سنت‌هاى روزه

پیامبر صلی الله علیه و سلم خبر داده‌اند که مردم تا زمانی در خیر و نیکی هستند که در روزه - پس از اطمینان یافتن از غروب خورشید - در افطار کردن شتاب کنند؛ و این به جهت پیروی از سنت و توقف کردن در محدودهٔ آن است.

1. نووی گفته است: این [حدیث] تشویقی است برای شتاب کردن در افطار پس از اطمینان از غروب خورشید، و معنایش این است که امور امت تا زمانی که بر این سنت محافظت کنند، منظم و آنان در خیر خواهند بود، و هرگاه آن را به تأخیر اندازند، این علامتی از فسادی است که در آن واقع خواهند شد.
2. باقی ماندن خیر در میان مردم به سبب پیروی آنان از سنت است، و تباهی امور به دگرگون ساختن سنت مربوط می‌شود.
3. مخالفت با اهل کتاب و اهل بدعت، زیرا آنان افطار را به تأخیر می‌اندازند.
4. ابن حجر گفته است: و در آن [حدیث]، بیان علت این امر وجود دارد. مهلّب گفته است: حکمت آن این است که از شب، بر [مدت] روز افزوده نشود، و همچنین به این دلیل که این کار برای روزه‌دار آسان‌تر و برای عبادت، نیروبخش‌تر است. علما اتفاق نظر دارند که محل این [حکم] زمانی است که غروب خورشید با دیدن یا با خبر دادن دو فرد عادل، و همچنین بنا بر نظر راجح، با خبر دادن یک فرد عادل، قطعی شود.
5. ابن حجر گفته است: تذکر: از بدعت‌های زشت، چیزی است که در این زمانه پدید آمده، از جمله گفتن اذان دوم حدود یک سوم ساعت قبل از فجر در ماه رمضان، و خاموش کردن چراغ‌هایی که به عنوان علامت حرام شدن خوردن و آشامیدن برای روزه‌داران قرار داده شده است، به این گمان از سوی پدیدآورنده‌اش که این کار برای احتیاط در عبادت است، و جز تعداد اندکی از مردم از آن آگاه نیستند. و این کار آنان را به جایی کشانده که دیگر اذان نمی‌گویند مگر مدتی پس از غروب، به این گمان که وقت را تثبیت کنند. پس افطار را به تأخیر انداختند و سحری را جلو انداختند و با سنت مخالفت کردند، و به همین دلیل خیر از میانشان کم و شر در میانشان زیاد شد، و خداوند یاری‌دهنده است.

صحيح البخاري (3/ 36) (1957). صحيح مسلم (2/ 771) (1098). تيسير العلام، لعبد الله البسام (ص335). تنبيه الأفهام شرح عمدة الإحكام، لابن عثيمين (3/ 442). خلاصة الكلام على عمدة الأحكام، لفيصل آل مبارك (ص155).

برخی از صحابه رضی الله عنهم با پیامبر صلی الله علیه و سلم سحری خوردند، سپس پیامبر صلی الله علیه و سلم برای نماز فجر برخاستند. پس انس از زید بن ثابت رضی الله عنه پرسید: اندازهٔ زمان میان اذان و پایان یافتن از سحری چقدر بود؟ زید رضی الله عنه گفت: به اندازهٔ خواندن پنجاه آیهٔ متوسط - نه بلند و نه کوتاه - و نه با خواندنی تند و نه کند.

1. برتریِ به تأخیر انداختن سحری تا کمی قبل از فجر؛ زیرا هرگاه آن را به تأخیر اندازد، سود بدن از آن بیشتر بوده و نفع آن برایش در طول روز بیشتر خواهد بود.
2. توجه شدید صحابه به همنشینی با پیامبر صلی الله علیه و سلم تا از ایشان بیاموزند.
3. خوش‌رفتاری پیامبر صلی الله علیه و سلم با اصحابشان، از آنجا که با آنان غذا می‌خوردند.
4. وقت امساک (دست کشیدن از خوردن و آشامیدن)، طلوع فجر است.
5. این سخن که: «میان اذان و سحری چقدر بود»، منظور، میان سحری و اقامه است؛ به دلیل سخن [راوی] در حدیث دیگر که: «میان پایان یافتنشان از سحری و وارد شدنشان به نماز چقدر بود»، و احادیث، یکدیگر را تفسیر می‌کنند.
6. مهلّب گفته است: در این [حدیث]، تخمین زدن اوقات با کارهای بدنی وجود دارد، و عرب اوقات را با کارها تخمین می‌زد، مانند این سخنشان: به اندازهٔ دوشیدن یک گوسفند، و به اندازهٔ نحر کردن یک شتر. پس زید بن ثابت رضی الله عنه از آن روش روی گردانده و به تخمین زدن با خواندن [قرآن] روی آورد؛ تا اشاره کند که آن وقت، وقت عبادت با تلاوت بوده است. و اگر با غیر از کار تخمین می‌زدند، مثلاً می‌گفت: به اندازهٔ یک درجه، یا یک سومِ یک پنجمِ ساعت.
7. ابن ابی جمره گفته است: پیامبر صلی الله علیه و سلم نگاه می‌کردند که چه چیزی برای امتشان آسان‌تر است، پس همان را انجام می‌دادند؛ زیرا اگر ایشان سحری نمی‌خوردند، مردم از ایشان پیروی می‌کردند و این بر برخی از آنان سخت می‌آمد، و اگر در نیمه‌های شب سحری می‌خوردند، باز هم بر برخی از آنان که خواب بر ایشان غلبه می‌کرد، سخت می‌آمد و چه بسا به ترک نماز صبح می‌انجامید یا نیاز به مجاهده با بیدار ماندن پیدا می‌کرد.

صحيح البخاري (3/ 29) (1921). صحيح مسلم (2/ 771) (1097). تيسير العلام، لعبد الله البسام (ص318). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (3/ 418). خلاصة الكلام على عمدة الأحكام، لفيصل آل مبارك (ص147).

پیامبر صلی الله علیه و سلم به سحری خوردن، که همان خوردن در آخر شب برای آمادگی جهت روزه است، تشویق کرده‌اند؛ زیرا در آن «برکت» یعنی خیر فراوانی از اجر و ثواب، و برخاستن در آخر شب برای دعا، و نیرو گرفتن برای روزه، و با نشاط شدن برای آن، و کاستن از سختی آن وجود دارد.

1. مستحب بودن سحری خوردن و فرمانبرداری از امر شرعی با انجام دادن آن.
2. ابن حجر در فتح الباری گفته است: برکت در سحری از جنبه‌های گوناگونی حاصل می‌شود، و آنها عبارتند از: پیروی از سنت، مخالفت با اهل کتاب، نیرو گرفتن به وسیلهٔ آن برای عبادت، افزایش نشاط، جلوگیری از بداخلاقی‌ای که گرسنگی برمی‌انگیزد، سبب شدن برای صدقه دادن به کسی که در آن هنگام درخواست می‌کند یا با او بر سر سفره یکجا می‌شود، سبب شدن برای ذکر و دعا در وقتِ امید به اجابت، و فراهم شدن فرصتِ نیت برای کسی که پیش از خواب آن را فراموش کرده است.
3. نیکوییِ آموزش پیامبر صلی الله علیه و سلم، از آن جهت که ایشان حکم را با حکمت همراه می‌کنند؛ تا دل به آن آرام گیرد و والاییِ شریعت با آن شناخته شود.
4. ابن حجر گفته است: سحری با کمترین خوردنی و آشامیدنی‌ توسط فرد، حاصل می‌شود.

صحيح البخاري (3/ 29) (1923). صحيح مسلم (2/ 770) (1095). تيسير العلام، لعبد الله البسام (ص317). تنبيه الأفهام شرح عمدة الإحكام، لابن عثيمين (3/ 416).

ابوعطیه و مسروق از ام المومنین عایشه رضی الله عنها در مورد دو تن از اصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم سوال می کنند که عمل کدامیک از آنها درست تر است، آن یکی که افطار کردن و نماز مغرب را به تاخیر می اندازد یا دومی که در همان ابتدای وقت مغرب، افطار نموده و نماز مغرب را می خواند؟ ام المومنین عایشه می گوید: کسی که در افطار کردن و نماز خواندن تعجیل می کند، کیست؟ می گویند: ابن مسعود است. عایشه رضی الله عنها می گوید: رفتار رسول الله صلی الله علیه وسلم چنین بود. یعنی به محض غروب افطار می کرد و در خواندن نماز مغرب تعجیل می کرد. و این سنت فعلی رسول الله صلی الله علیه وسلم بوده که بر افضلیت تقدیم افطار دلالت می کند.

شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين، نشر: دار الوطن للنشر، الرياض، الطبعة: 1426هـ. رياض الصالحين، للنووي، تحقيق: ماهر الفحل، دار ابن كثير - بيروت، الطبعة الأولى، 1428هـ - 2007م. صحيح مسلم, ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي, دار إحياء التراث العربي, بيروت. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415هـ. تطريز رياض الصالحين، لفيصل بن عبد العزيز المبارك النجدي، تحقيق: عبد العزيز آل حمد, دار العاصمة, الطبعة الأولى، 1423هـ. كنوز رياض الصالحين، لحمد بن ناصر العمار، دار كنوز إشبيليا - الطبعة الأولى، 1430هـ.

در این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم از تفاوت میان روزه ی ما و روزه ی یهود و نصاری خبر می دهد؛ و آن همان غذایی است که مسلمانان در وقت سحر می خورند؛ چون اهل کتاب سحری نمی کنند و سحری خوردن برای مسلمانان از دو جهت مستحب است: مخالفت با اهل کتاب و به جا آوردن سنت سحری که طبق رهنمود نبوی در آن خیر و برکت است. ناگفته نماند که اهل کتاب از نیمه ی شب روزه می گیرند و قبل از نیمه ی شب غذا می خورند و در سحر چیزی نمی خورند. و وجود تفاوت بین مسلمانان و کفار امری مطلوب در شریعت می باشد.

- شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين، نشر: دار الوطن للنشر، الرياض، الطبعة: 1426ه. - رياض الصالحين، للنووي، تحقيق: ماهر الفحل، دار ابن كثير - بيروت، الطبعة الأولى، 1428ه- 2007م. - صحيح مسلم, ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي, دار إحياء التراث العربي, بيروت. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين, مؤسسة الرسالة, الطبعة الرابعة عشر, 1407ه. - كنوز رياض الصالحين، نشر: دار كنوز إشبيليا، الطبعة الأولى، 1430ه - 2009م. - بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي، ط1، دار ابن الجوزي، الدمام، 1415ه. - المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، للنووي، دار إحياء التراث العربي - بيروت، الطبعة الثانية، 1392.

در این حدیث انس بن مالک رضی الله عنه خبر می دهد که وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم روزه بود، قبل از اینکه نماز مغرب را بخواند، با چند خرمای تازه افطار می کرد؛ و اگر خرمای تازه نمی یافت، با چند خرمای خشک افطار می کرد و اگر خرمای خشک هم نزد ایشان نبود، با چند جرعه آب افطار می کرد. و از این جهت با خرما یا آب افطارش را آغاز می کرد، چون معده ی روزه دار خالی بوده و احتمال آسیب دیدن آن با خوردن غذای چرب وجود دارد.

سنن الترمذي، للإمام محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق أحمد شاكر وآخرين، مكتبة الحلبي - مصر، الطبعة الثانية، 1388هـ. رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين، للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير - دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. سلسلة الأحاديث الصحيحة، للشيخ محمد ناصر الدين الألباني، مكتبة المعارف - الرياض، 1415هـ. شرح رياض الصالحين، للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. فيض القدير شرح الجامع الصغير، تأليف عبدالرؤوف المناوي، دار الحديث - القاهرة. نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، تأليف د. مصطفى الخِن وغيره، مؤسسة الرسالة - بيروت، الطبعة الرابعة عشر، 1407هـ. سنن أبي داود, أبو داود سليمان بن الأشعث السِّجِسْتاني, المحقق: محمد محيي الدين عبد الحميد, المكتبة العصرية، صيدا – بيروت. مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة الأولى، 1421هـ - 2001م. فيض القدير شرح الجامع الصغير, زين الدين محمد المدعو علي بن زين العابدين, الناشر: المكتبة التجارية الكبرى - مصر, الطبعة الأولى، 1356. زاد المعاد في هدي خير العباد, ابن قيم الجوزية, الناشر: مؤسسة الرسالة، بيروت - مكتبة المنار الإسلامية، الكويت, الطبعة: السابعة والعشرون, 1415هـ - 1994م.

این حدیث بیانگر فضل افطاری دادن به روزه دار می باشد و به این کار تشویق می کند؛ چنانکه هرکس به روزه داری افطاری دهد، همانند پاداش روزه دار برای او خواهد بود بدون اینکه چیزی از اجر و پاداش روزه دار کاسته شود؛ و این از فضل الله بر بندگانش می باشد. چون افطاری دادن به دیگران از مصادیق همکاری در نیکی و تقوا بوده و باعث ایجاد محبت و دوستی بین مسلمانان می شود. ظاهر حدیث بیانگر این مطلب است که اگر کسی به روزه داری در حد یک خرما هم افطاری بدهد، اجر و پاداشی مانند او می برد؛ بنابراین شایسته است که بر افطاری دادن روزه داران به اندازه ی توان حریص باشیم به ویژه زمانی که روزه داران نیازمند و فقیر باشند یا کسی را نداشته باشند که برای آنها افطاری درست کند و نیازمند چنین کسی باشند.

- الجامع الصحيح –وهو سنن الترمذي-؛ للإمام محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق أحمد شاكر وآخرين، مكتبة الحلبي-مصر، الطبعة الثانية، 1388هـ. - رياض الصالحين من كلام سيد المرسلين؛ للإمام أبي زكريا النووي، تحقيق د. ماهر الفحل، دار ابن كثير-دمشق، الطبعة الأولى، 1428هـ. - سنن ابن ماجه؛ للحافظ محمد بن يزيد القزويني، حققه محمد فؤاد عبدالباقي، دار إحياء الكتب العربية. - شرح رياض الصالحين؛ للشيخ محمد بن صالح العثيمين، مدار الوطن، الرياض، 1426هـ. - المسند؛ للإمام أحمد بن حنبل، نشر المكتب الإسلامي-بيروت، مصور عن الطبعة الميمنية. - مسند الدارمي –المعروف بـ: سنن الدارمي-؛ للإمام عبدالله بن عبدالرحمن الدارمي، تحقيق حسين سليم، دار المغني-الرياض، الأولى، 1421هـ. - مشكاة المصابيح؛ تأليف محمد بن عبدالله التبريزي، تحقيق محمد ناصر الدين الألباني، المكتب الإسلامي-بيروت، الطبعة الثانية، 1399هـ. - مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2001م. - بهجة الناظرين, وهي كالتالي: بهجة الناظرين, سليم بن عيد الهلالي، الناشر: دار ابن الجوزي ، سنة النشر: 1418 هـ- 1997م. - دليل الفالحين لطرق رياض الصالحين, محمد علي بن محمد البكري الصديقي الشافعي, اعتنى بها: خليل مأمون شيحا, الناشر: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت – لبنان, الطبعة: الرابعة، 1425 هـ - 2004 م. - نزهة المتقين شرح رياض الصالحين, مصطفى سعيد الخن، مصطفى البغا، محي الدين مستو، علي الشربجي، محمد أمين لطفي, مؤسسة الرسالة, سنة النشر: 1407 – 1987.