معاملهٔ اصل و محصول

حق تلقیح برای فروشنده است و ثمره را شامل می شود چون سبب آن می باشد؛ مگر اینکه مشتری شرط کرده باشد که ثمره برای او باشد – هرچند نخل تلقیح شده باشد – و فروشنده این شرط را بپذیرد. و مبنای معامله شرط ها و توافق طرفین در مورد آنها می باشد. همچنین برده ای که آقایش مالی به او داده است، اگر او را بفروشد، مال برده از آنِ آقایش می باشد که او را فروخته است و عقد قرار داد آن را در بر نمی گیرد؛ مگر اینکه مشتری آن را شرط کند یا بخشی از آن را شرط نماید که در این صورت در معامله دخیل است.

تأسيس الأحكام، للنجمي، ط2، دار علماء السلف، 1414هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم، لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408 هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري، ط دار الفكر بدمشق، الطبعة الأولى. صحيح البخاري، دار طوق النجاة، ط 1422هـ. صحيح مسلم، ط دار إحياء التراث العربي، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي.

عرایا جمع «عریة» به این معناست که: کسی به وقت رسیدن خرمای تازه تمایل به خوردن آن داشته باشد اما به جهت فقری که دارد نتواند آن را تهیه کند اما چون خرمای خشک دارد، با خرمای خشک، خرمای روی نخل را می خرد؛ به شرطی که خرمای تازه به اندازه ی پنج وسق در نظر گرفته شود. چون مساله ی عرایا در اصل حرام بوده و به سبب نیاز و تنها به اندازه ی نیاز مباح می باشد. بنابراین فقط به مقدار پنج وسق یا کمتر از آن اجازه داده شده است. چون استفاده از همین مقدار خرمای تازه، کفایت می کند؛ و اصل این است که ربای فضل حرام می باشد چنانکه وقتی از رسول الله صلی الله علیه وسلم در مورد فروختن خرمای تازه به خرمای خشک سوال می شود، می فرماید: «أَيَنْقُصُ الرُّطَبُ إِذَا يَبِسَ؟»: «آیا وقتی خرمای تازه خشک شود، وزن آن کاسته می شود؟» گفتند: بله؛ فرمود: «فَلَا إِذًا»: «در این صورت چنین معامله ای درست نیست». و این حدیث صحیح می باشد.

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب - الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام، للشيخ إسماعيل الأنصاري -مطبعة السعادة- الطبعة الثانية، 1392ه. - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله البسام، تحقيق محمد صبحي حسن حلاق، مكتبة الصحابة، الشارقة، الطبعة العاشرة، 1426ه.

فروختن خرمای تازه بر روی نخل به خرمای خشک حرام است و این معامله مزابنه نامیده می شود؛ چون در مساوی بودن دو نوع جنس ربوی جهل وجود دارد؛ اما مساله ی عرایا از آن مستثنی می باشد؛ و آن عبارت است از مبادله ی خرمای تازه بر روی نخل با خرمای خشک بنا بر شروطی معین؛ از جمله اینکه در کمتر از پنج وسق باشد. ارزهای نقد مانند دینار و درهم در ابتدا اندک بود و در این شرایط، در مدینه زمان خرماهای تازه و استفاده از آنها می رسید و مردم به آنها نیاز داشتند و برخی درهم و دیناری نداشتند که با آن خرمای تازه بخرند، بنابراین به آنان اجازه داده شد تا مقدار خرمای مصرفی خود را با خرمای خشک خریداری کنند به این شرط که مساوی بودن مقدار آنها در زمانی که خرمای تازه خشک می شود، رعایت شود. بنابراین عرایا از تحریم مزابنه استثنا می باشد.

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب - الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام، للشيخ إسماعيل الأنصاري -مطبعة السعادة- الطبعة الثانية، 1392ه. - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله البسام، تحقيق محمد صبحي حسن حلاق -مكتبة الصحابة- الشارقة، الطبعة العاشرة، 1426ه.