عَنْ أَنَسٍ رَضيَ اللهُ عنهُ قَالَ: ضَحَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِكَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ، ذَبَحَهُمَا بِيَدِهِ، وَسَمَّى وَكَبَّرَ، وَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى صِفَاحِهِمَا.
از اَنَس ـ رضی الله عنه ـ روایت است که گفت: رسول الله ـ صلى الله عليه وسلم ـ دو قوچ سفيد و سیاه و شاخدار را قربانی کرد. آن دو را با دستان خود ذبح کرد و بسم الله و الله اکبر گفت و پایش را بر يک طرف گردن آنها گذاشت.
بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارنددرجهصحیح است
شرح
انس ـ رضی الله عنه ـ خبر داده که پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ در روز عید قربان دو گوسفند نر شاخدار سفیدرنگ آمیخته با سیاهی را ذبح کرد و بسم الله و الله اکبر گفت و در هنگام ذبح پای خود را بر گردن آنها گذاشت.
فواید
- مشروعیت قربانی؛ مسلمانان در این باره اجماع کرده‌اند.
- بهتر آن است که قربانی از همین نوعی باشد که پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ ذبح کردند؛ زیرا ظاهر آن زیباتر است و گوشت و چربی‌اش بهتر است.
- نووی می‌گوید: «بنابر این حدیث مستحب است که انسان خود قربانی‌اش را انجام دهد و ذبح آن را به دیگری نسپارد مگر به سبب عذری؛ و در صورتی که ذبح آن را به دیگری سپرد، مستحب است که خودش شاهد ذبح باشد؛ و اگر مسلمانی را نایب خود در ذبح کند، بدون هیچ اختلافی جایز است».
- ابن حجر می‌گوید: «حدیث مذکور بیانگر استحباب گفتن الله اکبر به همراه بسم الله در هنگام ذبح است؛ و همچنین مستحب بودن پا گذاشتن بر روی سمت راست گردن قربانی؛ و بر این متفق هستند که قربانی باید بر پهلوی راست خوابانده شود و پایش را بر سمت راست گردنش بگذارد تا گرفتن چاقو با دست راست و گرفتن سر حیوان با دست چپ برای شخص ذبح‌کننده آسان‌تر باشد.
- مستحب بودن قربانی گوسفند شاخدار و قربانی کردن غیر آن نیز جایز است.
مرجع
صحيح البخاري (7/ 102) (5565).
صحيح مسلم (3/ 1556) (1966).
تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص724).
الإعلام بفوائد عمدة الأحكام، لابن الملقن (10/ 179).
عن جُنْدُب بن عَبْدِ الله البجَليِّ رضي الله عنه قال: «صلى النبي صلى الله عليه وسلم يوم النَّحر، ثم خطب، ثم ذبح، وقال: من ذبح قبل أن يُصَلِّيَ فَلْيَذْبَحْ أُخرى مكانها، ومن لم يذبح فَلْيَذْبَحْ باسم الله».
از جُنْدُب بن عبدالله بجَلی رضی الله عنه روایت است که می گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم در روز عید قربان نماز عید را خواند و سپس خطبه خواند و قربانی اش را ذبح نمود و فرمود: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ، فَلْيَذْبَحْ أُخْرَى مَكَانَهَا، وَمَنْ لَمْ يَذْبَحْ، فَلْيَذْبَحْ بِاسْمِ اللَّهِ»: «هرکس قبل از نماز عید قربانی اش را ذبح نموده است، باید به جای آن قربانی دیگری ذبح کند؛ و کسی که قربانی اش را ذبح نکرده است، باید آن را با نام الله ذبح کند».
متفق علیهدرجهصحیح است
شرح
رسول الله صلی الله علیه وسلم در روز عید قربان ابتدا نماز عید را می خواند سپس به خطبه می پردازد و آنگاه قربانی اش را ذبح می کند؛ و قربانی اش را به مصلی می آورد تا شعایر اسلام را ظاهر نموده و نفع آن را عمومی کرده و احکام قربانی را به امت بیاموزد. و در این زمینه حکم و شرطی از شروط قربانی را بیان می کند؛ اینکه: هرکس قبل از نماز عید، قربانی اش را ذبح کند، ذبیحه ی وی به عنوان قربانی محسوب نمی شود و باید به جای آن قربانی دیگری بعد از نماز ذبح کند. و هرکس تا بعد از نماز عید قربانی نکرده، بعد از نماز باید با نام الله آن را ذبح کند تا ذبح وی صحیح و درست و حلال باشد. و رعایت این ترتیب (نماز – خطبه - قربانی) در ذبح قربانی در روز عید لازم است و جز آن صحیح نمی باشد.
و این حدیث بر وارد شدن وقت ذبح قربانی با پایان یافتن نماز دلالت می کند نه اینکه وقت ذبح با وقت نماز عید و یا با ذبح امام آغاز می شود مگر برای کسانی که نماز عید بر آنها واجب نیست مانند مسافر.
مرجع
تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الأمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ.
تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ، 2005م.
الإفهام في شرح عمدة الأحكام لابن باز، تحقيق: سعيد القحطاني، مؤسسة عبد العزيز بن باز الخيرية، الرياض، الطبعة: الأولى 1435هـ.
العمدة في الأحكام، عبد الغني بن عبد الواحد المقدسي الجماعيلي، تحقيق: سمير بن أمين الزهيري، الناشر: مكتبة المعارف للنشر والتوزيع، الرياض، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الأولى 1419هـ، 1998م.
صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ.
صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ.
تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي، دار المنهاج، القاهرة، الطبعة: الأولى 1427هـ.
عن البَرَاء بن عَازب رضي الله عنهما قال: «خطبنا النبي صلى الله عليه وسلم يوم الأضحى بعد الصلاة، فقال: من صلى صلاتنا وَنَسَكَ نُسُكَنَا فقد أصاب النُّسُكَ، ومن نسك قبل الصلاة فلا نُسُك له. فقال أبو بُرْدَةَ بن نِيَار -خال البَرَاء بن عَازبٍ-: يا رسول الله، إني نسكت شاتي قبل الصلاة، وعرفت أن اليوم يوم أكل وشرب، وأحببت أن تكون شاتي أول ما يذبح في بيتي، فذبحت شاتي، وتغديت قبل أن آتي الصلاة. فقال: شاتك شاة لحم. قال: يا رسول الله، فإن عندنا عَنَاقًا لنا هي أحب إلي من شاتين؛ أَفَتَجْزِي عني؟ قال: نعم، ولن تَجْزِيَ عن أحد بعدك».
از براء بن عازب رضی الله عنهما روایت است که می گوید: رسول الله صلى الله عليه وسلم بعد از نماز عید قربان در خطبه فرمود: «مَنْ صَلَّى صَلاتَنَا وَنَسَكَ نُسُكَنَا فَقَدْ أَصَابَ النُّسُكَ، وَمَنْ نَسَكَ قَبْلَ الصَّلاةِ فَإِنَّهُ فَلا نُسُكَ لَهُ»: «هركس مثل ما نماز بخواند و بعد از نماز، مثل ما قربانی كند، قربانی اش بجا و درست می باشد؛ و هركس قبل از نماز ذبح كند، قربانی اش درست نیست و از او پذيرفته نمی شود». پس أبوبُرْدَة بن نِيَار دايی براء بن عازب گفت: ای رسول خدا، من قبل از نماز قربانی خود را ذبح نمودم، چون فكر می كردم امروز روز خوردن و نوشيدن است. و همچنين دوست داشتم كه گوسفندم نخستین گوسفندی باشد که در خانه ام ذبح گردد. لذا قبل از اينكه به نماز بيايم، از گوشت آن خوردم. پس رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «شَاتُكَ شَاةُ لَحْمٍ»: «گوسفند تو برای گوشت خوردن ذبح شده است». ابو برده گفت: ای رسول خدا، ما يك عَناق (ماده بزغاله ای که یکسال را تمام نکرده باشد) داريم كه از دو گوسفند نزد من پسنديده تر است؛ آيا قربانی كردن آن درست است؟ رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «نَعَمْ، وَلَنْ تَجْزِيَ عَنْ أَحَدٍ بَعْدَكَ»: «بله، اما بعد از تو برای كسی ديگر جايز نيست».
متفق علیهدرجهصحیح است
شرح
رسول الله صلى الله عليه وسلم در روز عید قربان و بعد از نماز عید به ایراد خطبه ایستاد و احکام ذبح و وقت آن در این روز را بیان داشت و فرمود: هرکس مانند ما نماز خوانده و همچون قربانی ما قربانی کند، عملی مشروع انجام داده است؛ اما کسی که قبل از نماز عید و قبل از وارد شدن وقت ذبح، اقدام به ذبح کردن کند، ذبیحه ی وی برای استفاده از گوشت آن می باشد و قربانی، مشروع و مقبول محسوب نمی گردد؛ وقتی ابوبرده این خطبه را از رسول الله صلی الله علیه وسلم شنید، گفت: ای رسول خدا، من گوسفندم را قبل از نماز ذبح نمودم و گمان می کردم امروز روز خوردن و نوشیدن است و دوست داشتم گوسفندم اولین گوسفندی باشد که در خانه ام ذبح می شود؛ بنابراین گوسفندم را ذبح کردم و قبل از آمدن برای نماز از آن خوردم. این بود که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «کاری که انجام دادی مناسک قربانی مشروع نیست، بلکه ذبح گوسفندی برای استفاده از گوشت آن است». وی گفت: ای رسول خدا، من بزغاله ی کوچکی دارم که در خانه ام پرورش یافته و نزد من بسیار ارزشمند است تا جایی که از دو گوسفند برایم دوست داشتنی تر است؛ آیا اگر آن را جهت بجا آوردن قربانی و عبادت الله قربانی کنم، برای من جایز است؟ رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «بله، اما در میان امت، این حکم تنها برای تو می باشد و برای هیچیک از آنها جایز نیست بزغاله ای را که یکسالش تمام نشده قربانی کنند».
مرجع
تيسير العلام للبسام الناشر: مكتبة الصحابة، الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة الطبعة: العاشرة، 1426 هـ - 2006 م.
تنبيه الأفهام للعثيمين -طبعة مكتبة الصحابة الإمارات - مكتبة التابعين، القاهرة الطبعة الأولى 1426.
الإفهام في شرح عمدة الأحكام –عبد العزيز بن باز-اعتناء سعيد بن علي بن وهف القحطاني - الرياض - الطبعة الأولى -1435.
خلاصة الكلام لفيصل المبارك الحريملي -الطبعة: الثانية، 1412 هـ - 1992 م.
الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري طبعة دار الفكر دمشق الأولى 1381.
تأسيس الأحكام لأحمد بن يحيى النجمي- دار المنهاج القاهرة مصر الطبعة الأولى.
صحيح البخاري لأبي عبد الله محمد بن إسماعيل الجعفي البخاري تحقيق محمد زهير بن ناصر الناصر -الناشر : دار طوق النجاة -الطبعة : الأولى 1422هـ.
صحيح مسلم المحقق: محمد فؤاد عبد الباقي - الناشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت.
الموسوعة الفقهية الكويتية- وزارة الأوقاف والشئون الإسلامية – الكويت -الطبعة: (من 1404 - 1427 هـ) الأجزاء 1 - 23: الطبعة الثانية، دار السلاسل - الكويت، الأجزاء 24 - 38: الطبعة الأولى، مطابع دار الصفوة - مصر، الأجزاء 39 - 45: الطبعة الثانية، طبع الوزارة.
عَن أُمِّ سَلَمَةَ أُمِّ المُؤْمِنينَ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رضي الله عنها قَالت: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ كَانَ لَهُ ذِبْحٌ يَذْبَحُهُ فَإِذَا أُهِلَّ هِلَالُ ذِي الْحِجَّةِ، فَلَا يَأْخُذَنَّ مِنْ شَعْرِهِ، وَلَا مِنْ أَظْفَارِهِ شَيْئًا حَتَّى يُضَحِّيَ».
از اُمّ سَلَمه ام‌المؤمنین، همسر پیامبر صلی الله علیه و سلم رضی الله عنها روایت است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و سلم فرمودند: «مَنْ كَانَ لَهُ ذِبْحٌ يَذْبَحُهُ فَإِذَا أُهِلَّ هِلَالُ ذِي الْحِجَّةِ، فَلَا يَأْخُذَنَّ مِنْ شَعْرِهِ، وَلَا مِنْ أَظْفَارِهِ شَيْئًا حَتَّى يُضَحِّيَ». یعنی: «هر کس قربانی‌ای دارد که می‌خواهد آن را ذبح کند، پس هرگاه هلال ماه ذی‌الحجه دیده شد، نباید چیزی از موی خود و نه از ناخن‌هایش بگیرد تا زمانی که قربانی کند».
به روایت مسلمدرجهصحیح است
شرح
پیامبر صلی الله علیه و سلم به کسی که قصد دارد قربانی ذبح کند، دستور دادند که هرگاه هلال ماه ذی‌الحجه آشکار شد، چیزی از موی سر یا زیر بغل یا سبیل یا جاهای دیگر و نه از ناخن‌های دست یا پایش نگیرد تا زمانی که قربانی کند.
فواید
- هر کس پس از ورود دههٔ [ذی‌الحجه] نیت قربانی کند، خودداریِ مذکور را از لحظهٔ نیت آغاز می‌کند تا زمانی که قربانی کند.
- اگر در روز اول قربانی نکرد، همچنان [از گرفتن مو و ناخن] خودداری می‌کند تا در یکی از روزهای تشریق قربانی کند.
مرجع
صحيح مسلم (3/ 1566) (1977).
بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (3/ 199).
شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (6/ 450).
نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 1165).
عن أبي هريرة، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: «مَن كان له سَعَة، ولمْ يُضَحِّ، فلا يَقْرَبَنّ مُصَلّانا».
از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَنْ كَانَ لَهُ سَعَةٌ، وَلَمْ يُضَحِّ، فَلَا يَقْرَبَنَّ مُصَلَّانَا»: «هرکس توانگر باشد و قربانی نکند، به عیدگاه ما نزدیک نگردد».
به روایت ابن ماجه - به روایت احمددرجهحسن است
شرح
در این حدیث ابوهریره رضی الله عنه خبر می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: هر مسلمانی که توانایی قربانی کردن داشته باشد اما قربانی نکند، به عیدگاه و محل خواندن نماز عید نزدیک نشود و همراه مردم نماز نخواند؛ چون شایسته ی مسلمان نیست که با وجود توانایی قربانی کردن، آن را ترک کند؛ قربانی کردن عبادت بزرگی در روز عید قربان می باشد؛ و جمهور علما معتقدند که سنت موکده است و برخی از علما معتقد به واجب بودن آن در حق کسی هستند که توانایی آن را داشته باشد.
مرجع
- سنن ابن ماجه المؤلف: ت: محمد فؤاد عبد الباقي, دار إحياء الكتب العربية
- مسند أحمد، تحقيق شعيب الأرنؤوط. الناشر: مؤسسة الرسالة الطبعة : الأولى ، 1421 هـ - 2001 م
- تخريج أحاديث مشكلة الفقر وكيف عالجها الإسلام المؤلف: محمد ناصر الدين الألباني, المكتب الإسلامي, الطبعة: الأولى - 1405 ه
- بلوغ المرام من أدلة الأحكام، لابن حجر. دار القبس للنشر والتوزيع، الرياض - المملكة العربية السعودية الطبعة: الأولى، 1435 هـ - 2014 م
- توضِيحُ الأحكَامِ مِن بُلوُغ المَرَام، للبسام. مكتَبة الأسدي، مكّة المكرّمة.الطبعة: الخامِسَة، 1423 هـ
- تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام، تأليف: صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، الطبعة: الأولى، 1427 ه - 2006 م
- منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان. دار ابن الجوزي. ط1 1428هـ
- فتح ذي الجلال والاكرام بشرح بلوغ المرام، للشيخ ابن عثيمين، المكتبة الإسلامية - الطبعة الأولى 1427
- حاشية السندي على سنن ابن ماجه , الناشر: دار الجيل.
هر حدیث، درجه، شرح و فایده در اینجا دقیقاً همان‌گونه که HadeethEnc.com منتشر می‌کند، بر پایهٔ شرایط بازنشر آن، نشان داده شده است. درجه نام کسی را که حکم داده است نمی‌آورد. ترجمه‌ها و شرح‌ها از نویسندگان خودِ آن است و برخی احکامی را بیان می‌کنند؛ بازبینان سبیل آنها را بررسی نکرده‌اند. حدیث عربی، متن اصلی است. منبع: HadeethEnc.com