رُقيهٔ شرعى

حصین بن عبدالرحمن رحمه الله از گفتگویی خبر می دهد که بین او و سعید بن جبیر رحمه الله در مورد رقیه خواندن صورت گرفت؛ چون حصین را عقرب نیش زده بود و جهت مداوای آن رقیه ی شرعی خوانده بود؛ زمانی که سعید دلیل این کارش را جویا شد، به وی از حدیث شعبی خبر داد که محتوای آن مباح بودن رقیه به خاطر چشم زخم و سم بود؛ بنابراین سعید او را در این زمینه ستایش و تایید کرد. اما برای او حدیثی را روایت کرد که ترک رقیه را کار خوبی معرفی می کرد؛ و آن حدیث ابن عباس رضی الله عنهما و بیانگر چهار صفتی بود که هرکس موصوف به آنها باشد، مستحق بهشت رفتن بدون حساب و عذاب می باشد. و عبارتند از: طلب نکردن رقیه، داغ نکردن، فال نگرفتن و اعتماد صادقانه به الله متعال؛ و زمانی که عکاشه از رسول الله صلی الله علیه وسلم خواست تا برای وی دعا کند از آنها باشد، رسول الله صلی الله علیه وسلم خبر داد که او از آنان است. و چون مرد دیگری برخاست و همین خواسته را مطرح کرد، رسول الله صلی الله علیه وسلم با خوشرویی پاسخ وی را به گونه ای داد که طرح این سوال و درخواست متوقف شود.

-صحيح البخاري، المحقق: محمد زهير بن ناصر الناصر، الناشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422ه. -صحيح مسلم، المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت. -الملخص في شرح كتاب التوحيد، دار العاصمة، الرياض، الطبعة: الأولى، 1422ه - 2001م. -الجديد في شرح كتاب التوحيد، مكتبة السوادي، جدة، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الخامسة، 1424هـ - 2003م.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ کارهایی را ذکر می‌کند که انجام آنها شرک است، از جمله: اولا: رقیه؛ سخنانی است که اهل جاهلیت برای شفا به زبان می‌آوردند و حاوی سخنان شرک‌آمیز بود. ثانیا: تمیمه آویزهایی از قبیل مهره و مانند آن است که برای دفع چشم‌زخم از کودکان و حیوانات آویزان می‌کردند. ثالثا: تِوَله؛ که برای جلب محبت یکی از زوجین نسبت به دیگری ساخته می‌شد. این امور از مصادیق شرک هستند، زیرا سبب قرار دادن چیزی است که سبب شرعی نیست و نه با دلیل ثابت شده است و نه با سببی حسی بر مبنای آزمایش و تجربه. اما اسباب شرعی مانند خواندن قرآن یا اسباب حسی مانند داروهایی که مفید بودن آنها با تجربه ثابت شده، جایز است، البته به این اعتقاد که سبب هستند و نفع و ضرر به دست الله است.

1. محافظت از توحید و عقیده از عواملی که به آن آسیب می‌زنند.
2. تحریم استفاده از رقیه‌های شرکی و تمیمه‌ها و مهره‌ها و تعویذ محبت.
3. اعتقاد انسان به این اسباب سه‌گانه شرک اصغر است زیرا چیزی را که سبب نیست به عنوان سبب قرار داده است، اما این اعتقاد که موارد مذکور ذاتا سود و زیان می‌رسانند شرک اکبر است.
4. هشدار نسبت به انجام اسباب شرکی و حرام.
5. تحریم رقیه و اینکه از مصادیق شرک است، مگر رقیه‌هایی که مشروع هستند.
6. باید وابستگی دل فقط به الله باشد، زیرا سود و زیان تنها از سوی اوست و شریکی در این امر ندارد؛ و خیر نمی‌آید مگر از سوی الله و کسی جز الله شر را دفع نمی‌کند.
7. رُقیهٔ جایز سه شرط دارد: ۱- این اعتقاد وجود داشته باشد که رُقیه سبب است و جز به اذن الله سود نمی‌رساند. ۲- باید از قرآن و نام‌های الله و صفات او و دعاهای نبوی و دعاهای مشروع باشد. ۳- باید با زبانی مفهوم باشد و حاوی طلسم و جادو و جنبل نباشد.

سنن أبي داود (6/ 31) (3883). سنن ابن ماجه (4/ 554) (3530). مسند أحمد (6/ 110) (3615). الجديد في شرح كتاب التوحيد، لمحمد القرعاوي (ص91). الملخص في شرح كتاب التوحيد، لصالح الفوزان (ص79). القول المفيد على كتاب التوحيد، لابن عثيمين (1/ 180).

پیامبر صلی الله علیه و سلم هرگاه بیماری را عیادت می‌کردند، برایش دعا کرده و می‌فرمودند: خداوندا «أَذْهِبِ» (ببر) و بزدای «الْبَاسَ» (رنج) و شدت بیماری را، «رَبَّ النَّاسِ» (ای پروردگار مردم) و آفریدگار و پرورش‌دهندهٔ آنان، «وَاشْفِ» (و شفا بده) این بیمار را «أَنْتَ» (تویی) ای منزه «الشَّافِي» (شفادهنده) و به نام شفادهنده‌ات به تو متوسل می‌شوم، «لَا شِفَاءَ» (هیچ شفایی) برای بیمار حاصل نمی‌شود «إِلَّا شِفَاؤُكَ» (مگر شفای تو) و عافیتت، «شِفَاءً» (شفایی) مطلق «لَا يُغَادِرُ» (که باقی نمی‌گذارد) و به جا نمی‌گذارد «سَقَمًا» (و بیماریِ دیگری).

1. شفادهنده خداوند عز و جل است، و اما پزشک و دارو، اسبابی هستند که جز به اذن خدا نه سودی می‌رسانند و نه زیانی.
2. عیادت بیمار از حقوق میان مسلمانان است، و این [حق] در مورد خانواده سزاوارتر است.
3. ترغیب کسی که بیمار را عیادت می‌کند به اینکه برای او با این دعای مبارک و مأثور دعا کند.
4. از روش هدایتیِ پیامبر صلی الله علیه و سلم، درمان با رُقْیهٔ شرعی یعنی با قرآن و دعاهای نیکو بوده است. پس ایشان صلی الله علیه و سلم هرگاه بیمار می‌شدند، خود را رُقیه می‌کردند و همچنین هر کس از خانواده‌شان یا غیر آنان که بیمار می‌شد، او را رقیه می‌کردند.
5. ابن حجر گفته است: دعا کردن برای شفای بیمار، با وجود آنچه بیماری از جمله اسباب کفارهٔ گناهان و ثواب است - چنانکه احادیث بر آن متفق‌اند - مورد اشکال قرار گرفته است. و پاسخ این است که: دعا خود عبادت است و با ثواب و کفاره منافاتی ندارد؛ زیرا آن دو [ثواب و کفاره] در همان ابتدای بیماری و با صبر بر آن حاصل می‌شوند. و دعاکننده میان دو نیکی قرار دارد: یا مقصودش حاصل می‌شود، یا در عوضِ آن، [دعایش] با جلب نفعی یا دفع ضرری جبران می‌شود، و همهٔ اینها از فضل خداوند متعال است.

صحيح البخاري (7/ 134) (5750). صحيح مسلم (4/ 1721) (2191). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 162). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 477). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (11/ 539). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 687).

در حدیث ابوسعید خدری رضی الله عنه آمده که جبریل نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمده و از ایشان می پرسد: آیا بیماری؟ رسول الله در پاسخ می گوید: بله؛ پس جبریل می گوید: «بِسْمِ الله أرْقِيكَ، مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يُؤْذِيكَ، مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ أَوْ عَيْنِ حَاسِدٍ، اللهُ يَشْفِيكَ، بِسمِ اللهِ أُرقِيكَ» و این دعایی است از جانب اشرف ملائکه برای اشرف پیامبران؛ و اینکه در حدیث آمده که جبریل می پرسد: «اشتکیت: بیمار شدی؟» و رسول الله پاسخ می دهد بله؛ بیانگر این مطلب است که اشکالی ندارد وقتی مردم از بیمار بودن بیمار پرسیدند، به مردم بگوید بیمارم؛ و بیان این مساله از باب شکایت خالق نزد مخلوق نیست که می گوید: الله مرا به این سبب و آن سبب بیمار کرده است؛ و به این ترتیب از خالق نزد مخلوق شکایت می کند که این کار ناجایز است. و بر این اساس است که یعقوب علیه السلام می گوید: «إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللهِ» [یوسف: 86] «شكايت پريشان حالی و اندوه خود را تنها و تنها به (درگاه) خدا می برم». اینکه در دعای جبریل آمده: «مِنْ شَرِّ كُلِّ نَفْسٍ أَوْ عَيْنِ حَاسِدٍ، اللهُ يَشْفِيكَ» یعنی دعا می کنم الله تو را از شر هر بشر و جنی و یا هر جانداری و از شر چشم زخم حسود در پناه خویش قرار دهد؛ زیرا نفس حسود که دوست ندارد الله متعال نعمت هایش را نصیب بندگانش کند، خبیث و شرور است و گاهی چنین نفس خبیث و شروری سبب زیان دیدن محسود می شود؛ و بر این اساس است که جبریل می گوید: "أَوْ عَيْنِ حَاسِدٍ، اللهُ يَشْفِيكَ" یعنی الله متعال آن را از تو دور گرداند و رنجش را از بین ببرد. و اینکه می فرماید: "بِسمِ اللهِ أُرقِيكَ" درواقع دعا را با بسم الله آغاز نموده و به پایان می برد.

صحيح مسلم (4/ 1718) (2186). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 164). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص538). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 485). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (11/ 568). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 690).

عثمان بن ابی العاص رضی الله عنه دچار دردی می‌شود که نزدیک است او را از پای درآورد، پس پیامبر به عیادت ایشان می‌رود و به او دعایی را می‌آموزد که بیماری‌اش را برطرف سازد؛ به این صورت که دستش را بر محل درد بگذارد و سه بار «بسم الله» بگوید و سپس هفت بار بگوید: أَعُوذُ بِاللهِ وَقُدْرَتِهِ مِنْ شَرِّ مَا أَجِدُ وَأُحَاذِرُ. یعنی: پناه می‌برم به الله و قدرتش از دردی که در حال حاضر در بدنم حس می‌کنم و غم و ترسی که می‌ترسم در آینده دچارش شوم یا اینکه بیماری‌ام ادامه یابد و درد آن در بدنم گسترش یابد.

1. مستحب بودن رُقیه خواندن انسان بر خودش، چنانکه در این حدیث آمده است.
2. شکایت کردن از درد - بدور از بی‌صبری و اعتراض - منافاتی با توکل و صبر ندارد.
3. دعا از جملهٔ اسباب است، بنابراین باید لفظ و تعداد گفتنش را رعایت نمود.
4. این دعا برای هر درد بدنی مناسب است.
5. گذاشتن دست بر موضع درد، هنگامی رُقیه خواندن با این دعا.

صحيح مسلم (4/ 1728) (2202). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 163). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 481). فيض القدير شرح الجامع الصغير، لعبدالرؤوف المناوي (1/ 284). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 689).

چون کسی بیمار یا زخمی می شد و جراحتی بر می داشت، رسول الله صلی الله علیه وسلم مقداری از آب دهانش را بر انگشت سبابه اش قرار می داد و به خاک می مالید و اندکی خاک بر می داشت و با آن محل زخم یا درد را مسح می کرد و می فرمود: «بِسمِ اللهِ، تُرْبَةُ أرْضِنَا، بِرِيقَةِ بَعْضِنَا، يُشْفَى بِهِ سَقِيمُنَا، بإذْنِ رَبِّنَا»: «به نام الله؛ بيمارمان با اين خاک (که) با آب دهانِ يکی از ما (آغشته است)، به فرمان پروردگارمان بهبود می يابد».

بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، تأليف سليم الهلالي، دار ابن الجوزي. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير - دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن - الرياض، 1426هـ. شرح صحيح مسلم، للإمام محي الدين النووي، دار الريان للتراث - القاهرة، الطبعة الأولى، 1407هـ. صحيح البخاري، للإمام أبي عبدالله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبدالباقي، دار عالم الكتب - الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. كنوز رياض الصالحين، فريق علمي برئاسة أ.د. حمد العمار، دار كنوز إشبيليا - الرياض، الطبعة الأولى، 1430هـ. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة - بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ.

چنانکه در حدیث مذکور آمده است، رسول الله صلی الله علیه وسلم از شر جن و چشم زخم انسان حسود از طریق دعاها و اذکار به الله پناه می جست و می فرمود: «أعوذ بالله من الجان وعين الإنسان»: «به الله پناه می برم از جن و چشم انسان». تا اینکه معوذتین نازل شد و از آن پس اغلب با این دو سوره به الله متعال پناه می برد و سایر دعاها و اذکار و رقیه ها را ترک می کرد. چون این دو سوره در دو بخشِ: "کسی که به او پناه برده می شود و آنچه از آن پناه برده می شود" جامع و مانع بود.

1-بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين؛ تأليف: سليم بن عيد الهلالي، الناشر: دار ابن الجوزي ، سنة النشر: 1418 هـ- 1997م 2-الجامع الصحيح –وهو سنن الترمذي-؛ للإمام محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق الشيخ أحمد شاكر، مكتبة الحلبي-مصر، الطبعة الثانية، 1388هـ. 3-رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. 4-سنن ابن ماجه؛ للحافظ محمد بن يزيد القزويني، حققه محمد فؤاد عبدالباقي، دار إحياء الكتب العربية. 5-السنن الصغرى للنسائي "المجتبى"، تحقيق: عبد الفتاح أبو غدة، نشر: مكتب المطبوعات الإسلامية – حلب، الطبعة: الثانية، 1406ه – 1986م. 6-كنوز رياض الصالحين؛ فريق علمي برئاسة أ.د. حمد العمار، دار كنوز إشبيليا-الرياض، الطبعة الأولى، 1430هـ. 7-مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي بن سلطان الملا الهروي القاري، الناشر: دار الفكر، بيروت – لبنان، الطبعة: الأولى، 1422هـ - 2002م. 8-مشكاة المصابيح؛ تأليف محمد بن عبدالله التبريزي، تحقيق محمد ناصر الدين الألباني، المكتب الإسلامي-بيروت، الطبعة الثانية، 1399هـ. 9-نزهة المتقين شرح رياض الصالحين؛ تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة-بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. 10- دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين, محمد علي بن محمد البكري الصديقي الشافعي, اعتنى بها: خليل مأمون شيحا, الناشر: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت – لبنان, الطبعة: الرابعة، 1425 هـ - 2004 م.

پیامبر صلی الله علیه و سلم خبر داده‌اند که هیچ مسلمانی نیست که مسلمانی دیگر را در بیماری‌اش که وقت مرگش در آن فرا نرسیده، زیارت کند، سپس عیادت‌کننده برای بیمار با این سخنش دعا کند: «أَسْأَلُ اللَّهَ الْعَظِيمَ» (از خداوند بزرگ) در ذات، صفات و افعالش، «رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ أَنْ يَشْفِيَكَ» (پروردگار عرش بزرگ، می‌خواهم که تو را شفا دهد)، و این دعا را هفت بار بر او تکرار کند، مگر آنکه خداوند او را از آن بیماری عافیت می‌بخشد.

1. مستحب بودن دعا برای بیمار با این دعا، و تکرار کردن آن هفت بار.
2. تحقق شفا برای کسی که این دعا نزد او گفته شود، به اذن خداوند متعال، اگر از روی صدق و صلاح صادر شود.
3. این دعا را می‌توان پنهانی و آشکارا گفت، و همهٔ اینها جایز است، اما اگر به گوش بیمار برساند، بهتر و برتر است؛ زیرا در آن، وارد کردن شادی بر [قلب] او وجود دارد.

سنن أبي داود (5/ 22) (3106). سنن الترمذي (3/ 593) (2083). السنن الكبرى للنسائي (9/ 385) (10820). مسند أحمد (4/ 40) (2137). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 163). تطريز رياض الصالحين، لفيصل آل مبارك (ص537). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (4/ 483). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (11/ 559). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 689).