابی، طراوت و زیبایی در دنیا کردند، و اینکه خداوند او را به طراوت، نعمت و شادابی بهشت در آخرت برساند؛ زیرا چه بسا کسی که حدیث به او منتقل شده، فهمیده‌تر، فقیه‌تر و تواناتر بر استنباط از ناقل حدیث باشد. پس [چه بسا] اولی در حفظ و نقل مهارت دارد و دومی در فهم و استنباط.

1. تشویق به حفظ سنت نبوی و رساندن آن به مردم.
2. بیان فضیلت اهل حدیث، و شرافتِ طلبِ آن.
3. فضیلت علما، که آنان اهل استنباط و فهم هستند.
4. فضیلت صحابه رضوان الله علیهم، زیرا آنان کسانی بودند که حدیث رسول خدا صلی الله علیه و سلم را شنیدند و به ما رساندند.
5. مناوی گفته است: [این حدیث] بیان کرد که فقاهت (فهم عمیق) شرط راوی حدیث نیست، بلکه شرط او حفظ کردن است، و بر فقیه است که بفهمد و تدبر کند.
6. ابن عیینه گفته است: هیچ‌کس نیست که به دنبال حدیث باشد، مگر آنکه به خاطر این حدیث، در چهره‌اش شادابی و طراوتی است.
7. حفظ نزد محدثین بر دو نوع است: حفظ قلبی و سینه‌ای، و حفظ کتابی و سطری. و دعای موجود در حدیث شامل هر دو نوع می‌شود.
8. فهم‌های مردم متفاوت است، پس چه بسا کسی که [حدیث] به او رسانده می‌شود، از شنونده فهمیده‌تر باشد، و چه بسا حامل فقهی که خود فقیه نباشد.

سنن الترمذي (4/ 394) (2657). سنن ابن ماجه (1/ 157) (232). مسند أحمد (7/ 221) (4157). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 476). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 446). فيض القدير شرح الجامع الصغير، لعبدالرؤوف المناوي (3/ 206). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (16/ 496). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 956).