Yusuf

لَقَدْ كَانَ فِى قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُو۟لِى ٱلْأَلْبَـٰبِ ۗ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَىٰ وَلَـٰكِن تَصْدِيقَ ٱلَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَىْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ 111

{111} "Kwa hakika katika hadithi zao;” yaani, Hadithi za Manabii na Mitume na kaumu wao "zingatio kwa wenye akili.” Yaani, wanayazingatia watu wema na watu waovu, na kwamba anayefanya mfano wa kitendo chao, anapatwa na yale yaliyowapata ya heshima au fedheha. Na wanayazingatia pia kuhusiana na sifa alizo nazo Mwenyezi Mungu za ukamilifu na hekima kubwa, na kwamba Yeye ndiye Mungu ambaye hapana apasae kuabudiwa isipokuwa Yeye tu, bila mshirika yeyote. Na kauli yake, “Hazikuwa hadithi tu zilizozuliwa;” yaani, haikuwa Qur-ani hii ambayo Mwenyezi Mungu aliwasimulia ndani yake habari za ghaibu ni katika hadithi za kuzuliwa na kutungwa tu; "bali ni za kusadikisha yale yaliyo kabla yake” miongoni mwa Vitabu vilivyotangulia kwa kuafikiana navyo na kuvishuhudia usahihi wake, "na ufafanuzi wa kina wa kila kitu” wanachohitaji waja katika misingi ya dini na matawi yake na ushahidi na hoja mbalimbali. "Na ni uwongofu na rehema kwa kaumu inayoamini.” Kwa sababu ya elimu ya kuijua haki na kuipendelea, wanapata uwongofu. Na kwa sababu ya malipo yao ya haraka na ya baadaye, wanapata rehema.

Mlango unaohusiana na kutaja baadhi ya mazingatia na faida zilizomo katika kisa hiki kikubwa, ambacho mwanzo wake Mwenyezi Mungu alisema, “Sisi tunakusimulia simulizi nzuri.” Na akasema: “Hakika katika Yusuf na nduguze ziko ishara kwa wanaouliza.” Na akasema mwisho wake: "Kwa hakika katika hadithi zao limo zingatio kwa wenye akili” zaidi ya yale manufaa yaliyotajwa ndani yake hapo awali. Basi miongoni mwake ni kwamba kisa hiki ni katika visa vizuri zaidi, vilivyo wazi zaidi, na villivyo bainifu zaidi. Kwa sababu ndani yake kuna aina mbalimbali za kuhama kutoka katika hali moja hadi nyingine, na kutoka katika mtihani mmoja hadi mtihani mwingine, na kutoka katika mtihani hadi katika mtihani na neema, na kutoka katika udhalilifu hadi katika utukufu, na kutoka katika utumwa hadi katika utawala, na kutoka katika kutengana na mgawanyiko hadi katika kukutana na kuungana, na kutoka katika huzuni hadi katika furaha, na kutoka katika ustawi hadi katika ukame, na kutoka katika ukame hadi katika ustawi, na kutoka katika dhiki hadi katika wasaa, na kutoka katika kupinga hadi katika kukiri. Basi ni mwingi wa baraka yule aliyekisimulia kwa uzuri, na aliyekifanya kuwa wazi, na kukibainisha. Na miongoni mwake ni kwamba ndani yake kuna msingi wa kisheria unaoruhusu kutafsiri ndoto. Kwa maana elimu ya kutafsiri ndoto ni katika elimu muhimu ambazo Mwenyezi Mungu humpa amtakaye katika waja wake, na kwamba mara nyingi tafsiri za ndoto hizi zinajengeka kwa jambo la kufailiana na kufanana katika jina na sifa. Kwa maana ndoto ya Yusuf ambayo aliona kuwa jua, mwezi, na nyota kumi na moja zilikuwa zinamsujudia, namna ya uhusiano ni kwamba nuru hizi ni pambo na uzuri wa mbingu na zina manufaa kwake. Vile vile Manabii na wanachuoni ndio pambo na uzuri wa ardhi, na kupitia kwao watu huongoka katika giza mbalimbali kama wanavyoongoka kwa nuru hizi, na kwa sababu msingi wake ni baba yake na mama yake, na ndugu zake ni matawi yake. Basi inafaa zaidi kwamba msingi uwe mkubwa zaidi katika nuru na umbile kuliko kilicho tawi kwake. Basi ndiyo maana jua likawa mama yake, mwezi ukawa baba yake, na nyota zikawa ndugu zake. Na inafaa zaidi kwa kuwa katika kiarabu jua ni neno la kike, basi ndiyo maana likawa mama yake, na mwezi na sayari ni vya kiume, basi ndiyo vikawa baba yake na ndugu zake. Na pia kuna uhusiano kwamba mwenye kusujudu huwa anamtukuza na kumheshimu yule anayemsujudia. Naye anayesujudiwa anatukuzwa na kuheshimiwa sana. Kwa hivyo, hilo liliashiria kwamba Yusuf atatukuzwa na kuheshimiwa sana na wazazi wake na ndugu zake. Na ni lazima kutokana na hilo kwamba atachaguliwa na kuboreshwa katika elimu na fadhila zenye kulazimu kufanyika kwa hilo. Na ndiyo maana baba yake akamwambia: "Na hivyo ndivyo Mola wako Mlezi atakuteua na atakufundisha katika tafsiri ya mambo.” Na pia kuna uhusiano katika ndoto ya wale vijana wawili kwamba alifasiri ndoto ya yule aliyeona kwamba anakamua mvinyo, kwamba anayekamua mvinyo kwa kawaida huwa mtumishi kwa mtu mwingine, na kilichokamuliwa hicho huwa kimekusudiwa kwacho mtu mwingine. Kwa hivyo, akaifasiri kwa mwisho wake, nao ni kwamba atamnywesha bwana wake. Na hilo linajumuisha kutoka kwake jela. Na alifasiri ndoto ya yule aliyeona kwamba amebeba mkate juu ya kichwa chake na kwamba ndege wanakula kwa mkate huo kwamba ngozi ya kichwa chake, nyama, na ubongo ulio ndani yake kwamba amevibeba hivyo, na kwamba atawekwa mahali wazi kwa namna kwamba ndege wataweza kula katika kichwa chake. Kwa hivyo akaona kutokana na hali yake kwamba atauawa na kusulubishwa baada ya kifo chake na atawekwa mahali wazi kwa ajili ya ndege ili wale katika kichwa chake, na hilo haliwi isipokuwa kwa kusulubishwa tu baada ya kuuawa. Na aliifasiri ndoto ya mfalme ya ng’ombe na masuke kwamba vinaashiria miaka yenye rutuba na miaka ya ukame. Na sababu ya uhusiano huu ni kwamba hali na maslahi ya raia yanahusiana na mfalme, na akitengenea, yanatengenea, na akiharibika, yanaharibika. Na vile vile miaka, kwayo kunakuwepo kutengenea kwa raia na kunyooka kwa mambo maisha au ukosefu wake. Na ama ng'ombe, hao wanatumika katika kuilima ardhi na kuinywesha maji. Kwa hivyo, mwaka ukiwa na rutuba, wananenepa, na ukiwa na ukame, wanakonda. Na vile vile masuke ya nafaka yanakuwa mengi na mabichi katika hali ya rotuba. Na katika hali ya ukame hupunguka na kukauka, na hilo ndilo zao bora zaidi la ardhi. Na miongoni mwake ni ule ushahidi uliomo juu ya usahihi wa unabii wa Muhammad – rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake – kwa kuwa aliwahadithia kaumu yake kisa hiki kirefu ilhali hakusoma vitabu vya watu wa kale, wala hakusoma kwa yeyote ambaye kaumu yake wanamuona miongoni mwao asubuhi na jioni, naye alikuwa hajui kusoma wala kuandika, na kisa hiki kilikuwa kinakubaliana na yale yaliyo katika vitabu vilivyotangulia, na hukuwa pamoja nao walipoazimia jambo lao hilo walipokuwa wanafanya njama zao. Na miongoni mwake mtu ajiepushe na sababu za maovu na afiche yale yanayohofiwa kuwa ni madhara kwake kwa mujibu wa yale aliyomwambia Yaaqub Yusuf: "[Ewe mwanangu!] Usiwasimulie nduguzo ndoto yako, wakaja kukufanyia njama.” Na miongoni mwake ni inaruhusika kumtaja mtu jambo asilolipenda kwa njia ya kumshauri mwingine, kwa mujibu wa kauli yake "wakaja kukufanyia njama” Na miongoni mwake ni kwamba neema ya Mwenyezi Mungu juu ya mja ni neema pia juu ya wale wanaofungamana naye kama vile familia yake, jamaa zake, na marafiki wake, na kwamba labda neema hiyo inaweza kuwajumuisha na wakapata yale yaliyompata kwa sababu yake, kama alivyosema Yaaqub katika tafsiri yake ya ndoto ya Yusuf. “Na hivyo ndivyo Mola wako Mlezi atakuteua na atakufundisha katika tafsiri ya mambo. Na atatimiza neema zake juu yako na juu ya ukoo wa Yaa'qub.” Na neema hiyo ilipomkamilikia Yusuf, familia ya Yaaqub ikapata yale iliyopata miongoni mwa utukufu mwingi, kuimarishwa katika ardhi, na furaha na hali nzuri kwa sababu ya Yusuf. Na miongoni mwake ni kwamba uadilifu unahitajika katika mambo yote, si katika kiongozi kuamiliana na raia wake wala katika mengineyo, hata katika kuamiliana kwa mzazi na watoto wake katika upendo, upendeleo na mambo mengine; na kwamba katika kwenda kinyume katika hayo, jambo hilo linamvurugikia na hali zinamharibikia. Na ndiyo maana Yaaqub alipomtanguliza Yusuf kwa upendo na akampendelea kuliko ndugu zake, yakawapata yale yaliyowapata wao na baba yao na kaka yao. Na miongoni mwake ni kujihadhari na uovu wa madhambi, na kwamba dhambi moja inaitia dhambi nyingi, na halimtoshi mtendaji wake isipokuwa kwa kufanya makosa kadhaa. Kwani ndugu zake Yusuf walipotaka kumtenga na baba yake, walilifanyia hila za aina mbalimbali, na wakadanganya mara kadhaa, na wakamficha baba yao ukweli kuhusiana na shati lile na damu iliyokuwa juu yake, na kuhusu kuja kwao usiku huku wanalia. Na wala usikatae kwamba kulikuwa na kutafuta kwingi katika kipindi hicho, bali pengine hilo liliendelea hadi walipokutana na Yusuf, na kila walipotafuta, ukawa unafanyika udanganyifu ule uliofanyika na uzushi. Na huu ndio uovu wa dhambi na athari zake, zinazofuatana nayo, na zinazotangulia na zilizofuata baadaye. Na miongoni mwake ni kwamba kinachozingatiwa katika hali ya mja ni ukamilifu wa mwisho wake, sio upungufu wa mwanzo wake. Kwa maana wana wa Yaaqub, amani iwe juu yao, walifanya yale waliyofanya mwanzoni, ambayo ni katika sababu kubwa zaidi ya upungufu na lawama, kisha jambo lao hilo likamalizika na toba ya kweli na msamaha kamili kutoka kwa Yusuf na baba yao, na kuwaombea maghfira na rehema. Na mja akisamehe haki yake, basi Mwenyezi Mungu ndiye bora zaidi wa wanaorehemu. Na ndiyo maana katika kauli sahihi zaidi ni kwamba wao walikuwa manabii, kwa mujibu wa kauli yake Yeye Mtukufu: "Na tulimpelekea wahyi Ibrahim na Ismail na Is-haka na Yaakub na wanawe” nao ni wale wana kumi na wawili wa Yaaqub na vizazi vyao. Na miongoni mwa yanayoonyesha hayo ni kuwa katika ndoto ya Yusuf aliona nyota zenye kung'aa. Na nyota zina nuru na uwongofu, ambao ni katika sifa za manabii. Na ikiwa wao si manabii, basi wao ni wanachuoni walioongoka. Na miongoni mwake ni yale ambayo Mwenyezi Mungu aliyomneemesha kwayo Yusuf, rehema na amani za Mwenyezi Mungu ziwe juu yake miongoni mwa elimu, ustahimilivu, tabia njema, kulingatia kwa Mwenyezi Mungu na dini yake, msamaha wake kwa ndugu zake waliomtendea makosa, msamaha ambao yeye ndiye aliyetangulia kuwasamehe, na akakamilisha hilo kwa kutowakemea na kuwalaumu kwa sababu ya hilo, kisha wema wake mkubwa kwa wazazi wake na ihsani yake kwa ndugu zake, bali kwa viumbe vyote. Na miongoni mwake ni kwamba baadhi ya maovu ni madogo kuliko mengine, na kufanya ovu dogo kati ya mawili hayo ni bora kuliko kufanya kubwa zaidi kati yake. Kwa maana ndugu zake Yusuf walipokubaliana kumuua Yusuf au kumtupa nchi ya mbali, na msemaji fulani akasema miongoni mwao "Msimuuwe Yusuf. Lakini mtupeni ndani ya kisima.” Maneno yake yalikuwa bora zaidi na mepesi kuliko yao, na kwa sababu yake, dhambi kubwa ya ndugu zake ikawa hafifu. Na miongoni mwake ni kwamba ikiwa kitu kitapitia mikono mbalimbali na kikawa sehemu ya mali na kisijulikane kwamba kilikuwa kwa njia isiyokuwa ya kisheria, basi ni kwamba hakuna dhambi kwa yule anayekichukua kwa kuuza au kununua kuhudumiwa nacho au kunufaika nacho au kukitumia. Kwa maana Yusuf, amani iwe juu yake - aliuzwa na ndugu zake kwa njia ya haramu na ambayo hairuhusiki, kisha msafara ukaenda naye hadi Misri, na wakamuuza huko na akabaki kwa bwana wake kama kijana mtumwa, na Mwenyezi Mungu akamwita huyo aliyemnunua kwamba ni bwana, naye alikuwa kwao katika hadhi ya mtumishi, mtumwa, mwenye kuheshimiwa. Na miongoni mwake ni kujihadhari kuwa peke yako na wanawake ambao inahofiwa kuwa watakutia katika majaribio, na pia kujihadhari na mapenzi ambayo yanahofiwa kuleta madhara. Kwa maana mke wa mheshimiwa yule alifanya yale aliyofanya kwa sababu ya kuwa kwao peke yao na Yusuf na kumpenda kwake kukubwa, ambayo hakuyaacha mpaka akamtongoza kule kumtongoza, kisha akamdanganyishia, basi akafungwa jela kwa muda mrefu kwa sababu yake. Na miongoni mwake azimio alilokuwa nalo Yusuf juu ya mwanamke huyo kisha akaliacha kwa ajili ya Mwenyezi Mungu ni katika yale yanayompandisha cheo kwa Mwenyezi Mungu akawa karibu mno. Kwa sababu azimio ni katika mambo ya nafsi yenye kuamrisha mabaya, na hilo ndilo umbile la aghalabu ya viumbe. Basi ilipolinganisha kati yake na kumpenda Mwenyezi Mungu na kumhofu, kumpenda na kumhofu Mwenyezi Mungu kulishinda msukumo wa nafsi na matamanio, kwa hivyo akawa miongoni mwa wale “walioogopa kusimamishwa mbele ya Mola wake Mlezi, na wakajizuilia nafsi na matamanio.” Na miongoni mwa wale saba ambao Mwenyezi Mungu atawafunika chini ya kivuli chake Siku ambayo hakutakuwa na kivuli chochote isipokuwa kivuli chake: Mmoja wao ni mwanaume aliyeitwa na mwanamke mwenye cheo na uzuri, lakini akasema: Hakika Mimi ninamuogopa Mwenyezi Mungu. Na azimio ambalo mja analaumiwa juu yake ni lile ambalo anakaa nalo, kisha likawa ameshaliamulia na hata labda likaambatana na kitendo. Na miongoni mwake ni kwamba yule ambaye Imani iliingia moyoni mwake, na akamsafishia Mwenyezi Mungu mambo yake yote, basi hakika Mwenyezi Mungu humlinda, kwa uthibitisho wa imani yake na ukweli wake katika kumkusudia Mwenyezi Mungu, kutokana na kila aina ya ubaya, machafu na sababu za maasia, ambayo hayo ni malipo ya imani yake na kumkusudia kwake Mwenyezi Mungu peke yake. Hayo ni kwa sababu ya kauli yake: "Na Yusuf akawa na azimio naye lau kuwa hakuona ishara ya Mola wake Mlezi. Na ni hivyo ili tumuepushe na ubaya na uchafu. Hakika yeye alikuwa katika waja wetu waliosafishwa;” kulingana na kisomo cha aliyeweka kasra chini ya lam. Na ama aliyeisoma kwa fatiha, basi neno hilo linamaanisha kwamba Mwenyezi Mungu ndiye aliyemsafisha, na hilo linajumuisha yeye mwenyewe kuwa safi. Kwa hivyo, alivyomsafia Mwenyezi Mungu matendo yake, Mwenyezi Mungu akamsafisha, na akamuepusha na ubaya na uchafu. Na miongoni mwake ni kwamba mja akiona mahali ambapo kuna majaribio au sababu za kufanya maasia inapaswa apakimbie na apaepuke kiasi awezavyo. Kwa maana Yusuf, amani iwe juu yake, alipotongozwa na yule ambaye yeye alikuwa katika nyumba yake, alikimbia kitorokea mlangoni, ili aepuke uovu wake. Na miongoni mwake ni kwamba ishara za Ushahidi mbalimbali zinazingatiwa wakati kuna mchanganyiko katika jambo. Kwa hivyo, iwapo mwanamume na mkewe watagombana juu ya vyombo vya nyumbani mwao, basi chochote kinachofailiana na mwanamume, hicho kinakuwa cha wanaume, na kile kinachofailiana na kwa wanawake, basi hicho kinakuwa ni chake. Hilo ni kama hakuna ushahidi. Na inaingia katika mlango huu kutumia mtu mwenye ujuzi wa kuangalia mfanano wa watu wa ukoo mmoja, na pia kutumia athari mbalimali kunaingia katika hili. Kwa maana, yule shahidi wa Yusuf alishuhudia kwa kutumia ishara tu na akatoa hukumu kwa kutegemea hilo juu ya kurarua shati, na akalitumia kuraruka kwake kwa nyuma yake juu ya ukweli wa Yusuf na uwongo wa mwanamke huyo. Na katika yale yanayoashiria kanuni hii ni kwamba alitumia kuwepo kwa kopo lile katika mizigo ya nduguye kama ushahidi juu kumhukumu kwamba aliiba bila ya hoja ya ushahidi wala kukiri. Basi kwa kuzingatia hili, ikiwa kitu kilichoibiwa kitapatikana mikononi mwa mwizi, hasa ikiwa anajulikana katika kuiba, basi atahukumiwa kwa wizi huo, na hili ni la nguvu zaidi ya ushahidi. Vile vile ikiwa mtu atapatikana akitapika mvinyo, au mwanamke ambaye hana mume wala bwana akipatikana akiwa mjamzito, basi ataadhibiwa adhabu maalumu ya kisheria maadamu hakuna kizuizi cha kuzuia hilo. Na ndiyo maana Mwenyezi Mungu akaiita hukumu hii kuwa ni shahidi, akasema: "Na shahidi kutoka kwa jamaa za mwanamke huyo akashuhudia.” Na miongoni mwake ni ule uzuri wa dhahiri na uliofichika wa Yusuf. Uzuri wake wa dhahiri ulimlazimu mwanamke yule ambaye Yeye alikuwa ndani ya nyumba yake kile ulichomlazimu, na pia kwa wale wanawake aliowakusanya wakati walipomlaumu kwa hilo kiasi kwamba walijikata mikono yao na wakasema: “Huyu si mwanaadamu. Hakuwa huyu isipokuwa ni Malaika mtukufu. Na ama uzuri wake wa ndani, basi ni kujiepusha kwake kukubwa na maasi pamoja na kuwepo kwa sababu nyingi za kuyafanya, na ushahidi wa mke wa mheshimiwa yule na wanawake wale juu ya kutokuwa kwake na hatia baada ya hapo, na ndiyo maana mke wa mheshima yule akasema, "Na kweli mimi nilimtaka, naye akakataa.” Na akasema baada ya hayo: "Sasa haki imedhihiri. Mimi ndiye nilimtaka kinyume na nafsi yake, na hakika yeye ni katika wakweli.” Na wanawake wale wakasema: "Hasha Lillahi! Sisi hatukujua ubaya wowote kwake." Na miongoni mwake ni kwamba Yusuf, amani iwe juu yake, alichagua jela badala ya kufanya dhambi. Basi hivyo ndivyo mja anafaa kufanya anapojaribiwa na mambo mawili: ima kufanya maasia au adhabu ya kidunia, basi achague adhabu ya kidunia kuliko kufanya dhambi yenye kulazimu adhabu kali katika dunia na akhera. Basi kwa sababu ya hilo miongoni mwa alama za imani ni kwamba mja achukie kurudi katika ukafiri baada ya Mwenyezi Mungu kumuokoa kutokana nao, kama vile anavyochukia kutupwa ndani ya Moto. Na miongoni mwake ni kwamba mja anapaswa kukimbilia kwa Mwenyezi Mungu na kujikinga kwa ngome yake wakati zinapopatikana sababu za maasia na ajiweke mbali na uwezo wake na nguvu zake kwa mujibu wa kauli ya Yusuf, amani imshukie: "Na usiponiondoshea vitimbi vya wanawake mimi, nitaelekea kwao, na nitakuwa katika wajinga.” Na miongoni mwake ni kwamba elimu na akili humwita mwenyewe katika kheri na kukataza maovu, na kwamba ujinga unamwita mwenyewe katika kukubaliana na matamanio ya nafsi yake, hata ikiwa ni uasi huo ni wenye kumdhuru mwenyewe. Na miongoni mwake ni kama mja anavyopaswa kumfanyia Mwenyzi Mungu uja katika nyakati nzuri, basi pia anapaswa kumfanyia katika nyakati za shida. Kwa maana Yusuf, amani iwe juu yake, hakuacha kulingania kwa Mwenyezi Mungu, na alipoingia gerezani, aliendelea hivyo na akawalingania wale vijana wawili kwenye tawhidi na akawakataza shirki. Na kutokana na utambuzi wake nzuri yeye amani iwe juu yake, alipowaona kwamba wanaweza kuitikia wito wake kwa maana walikuwa na dhana nzuri naye, na wakamwambia: "Hakika sisi tunakuona wewe ni miongoni mwa wafanyao mazuri" na wakamjia ili awafasirie ndoto zao, na akaona kwamba walikuwa na shauku kubwa ya yeye kuwafasiria, akaona kwamba hiyo ni fursa na akaitumia vyema, kwa hivyo akawalingania kwa Mwenyezi Mungu Mtukufu kabla ya kuwafasiria ndoto zao ili aweze kufaulu zaidi katika kulifanikisha lengo lake na kukaribia zaidi kulifanikisha alilokuwa analitaka, aliwaeleza kwanza kwamba kilichomfikisha kwenye hali ya ukamilifu na elimu waliyomuona nayo ni imani yake, tauhidi yake, na kuacha kwake dini ya wasiomuamini Mwenyezi Mungu na Siku ya Mwisho. Na haya ni kuwaita katika hali, kisha akawalingania kwa maneno, na akabainisha uharibifu wa ushirikina na akatoa ushahidi juu ya hilo. Na miongoni mwake ni kuanza na muhimu zaidi, kisha muhimu zaidi, na kwamba ikiwa mufti ataulizwa, na ikawa mwenye kuuliza haja yake ni kubwa zaidi kuliko swali lake, basi anapaswa kumfundisha kile anachohitaji zaidi kabla ya kujibu swali lake. Hii ni alama ya ushauri wa mwalimu na ufahamu wake na uzuri wa kuongoza kwake na kufundisha kwake. Kwa maana Yusuf alipoulizwa na wale wavulana kuhusu ndoto zao, alitangulia kuwalingania kwa Mwenyezi Mungu peke yake bila ya mshirika yeyote kabla ya kuwafasiria ndoto hizo. Na miongoni mwake ni kwamba mwenye kupatwa na machukizo na dhiki, basi hakuna ubaya kwake kutafuta msaada wa mtu ambaye ana uwezo wa kumuokoa au kujulisha wengine juu ya hali yake, na kwamba hili si kuwalalamikia viumbe. Kwa maana hili ni katika mambo ya kawaida ambayo ni kawaida ya watu kutafuta msaada kutoka kwa wenzao.Na ndiyo maana Yusuf akamwambia yule aliyedhania kuwa ataokoka kati ya wale vijana wawili: “Nikumbuke mbele ya bwana wako.” Na miongoni mwake ni anapaswa na ni muhimu kwa mwalimu kutumia ikhlasi kamili katika ufundishaji wake, na kwamba asifanye ufundishaji wake kuwa njia ya kufidiwa na mtu yeyote kwa mali au heshima au manufaa, na kwamba asikatae kufundisha au kutokushauri iwapo muulizaji swali hafanyi alichotakiwa na mwalimu. Kwani Yusuf, amani iwe juu yake, alisema, na akamuusia mmoja wa vijana wale wawili amkumbuke kwa bwana wake, lakini hakumtaja na akasahau. Na ilipodhihiri haja yake ya kumuuliza Yusuf, Walimtuma mvulana huyo, naye akaja kwake akiuliza juu ya ndoto ile. Basi Yusuf hakumkemea wala kumkaripia kwa sababu ya kuacha kwake kumtaja, bali alimjibu swali lake kikamilifu kwa kila njia. Na miongoni mwake ni kwamba aliyeulizwa anafaa kumuongoza muulizaji kwenye jambo litakalomnufaisha kuhusiana na swali lake na kumuongoza kwenye njia itakayomnufaisha katika dini yake na dunia yake. Hii ni katika ukamilifu wa ushauri wake, ushupavu wa akili yake, na kuelekeza kwake kuzuri. Kwa maana Yusuf, amani iwe juu yake, hakupunguza katika kufasiri ndoto ya mfalme huyo. Bali aliwaelekeza – pamoja na hayo – juu ya kile watakachofanya katika miaka ile ya ukame kama vile kupanda mimea kwa wingi na wingi wa mavuno yake. Na miongoni mwake ni halaumiwi mtu kwa kujitahidi kujiepusha na tuhuma dhidi yake na kutaka kujiweka mbali nayo, bali anasifiwa kwa hilo. Kwa vile Yusuf alipokataa kutoka gerezani hadi ibainike kwao kwamba hakuwa na hatia katika kesi ya wanawake wale waliojikatakata mikono. Na miongoni mwake ni fadhila ya elimu, elimu ya hukumu mbalimbali na sheria, na elimu ya kufasiri ndoto, elimu ya uendeshaji na malezi, na kwamba ni bora zaidi kuliko sura ya dhahiri, hata kama itafikia uzuri wa Yusuf. Hii ni kwa kuwa kwa sababu ya uzuri wake, Yusuf alipatwa na majaribio hayo na kufungwa jela, na kwa sababu ya elimu yake alipata utukufu, na kuinuliwa hadhi ya juu, na kuwezeshwa katika dunia. Kwa maana kila heri hapa duniani na akhera ni moja ya athari za elimu. Na miongoni mwake ni kwamba elimu ya kutafsiri ndoto ni miongoni mwa elimu za kisheria, na kwamba mtu hulipwa kwa kujifunza kwake na kufundisha wengine, na kwamba kutafsiri ndoto kunaingia katika kutoa fatwa. Kwa sababu ya kauli yake kwa wale vijana wawili, “Imeamuliwa jambo mnalotaka fatwa,” naye mfalme alisema: "Nipeni fatwa kuhusu ndoto yangu," na yule kijana akamwambia Yusuf: "Nipe sisi fatwa kuhusu ng'ombe saba..." hadi mwisho wa Aya. Kwa hivyo hairuhusiki kutoa tafsri ya ndoto bila ya elimu. Na miongoni mwake ni kwamba hakuna ubaya kwa mtu kusema juu ya sifa za ukamilifu zilizoko ndani yake, kama vile elimu au matendo, ikiwa kuna masilahi katika hilo maadamu mja hakusudii kujionyesha kwa kufanya hivyo, na akawa amesalimika na uongo, kwa mujibu wa kauli ya Yusuf, "Niweke kusimamia hazina za ardhi. Hakika mimi ni Mlinzi mzuri, Mwenye kujua sana." Kadhalika, mtu halaumiwi kwa kuomba uongozi ikiwa anayeomba huyo atafanya awezavyo katika haki za Mwenyezi Mungu na haki za waja wake, na kwamba hakuna ubaya wowote katika kuomba ikiwa yeye ni anautosha zaidi kuliko wengine. Na kile kinacholaumiwa ni ikiwa hatoshi, au kuna mwingine kama yeye au aliye juu zaidi yake, au hataki kusimamisha amri ya Mwenyezi Mungu kupitia uongozi huo. Basi kwa sababu ya mambo haya, anapaswa kukatazwa kuutafuta na kujiweka karibu nao. Na miongoni mwake ni kwamba Mwenyezi Mungu ni mwenye kupeana kwa wingi na Mkarimu. Yeye humpa mja wake kheri kwa wingi katika dunia na Akhera, na kwamba kheri ya Akhera ina sababu mbili: Imani na uchamungu, na kwamba ni bora kuliko malipo ya dunia, na ufalme wake, na kwamba mja anapaswa kujiombea mwenyewe na kuitamanisha malipo ya Mwenyezi Mungu, na wala asimhuzunike akiwaona watu wa dunia hii na furaha zake, ilhali yeye hawezi kuzipata, bali anafaa kuifariji kwa malipo ya Akhera ya Mwenyezi Mungu na fadhila yake kubwa, kwa mujibu wa kauli ya Mwenyezi Mungu, “Na malipo ya Akhera ni bora kwa walioamini na wakawa wanamcha Mungu.” Na miongoni mwake ni kwamba ikiwa nia katika kukusanya pamoja vyakula ni kuwafanyia watu ukunjufu ikiwa hakuna madhara yoyote yatakayowafika, basi hakuna ubaya wowote katika hilo. Kwa sababu Yusuf aliwaamrisha kukusanya pamoja chakula na katika ile miaka ya rutuba ili wajitayarishe kwa ajili ya miaka ya ukame, na kwamba hili halipingani na kumtegemea Mwenyezi Mungu; bali mja anapaswa kumtegemea Mwenyezi Mungu na kufanya sababu za kumnufaisha katika dunia yake na akhera yake. Na miongoni mwake ni ule uendeshaji mambo mzuri wa Yusuf alipochukua usimamizi wa hazina za nchi, mpaka mavuno yao yakawa mengi sana kiasi kwamba watu wa nchi za pande zingine wakaanza kwenda Misri kutafuta huko chakula. Kwa sababu walijua kwamba ni kingi huko, na tena hakuna kufikia kwamba hakuwa akimpimia mtu yeyote isipokuwa kiasi cha haja yake maalumu, au kidogo, hakuwa akimpa kila aliyekuja zaidi ya kipimo anachoweza beba ngamia mmoja. Na miongoni mwake ni uhalali wa kumpokea nyumbani mgeni, na kumkirimu na kwamba ni katika desturi za mitume, kwa mujibu wa kauli ya Yusuf akiwaambia ndugu zake, “Je, hamuoni kwamba mimi ninatimiza kipimo na mimi ni mbora wa wale wanaopokea wageni?" Na miongoni mwake ni kwamba kuwa na dhana mbaya pamoja na kuwepo kwa ishara za ushahidi zinaoonyesha hilo, hakukatazwi wala si haramu. Kwa maana Yaaqub aliwaambia wanawe baada ya kukataa kumuachilia Yusuf pamoja nao mpaka wakamrai sana, kisha akawaambia baada ya wao kumjia na kudai kwamba mbwa-mwitu amemla, “Bali nafsi zenu zimewashawishi kutenda kitendo.” Naye akawaambia kuhusu yule ndugu wao mwingine, “Je, niwaaminini kwa huyu isipokuwa kama nilivyowaamini kwa nduguye hapo zamani?” Kisha Yusuf alipomzuia kwake na ndugu zake wakamjia baba yao, akawaambia, “Bali nafsi zenu zimewashawishi kutenda kitendo.” Basi wao mwishowe, hata ikiwa hawakukosea, walifanya yale ambayo yalimsababisha baba yao kusema yale aliyoyasema bila ya kuwepo dhambi wala ubaya juu yake. Na miongoni mwake ni kwamba kutumia sababu za kuzuia kijicho na mambo mengine ya kuchukiza au kutumia sababu za kukiondoa baada ya kutokea kwake hakukatazwi, bali kunaruhusika, hata ingawa hakuna kinachotokea isipokuwa kwa hukumu na majaliwa ya Mwenyezi Mungu. Kwa maana sababu pia ni katika hukumu na majaliwa. Hili ni kwa sababu ya amri ya Yakub alipowaambia wanawe, “Enyi wanangu, msiingilie kupitia mlango mmoja, bali ingilieni kupitia milango tofauti tofauti.” Na miongoni mwake ni kuruhusiwa kutumia njama ambayo kwayo inafikiwa haki mbalimbali, na kwamba kujua njia zilizofichika zinazofikisha kwenye malengo yake ni katika jambo ambayo mja anasifiwa kwayo, na kilicho haramu ni kutumia njama za kuangusha wajibu au kufanya kitendo kilichoharamishwa. Na miongoni mwake ni kwamba, yeyote anayetaka kuwahadaa wengine katika jambo ambalo hataki watu wajue, basi na atumie njia isiyokuwa ya moja kwa moja ya kimaneno na kimatendo yenye kumzuia kudanganya. Kama alivyofanya Yusuf alipolitupa lile kopo katika mizigo ya kaka yake, kisha akazitoa humo kwa kufanya idhaniwe kuwa yeye ni mwizi, na wala hapakuwa na chochote ndani yake isipokuwa ishara tu ye kuwafanya kaka zake kufikirika kuwa kweli aliiba, kisha akasema baada ya hayo, “Mwenyezi Mungu apishe mbali kumshika yeyote yule isipokuwa yule tuliyemkuta naye kitu chetu.” Wala hakusema, “yule aliyeiba kitu chetu.” Na vile vile, hakusema, “Hakika tumekuta kitu chetu kwake.” Bali alitumia maneno ya jumla ambayo yanaweza kumaanisha yeye au wengineo, na hakukuwa na kosa lolote katika hilo. Lakini ndani yake kuna tu kupeana dhana kwamba ni mwizi, ili kusudi la sasa lipatikane, na kwamba abakie [pamoja] na kaka yake, na tena dhana hiyo iliondoka juu ya kaka yake baada ya hali halisi kubainika. Na miongoni mwake ni kwamba haijuzu kwa mtu kushuhudia isipokuwa kwa yale anayoyajua, na aliyoyathibitisha [ama] kwa uchunguzi au uzoefu wa mtu anayemwamini na ambaye nafsi yake imetulia. Kwa sababu walisema, “Na sisi hatutoi ushahidi ila kwa tunayoyajua.” Na miongoni mwake ni kwamba msiba huu mkubwa ambao Mwenyezi Mungu alimtia mtihani Mtume Wake na rafiki yake, Yaaqub, amani iwe juu yake. Ambapo aliamua kumtenga na mtoto wake Yusuf ambaye hakuweza kuachana naye hata saa moja, jambo hilo lilimhuzunisha sana, hivyo utengano kati yake na yeye ulifanyika kwa muda mrefu, si chini ya miaka thelathini, na Yakubu huzuni haikutoka moyoni mwake katika kipindi hiki. “Na macho yake yakawa meupe kwa huzuni aliyokuwa akiizuia.” Basi jambo lilizidi kuwa kali kwake ilipofarikiana baina yake na mwanawe wa pili, nduguye Yusuf ambaye alikuwa mvumilivu kwa amri ya Mwenyezi Mungu na kutarajia malipo kutoka kwa Mwenyezi Mungu, alikuwa amejiahidi subira nzuri, na hakuna shaka kwamba alitimiza yale aliyoahidi, na hili halipingani na kauli yake: “Hakika mimi namshitakia Mwenyezi Mungu sikitiko langu na huzuni yangu.” Kulalamika kwa Mungu hakukatazi subira, bali kinachoikataa ni kulalamika kwa viumbe vilivyoumbwa. Na miongoni mwake ni kwamba unafuu huja na dhiki, na pamoja na shida huja urahisi. Maana majonzi ya Yakubu yalipozidi kuwa makali hata yalipokwisha, ndipo dhiki ilipotokea kwa jamaa ya Yakubu na madhara yakawapata; Wakati huo, Mungu aliruhusu kitulizo, na mkutano ulifanyika wakati wa hitaji na hitaji lake kuu, hivyo kutimiza thawabu na furaha.Ilijulikana kutokana na hilo kwamba Mungu huwajaribu marafiki zake kwa shida na ufanisi, shida na urahisi. Ili kujaribu uvumilivu wao na shukrani, na hivyo kuongeza imani yao, uhakika, na shukrani. Na miongoni mwake ni kwamba inajuzu kumjulisha mtu anayoyapata na anayoumwa, kama vile maradhi, umasikini na mengineyo bila ya kuchukizwa. Kwa sababu ndugu zake Yusuf walisema: "Ewe Mheshimiwa! Imetupata shida, sisi na watu wetu.” Wala Yusuf hakuwakanusha hayo. Na miongoni mwake ni kwamba fadhila ya uchamungu na subira, na kwamba wema wote duniani na akhera ni moja ya athari za uchamungu na subira, na kwamba matokeo ya wale wanaozipokea ni matokeo bora zaidi. Kwa kauli yake: “Hakika Mwenyezi Mungu ametuneemesha. Hakika anayemcha Mungu na akasubiri, basi hakika Mwenyezi Mungu hapotezi ujira wa wafanyao mazuri.” Na miongoni mwake ni kwamba Yule ambaye Mungu amempa baraka baada ya dhiki, umaskini, na hali mbaya anapaswa kukiri baraka za Mungu juu yake, na bado akumbuke hali yake ya mwanzo. Acha akushukuru kila anapotaja. Kwa mujibu wa maneno ya Yusuf, amani iwe juu yake: "Na Mwenyezi Mungu amenifanyia wema kunitoa gerezani, na akawaleta kutoka jangwani. " Na miongoni mwake ni kwamba Fadhili kuu za Mungu kwa Yusuf; ambapo alimhamisha katika hali hizo, na kumletea shida na dhiki; ili kumfikisha kwenye malengo ya juu na viwango vya juu. Na miongoni mwake ni kwamba mja anapaswa daima kumsifu Mungu ili aithibitishe imani yake, afanye sababu zinazohitajika kwa hilo, na amuombe Mungu mwisho mwema na ukamilisho wa baraka. Kwa mujibu wa kauli ya Yusuf, Rehema na Amani zimshukie: "Ewe Mola wangu Mlezi! Hakika umenipa utawala, na umenifunza tafsiri ya mambo. Ewe Muumba wa mbingu na ardhi! Wewe ndiye Mlinzi wangu katika dunia na Akhera. Nifishe hali ya kuwa ni Muislamu na niunganishe na walio wema.” Haya ndiyo Mwenyezi Mungu amerahisisha miongoni mwa faida na mazingatio katika kisa hiki kilichobarikiwa, na lazima zitamdhihirikia mwenye kutafakari mengine yasiyokuwa hayo. Basi tunamuomba Mwenyezi Mungu Mtukufu elimu yenye manufaa na matendo yanayokubalika, hakika Yeye ni Mpeanaji kwa wingi, Mkarimu. Imetimia tafsiri Surat Yusuf na baba yake na ndugu zake, Mwenyezi Mungu awafikishie rehema na amani. Na sifa njema zote ni za Mwenyezi Mungu mola mlezi wa walimwengu wote.