توحيد ربوبيت

رسول الله صلی الله علیه وسلم در حدیث ابوذر رضی الله عنه خبر می دهد که کرسی با تمام عظمت و بزرگی که دارد نسبت به عرش همچون حلقه ای آهنی است که در بیابان وسیعی انداخته شود؛ و این بر عظمت و بزرگی خالق آن و قدرت کامل او دلالت می کند.

1- فتح المجيد شرح كتاب التوحيد، مطبعة السنة المحمدية، القاهرة، مصر، الطبعة: السابعة، 1377هـ - 1957م. 2- القول المفيد على كتاب التوحيد، دار ابن الجوزي، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الثانية, محرم، 1424ه. 3- الملخص في شرح كتاب التوحيد، دار العاصمة الرياض، الطبعة: الأولى 1422هـ- 2001م. 4- الجديد في شرح كتاب التوحيد، مكتبة السوادي، جدة، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الخامسة، 1424هـ - 2003م. 5- التمهيد لشرح كتاب التوحيد، دار التوحيد، تاريخ النشر: 1424هـ. 6- شرح العقيدة الطحاوية، المؤلف: محمد ناصر الدين الألباني، الناشر: المكتب الإسلامي – بيروت الطبعة: الثانية، - 1414ه. 7- العرش وما روي فيه، المؤلف: محمد بن عثمان ابن أبي شيبة العبسي، تحقيق: محمد بن حمد الحمود، الناشر: مكتبة المعلا – الكويت، الطبعة الأولى، 1406ه.

از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ دربارهٔ بزرگ‌ترین گناهان پرسیده شد؛ ایشان فرمودند: بزرگ‌ترین گناه شرک اکبر است؛ و آن عبارت است از اینکه برای الله در الوهیت (عبادت) یا ربوبیت یا اسماء و صفاتش همانند یا نظیر قرار دهی و این گناهی است که الله تعالی آن را نمی‌بخشد مگر با توبه؛ و اگر صاحبش با آن از دنیا برود، جاودانه در آتش دوزخ خواهد بود. سپس اینکه شخص از ترس آنکه فرزندش با او غذا بخورد (یعنی ترس کمبود و فقر) او را بکشد؛ و قتل نفس حرام است، اما گناهش وقتی بزرگ‌تر است که مقتول با قاتل خویشاوندی داشته باشد؛ و همچنین گناهش وقتی بیشتر است که مقصود قاتل، ترس از این باشد که مقتول در روزی الله با او شریک شود. سپس اینکه مردی با همسر همسایه‌اش زنا کند، به این صورت که تلاش کند همسر او را فریب دهد تا آنکه مطیع او شده و با وی زنا کند. زنا حرام است، اما گناه آن وقتی بزرگ‌تر است که زنا با همسر همسایه‌ باشد؛ حال آنکه شرع به احسان و نیکوکاری در حق همسایه توصیه کرده است.

1. بزرگى گناهان متفاوت است، همچنان كه اعمال نيک در فضيلت متفاوتند.
2. بزرگ‌ترین گناهان شرک به الله تعالی است، سپس کشتن فرزند از ترس آنکه با تو غذا بخورد، سپس زنا کردن با زن همسایه‌.
3. روزی به دست الله است و الله سبحانه وتعالی روزی مخلوقات را بر عهده گرفته است.
4. بزرگی حق همسایه و اینکه گناه اذیت و آزار او بزرگ‌تر از گناه آزار رساندن به دیگران است.
5. تنها خالق شایستهٔ آن است که بدون هیچ شریکی عبادت شود.

صحيح البخاري (6/ 18) (4477). صحيح مسلم (1/ 90) (86). شرح النووي على مسلم (2/ 79). فتح ذي الجلال والاكرام بشرح بلوغ المرام، لابن عثيمين (6/ 288). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، للبسام (7/ 335).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به خانه‌اش نزد عایشه ـ رضی الله عنها ـ رفت و دید که گنجه یا طاقچه‌ای که محل نگه‌داری وسایل بود، با پارچه‌ای که در آن تصاویر موجودات جاندار است پوشانده است، پس رنگ چهرهٔ ایشان از روی خشم برای الله تغییر کرد و آن را برداشت و فرمود: در روز قیامت سخت‌ترین عذاب را از میان مردم کسانی دارند که با تصاویری که می‌کشند آفریده‌های الله را شبیه‌سازی می‌کنند. عایشه می‌فرماید: پس از آن یک یا دو بالش ساختیم.

1. انکار منکر باید در هنگام دیدن آن باشد و نباید آن را به تاخیر انداخت مادامی که مفسدهٔ بزرگتری به همراه نداشته باشد.
2. عذاب روز قیامت برحسب بزرگی گناه متفاوت است.
3. به تصویر کشیدن موجودات روح‌دار از گناهان کبیره است.
4. یکی از حکمت‌های تحریم تصویرگری، تلاش در جهت شبیه‌سازی خلقت الله تعالی است؛ فرقی ندارد که شخص نیتش این باشد یا نه.
5. توجه شریعت به حفظ اموال و بهره بردن از آن پس از اجتناب از استفادهٔ آن در موردی که حرام است.
6. منع از کشیدن و تولید تصاویر موجودات جاندار به هر شکل ممکن حتی اگر مورد اهانت و بی‌احترامی قرار گیرد.

صحيح البخاري (7/ 168) (5954). صحيح مسلم (3/ 1668) (2107). القول المفيد على كتاب التوحيد، لابن عثيمين (2/ 442). الملخص في شرح كتاب التوحيد، لصالح الفوزان (ص399). الجديد في شرح كتاب التوحيد، للقرعاوي (ص441). كتاب التوحيد لمحمد بن عبد الوهاب (ص138).

رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «وَكَّلَ اللَّهُ بِالرَّحِمِ مَلَكًا» یعنی الله متعال مَلَکی را مسئول رحم قرار داده است؛ و رحم محل رشد نوزاد در شکم مادرش می باشد. این ملک در مرحله ی اول می گوید: «أَيْ رَبِّ نُطْفَةٌ» یعنی پروردگارا، این نطفه است. و نطفه عبارت است از آب مرد؛ سپس مانند این جمله را در مرحله ی دوم می گوید: «أَيْ رَبِّ عَلَقَةٌ» یعنی پروردگارا، این لخته ی خونی است. و علقه به معنای خون غلیظ می باشد. و در مرحله ی سوم می گوید: «أَيْ رَبِّ مُضْغَةٌ» یعنی پروردگارا این تکه گوشتی است. و مضغه همان تکه گوشت است. و در روایت دیگری ذکر شده که مدت هریک از این مراحل، چهل روز می باشد. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَقْضِيَ خَلْقَهَا» یعنی زمانی که الله متعال اراده ی خلق مضغه می کند که آخرین مراحل می باشد و خلقت و آفرینش آن را بعد از صد و بیست روز با نفح روح در آن امضا می کند - چنانکه در روایت دیگری آمده است - ملک مذکور می گوید: «أَيْ رَبِّ، أَذَكَرٌ أَمْ أُنْثَى»: پروردگارا، او را مذکر بنویسم یا مونث؟ «أَشَقِيٌّ أَمْ سَعِيدٌ»: آیا او را شقاوتمند و از دوزخیان بنویسم یا از سعادتمندان و بهشتیان؟ «فَمَا الرِّزْقُ؟»: رزق و روزی او اندک است یا زیاد و مقدار آن چقدر است؟ «فَمَا الأَجَلُ؟»: عمر او چقدر است؟ عمری طولانی دارد یا کوتاه؟ «فَيُكْتَبُ كَذَلِكَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ»: و به این ترتیب ملک مذکور آنچه می پرسد چنانکه الله متعال امر می کند، می نویسد و این درحالی است که انسان هنوز در شکم مادرش می باشد.

صحيح البخاري، نشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422ه. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. شرح صحيح البخاري لابن بطال، تحقيق: أبي تميم ياسر بن إبراهيم، نشر: مكتبة الرشد، الرياض-السعودية، الطبعة: الثانية 1423ه، 2003م. التنوير شرح الجامع الصغير، لمحمد بن إسماعيل بن صلاح بن محمد الحسني، الكحلاني الأمير الصنعاني، المحقق: د. محمَّد إسحاق محمَّد إبراهيم، الناشر: مكتبة دار السلام، الرياض، الطبعة: الأولى، 1432 هـ - 2011 م. تاج العروس من جواهر القاموس، للزبيدي، نشر: دار الهداية. فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين للنووي وابن رجب رحمهما الله، لعبد المحسن بن حمد العباد البدر، دار ابن القيم، الدمام المملكة العربية السعودية -الطبعة: الأولى، 1424هـ/2003م.

مُعاذ بن جبل ـ رضی الله عنه ـ پشت سر پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بر حیوان ایشان سوار بود که رسول خدا صدایش زد که: ای معاذ؟ و این ندا را سه بار تکرار کرد تا تاکیدی باشد برای اهمیت آنچه قرار است بگوید. و هر بار معاذ ـ رضی الله عنه ـ چنین پاسخ داد که: «لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللهِ وَسَعْدَيْكَ» یعنی: تو را پاسخ می‌دهم ای رسول الله، پاسخی پی در پی و از اجابت تو خواهان سعادتم. سپس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به معاذ خبر می‌دهد که کسی نیست که به لا اله الا الله شهادت دهد، یعنی: معبود به حقی نیست جز الله و اینکه محمد فرستادهٔ الله است و این را صادقانه از صمیم دل بگوید نه به دروغ، مگر اینکه چون در این حال بمیرد الله او را بر آتش دوزخ حرام می‌سازد. سپس معاذ ـ رضی الله عنه ـ از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ می‌خواهد که این مژده را به مردم بدهد تا شاد و شادمان شوند و بشارت خیر دهند. اما پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیم آن داشت که بر همین تکیه کنند و اعمال‌شان کم شود. بنابراین معاذ آن را تا پیش از مرگش به کسی نگفت، سپس از ترس آنکه مبادا مرتکب گناه کتمان علم شود، آن را گفت.

1. تواضع پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ که معاذ را پشت سر خود بر مرکبش سوار کرده بود.
2. روش آموزش پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ که چند بار معاذ را صدا زد تا توجه او را به آنچه می‌گوید جلب کند.
3. از شروط گواهی دادن به لا اله الا الله و محمد رسول الله آن است که گوینده‌اش صادق باشد و با یقین آن را بگوید نه به دروغ و از روی شک.
4. اهل توحید در آتش دوزخ جاودانه نمی‌مانند، هرچند به دلیل گناهان‌شان به آن داخل شوند، پس از آنکه پاک شدند خارج می‌شوند.
5. فضیلت شهادتین برای کسی که صادقانه آن را به زبان بیاورد.
6. جواز روایت نکردن حدیث در برخی احوال، در صورتی که بیان آن منجر به مفسده‌ای شود.

صحيح البخاري (1/ 37) (128). صحيح مسلم (1/ 61) (32). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين (1/ 377). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 487). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (6/ 496).

پیامبر صلی الله علیه وسلم در حدیبیه که روستایی نزدیک به مکه است، پس از بارانی که آن شب آمده بود، نماز صبح را برگزار کردند و چون سلام گفتند و نمازشان را به پایان رساندند رو به مردم کردند و از آنان پرسیدند: آیا می‌دانید پروردگارتان عزوجل چه گفته است؟ آنان گفتند: الله و پیامبرش آگاه‌ترند. ایشان فرمودند: الله تعالی بیان نموده که مردم هنگام نزول باران به دو گروه تقسیم می‌شوند: گروهی که به الله تعالی مؤمن هستند و گروهی که به الله تعالی کافرند؛ اما آنکه بگوید: با فضل الله و رحمت او بر ما باران بارید و نزول باران را به الله تعالی نسبت دهد، او به الله خالق که در هستی تصرف می‌کند مؤمن و به ستاره کافر است. اما آنکه بگوید: به سبب فلان ستاره و فلان ستاره بر ما باران بارید، او به الله کافر است و به ستاره مؤمن؛ و این کفر اصغر است که نزول باران را به ستاره نسبت داده است درحالی‌که الله ستاره‌ها را نه سبب شرعی نزول باران قرار داده است و نه سبب قَدَری؛ اما اگر کسی نزول باران و دیگر حوادث زمینی را به حرکت ستارگان در طلوع و سقوط آن نسبت دهد و معتقد باشد ستاره‌ها فاعل حقیقی آن هستند، مرتکب کفر اکبر شده است.

1. مستحب بودن گفتن «مُطِرنا بِفَضلِ اللهِ ورَحمتِه» (با فضل و رحمت الله باران داده شدیم) پس از نزول باران.
2. هرکس خلقت و ایجاد نزول باران و دیگر امور را به ستارگان نسبت دهد، مرتکب کفر اکبر شده است؛ و اگر آن را سبب نزول باران بداند مرتکب کفر اصغر شده است، زیرا ستارگان نه سبب شرعی نزول باران هستند و نه سبب حسی [و طبیعی] آن.
3. نعمت اگر کفران و ناسپاسی شود، ممکن است سبب کفر باشد و اگر شکر شود می‌تواند سبب ایمان باشد.
4. نهی از گفتن «به سبب فلان ستاره باران بارید» حتی اگر منظور وقت [ظهور آن ستاره] باشد؛ و این برای بستن راه شرک است.
5. وجوب وابستگی دل به الله تعالی در جلب نعمت‌ها و دفع مصیبت‌ها.

صحيح البخاري (1/ 169) (846)، صحيح مسلم (1/ 83) (71)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (2/ 484)، المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم (1/ 260).

از پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسیده شد: چگونه کافر در روز قیامت بر چهره‌اش محشور می‌شود؟! پس پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «آیا الله که در دنیا او را بر پاهایش به حرکت درآورد، قادر نیست تا در قیامت او را بر چهره‌اش حرکت دهد؟! الله بر هر چیزی تواناست.

1. پستی و خواری کافر در روز قیامت و اینکه در قیامت بر چهره‌اش راه می‌رود.

صحيح البخاري (8/ 109) (6523)، صحيح مسلم (4/ 2161) (2806)، الإفصاح عن معاني الصحاح (5/200)، فتح الباري (11/382)، عمدة القاري شرح صحيح البخاري (23/ 105)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (43/ 454).

ابن عباس رضی‌الله‌عنهما خبر می‌دهد که او کودکی بود و همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم سوار شده بود، پس آن حضرت به او فرمود: من به تو چیزها و اموری می‌آموزم که خداوند تو را بدانها سود خواهد رسانید: خدا را با پاسداری از فرمان‌هایش و دوری از نهی‌هایش نگاه دار، به گونه‌ای که تو را در طاعات و قربات بیابد و در گناهان و معاصی نیابد؛ پس اگر چنین کنی، پاداش تو آن خواهد بود که خداوند تو را از ناگواری‌های دنیا و آخرت حفظ کند و در کارهای مهمت، هر جا که رو آوری، تو را یاری دهد. و هرگاه خواستی چیزی بخواهی، جز از خدا مپرس؛ زیرا تنها اوست که درخواست‌کنندگان را پاسخ می‌دهد. و هرگاه خواستی یاری بجویی، جز از خدا یاری مجوی. و باید یقین داشته باشی که هرگز سودی به تو نخواهد رسید ـ هرچند همهٔ مردم زمین برای سود رساندن به تو گرد آیند ـ مگر آنچه خدا برایت نوشته است؛ و هرگز زیانی بر تو نخواهد رسید ـ هرچند همهٔ مردم زمین برای زیان رساندن به تو گرد آیند ـ مگر آنچه خدا بر تو مقدر کرده است. و همانا این امر را خداوند عزوجل نوشته و بر پایهٔ آنچه حکمت و علم او اقتضا کرده مقدر ساخته است، و هیچ تبدیلی در آنچه خدا نوشته است وجود ندارد. و اینکه هر کس خدا را با پاسداری از فرمان‌هایش و دوری از نهی‌هایش نگاه دارد، همانا خداوند سبحان در پیش روی بنده است، از حال او آگاه است، او را یاری می‌دهد و تأیید می‌کند. و انسان اگر در زمان آسایش خدا را اطاعت کند، خداوند برای او در هنگام سختی، گشایش و راه برون‌رفت قرار می‌دهد. و باید هر بنده‌ای به آنچه خداوند از خیر و شر بر او مقدر کرده است راضی باشد. و در برابر سختی‌ها و آزمون‌ها بنده باید بر صبر پایبند باشد؛ زیرا صبر کلید گشایش است، و چون اندوه و سختی به نهایت برسد، گشایش از جانب خدا فرا می‌رسد، و هرگاه سختی پدید آید، خداوند آسانی را به دنبال آن خواهد فرستاد.

1. اهمیت آموزش امور دین از جمله توحید و آداب و سایر امور به کودکان.
2. مجازات و پاداش از جنس عمل است.
3. امر به اعتماد و تکیه نمودن بر الله و توکل بر او و نه بر دیگران، چرا که او بهترین کارساز است.
4. ایمان به قضا و قدر و رضایت از آن و اینکه الله هر چیزی را مقدر نموده است.
5. کسی که امر الله را ضایع سازد، الله نیز او را ضایع نموده و از او محافظت نمی‌کند.
6. مژدهٔ بزرگ آن است که هرگاه انسان دچار سختی شود، باید در انتظار آسانی باشد.
7. تسلی بنده هنگام رسیدن مصیبت و از دست رفتن محبوب، در سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم است که فرمود: «و بدان آنچه به تو رسیده، هرگز نمی‌توانست از تو بازماند، و آنچه از تو بازمانده، هرگز نمی‌توانست به تو برسد». پس جملهٔ نخست، تسلی است در هنگام رسیدن ناخوشایندها، و جمله‌ی دوم، تسلی است در از دست رفتن دوست‌داشتنی‌ها.

سنن الترمذي (4/ 284) (2516). التحفة الربانية في شرح الأربعين حديثًا النووية (ص42). شرح الأربعين النووية، لابن عثيمين (ص200). فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين، للعباد (ص69).