نماز جمعه

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ تبیین نمودند که یکی از آداب واجب برای کسی که در خطبهٔ جمعه حاضر شده، ساکت بودن و گوش دادن به خطیب است تا بتواند پند و اندرزهای او را به نیکی دریابد؛ و اگر کسی درحالی‌که امام خطبه می‌خواند کمترین چیزی را به زبان بیاورد و مثلا به دیگری بگوید: «ساکت شو» و «گوش فرا بده» فضل نماز جمعه را از دست داده است.

1. تحریم سخن گفتن در حال شنیدن خطبه، حتی اگر برای نهی از منکر یا پاسخ دادن به سلام و پاسخ دادن به کسی باشد که عطسه کرده و الحمدلله گفته است.
2. کسی که امام را مورد خطاب قرار دهد یا امام [در حین خطبه] او را مورد خطاب قرار دهد، از این نهی مستثنیٰ هستند.
3. جایز بودن سخن گفتن در میان دو خطبه در صورت نیاز.
4. اگر امام در حین خطبه از پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ یاد نمود، پنهانی (با صدای کم) بر ایشان درود و سلام می‌فرستید. همچنین آمین گفتن بر دعا در حین خطبه به همین صورت است.

صحيح البخاري (2/ 13) (934). صحيح مسلم (2/ 583) (851). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، للبسام (ص244). تنبيه الأفهام، للعثيمين (2/ 307). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 195). فتح الباري، لابن حجر (2/ 409). تاج العروس من جواهر القاموس، لمحمّد الحسيني الزَّبيدي (39/ 463).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از فضیلت زود رفتن به نماز جمعه خبر می‌دهد. این زود رفتن از طلوع خورشید آغاز می‌شود و تا آمدن امام ادامه دارد؛ و پنج ساعت است که این ساعات بر حسب زمان بین طلوع خورشید تا آمدن امام و بالا رفتن بر منبر تقسیم می‌شود: نخست: کسی که غسلی کامل همانند غسل جنابت انجام دهد، سپس در ساعت نخست به مسجدی برود که در آن نماز جمعه برگزار می‌شود، مانند آن است که شتری را صدقه داده باشد. دوم: کسی که در ساعت دوم برود چنان است که گویا گاوی را صدقه داده باشد. سوم: کسی که در ساعت سوم به مسجد برود مانند آن است که قوچی شاخدار را صدقه داده باشد. چهارم: کسی که در ساعت چهارم برود مانند آن است که مرغی را صدقه داده باشد. پنجم: کسی که در ساعت پنجم برود مانند آن است که تخم مرغی را صدقه داده باشد. پس چون امام برای خطبه بیرون آید، ملائکه‌ای که برای نوشتن کسانی که وارد مسجد می‌شوند و در کنار درهای آن نشسته‌اند، از نوشتن بازمی‌ایستند و برای شنیدن ذکر و یاد الله و خطبه می‌آیند.

1. تشویق به غسل نمودن در روز جمعه و اینکه باید پیش از رفتن به نماز باشد.
2. فضیلت زود رفتن به نماز جمعه در نخستین ساعات روز.
3. تشویق به شتاب نمودن برای انجام اعمال نیک.
4. حضور ملائکه در نماز جمعه و گوش کردن آنها به خطبه.
5. ملائکه‌ای که در کنار درهای مسجد نشسته‌اند، کسانی را که برای نماز جمعه به مسجد می‌آیند، به ترتیب می‌نویسند.
6. ابن رجب می‌گوید: اینکه رسول خدا فرمودند: «کسی که روز جمعه غسل کند سپس به مسجد برود» دال بر این است که غسل مستحب برای جمعه، از طلوع فجر آغاز می‌شود و پایانش هنگام رفتن به نماز جمعه است.

صحيح البخاري (2/ 3) (881). صحيح مسلم (2/ 582) (850). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله البسام (ص244). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (2/ 308). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، إسماعيل الأنصاري (1/ 196). معالم السنن (شرح سنن أبي داود)، أبو سليمان الخطابي (1/ 109). تهذيب اللغة، محمد الأزهري (14/ 102).

پیامبر صلی الله علیه وسلم تاکید می‌کند که هرکس قصد آمدن به نماز جمعه را دارد، بر او مستحب است که غسل کند؛ غسلی همانند غسل جنابت.

1. تاکید بر غسل جمعه و اینکه برای مؤمن در روز جمعه سنت است و بهتر است هنگام رفتن به نماز باشد.
2. توجه به نظافت و خوشبویی از اخلاق مسلمان و آداب اوست و این مسئله هنگام ملاقات با مردم و هم‌نشینی با آنان از تاکید بیشتری برخوردار است به ویژه در جمعه‌ها و جماعت‌ها.
3. خطاب این حدیث متوجه کسی است که جمعه بر او واجب است زیرا اوست که به نماز جمعه می‌رود.
4. برای کسی که به نماز جمعه می‌رود مستحب است که پاکیزه باشد و خود را بشوید تا آنکه بوی‌های بد از بدن او برود و خود را خوشبو کند و اگر فقط وضو بگیرد هم کافی است.

صحيح البخاري (2/ 81) (1294). صحيح مسلم (1/ 99) (103). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص239). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (2/ 302). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 192).

سَلَمَة بن اکوَع رضی الله عنه یادآور می شود که آنها همراه رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز جمعه را در اول وقت آن می خواندند؛ چنانکه بعد از خطبه ها و نماز، درحالی به خانه بازمی گشتند که دیوارها سایه ی کافی برای استفاده کردن نداشت. و در روایت دوم آمده که نماز جمعه را به همراه رسول الله صلی الله علیه وسلم به هنگام زوال خورشید می خواندند و باز می گشتند. علما اتفاق نظر دارند که پایان وقت نماز جمعه، همان پایان وقت نماز ظهر می باشد. و افضل و بهتر همان است که نماز جمعه بعد از زوال خورشید خوانده شود؛ چون اغلب عمل رسول الله صلی الله علیه وسلم چنین بوده است؛ و وقت مورد اجماع بین علما می باشد؛ مگر اینکه نیاز و ضرورتی مانند گرمای شدید و عدم سایبان باشد یا اینکه قصد خروج برای جهاد قبل از زوال وجود داشته باشد؛ در این صورت خواندن نماز جمعه اندکی قبل از زوال اشکالی ندارد.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ، 2006م. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ، 2005م. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام -صلى الله عليه وسلم- لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، دار الثقافة العربية، دمشق، بيروت، مؤسسة قرطبة، الطبعة: الثانية 1408هـ، 1988م. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. فتح الباري شرح صحيح البخاري، زين الدين عبد الرحمن بن رجب البغدادي، تحقيق: محمود بن شعبان بن عبد المقصود ومجدي بن عبد الخالق الشافعي وغيرهم، الناشر: مكتبة الغرباء الأثرية، المدينة النبوية، الحقوق: مكتب تحقيق دار الحرمين، القاهرة الطبعة: الأولى 1417هـ، 1996م.

روز جمعه گردهمایی بزرگی از مسلمانان را شاهد است که در طی آن همه ی مسلمانان ساکن یک شهر حضور دارند. به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم در این روز دو خطبه برای مردم می خواند و در آنها مردم را متوجه خیر و خوبی می کرد و از شر و بدی بازمی داشت؛ و این دو خطبه را ایستاده بر منبر می خواند تا آموزش مخاطبان و پند و اندرز آنها موثرتر باشد. و از طرفی ایستادن در این مقام با اظهار اسلام و ابهت آن همراه است. و چون از خطبه ی اول فارغ می شد، برای مدت کوتاهی می نشست تا استراحت کند و خطبه ی اول را از خطبه ی دوم جدا نماید؛ سپس برمی خاست و خطبه ی دوم را می خواند تا خطیب و شنونده هیچیک خسته نشوند.

تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، تحقيق: محمد صبحي حلاق، مكتبة الصحابة، الإمارات، مكتبة التابعين، القاهرة، الطبعة: العاشرة 1426هـ، 2006م. تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، محمد بن صالح العثيمين، مكتبة الصحابة، الإمارات، الطبعة: الأولى 1426هـ، 2005م. الإفهام في شرح عمدة الأحكام لابن باز، تحقيق: سعيد القحطاني، مؤسسة عبد العزيز بن باز الخيرية، الرياض، الطبعة: الأولى 1435هـ. الإلمام بشرح عمدة الأحكام، إسماعيل بن محمد الأنصاري، دار الفكر، دمشق، الطبعة: الأولى 1381هـ. خلاصة الكلام –فيصل المبارك الحريملي -الطبعة: الثانية، 1412 هـ - 1992 م. تأسيس الأحكام، أحمد بن يحيى النجمي، دار المنهاج، القاهرة، الطبعة: الأولى 1427هـ. صحيح البخاري، محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، تحقيق: محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى 1422هـ. صحيح مسلم، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري، تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: 1423هـ. المجتبى من السنن ( السنن الصغرى )، أحمد بن شعيب النسائي، تحقيق: عبد الفتاح أبو غدة، مكتب المطبوعات الإسلامية، حلب، الطبعة: الثانية 1406هـ، 1986م. سنن الدارمي، تحقيق: حسين سليم أسد الداراني، دار المغني للنشر والتوزيع، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الأولى 1412هـ، 2000م. تهذيب اللغة، محمد بن أحمد الأزهري أبو منصور، تحقيق: محمد عوض مرعب، الناشر: دار إحياء التراث العربي، بيروت، الطبعة: الأولى، 2001م. إرواء الغليل في تخريج أحاديث منار السبيل - محمد ناصر الدين الألباني إشراف: زهير الشاويش-المكتب الإسلامي – بيروت-الطبعة: الثانية 1405 هـ - 1985م.

میانه روی و اعتدال در نماز و خطبه ی رسول الله صلی الله علیه وسلم مشهود بوده است؛ و نماز و خطبه ی ایشان نه بسیار طولانی بوده و نه بسیار کوتاه؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم اسوه و الگوی همه ی مسلمانان به ویژه امامان و خطیبان می باشد؛ لذا با استناد به همین حدیث، درست نیست که نماز و خطبه سریع و با شتاب خوانده شود؛ بلکه راه و روش رسول الله صلی الله علیه وسلم در این موارد، میانه روی و گاها طولانی کردن به گونه ای بوده که با مشقت و آزردگی همراه نبوده است.

المسند الصحيح (صحيح مسلم), تأليف: مسلم بن حجاج النيسابوري, تحقيق: محمد فؤاد عبدالباقي, دار إحياء التراث العربي. بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين, تأليف: سليم بن عيد الهلالي, دار ابن الجوزي.

این حدیث چنانکه ابوداود به آن اشاره می کند، منسوخ است؛ معاذ بن جبل رضی الله عنه خبر می دهد که رسول الله صلی الله علیه وسلم از چمباتمه زدن در روز جمعه به هنگام خطبه نهی کرده است. و چمباتمه زدن به این صورت است که کسی ران هایش را به شکمش و ساق هایش را به ران هایش بچسباند و اطراف خود را با عمامه یا چیز دیگری ببندد. رسول الله صلی الله علیه وسلم از نشستن به این روش در روز جمعه به هنگام خطبه ی امام نهی کرده است. به دو دلیل؛ 1- نشستن به این روش احتمال دارد باعث چرت زدن و به خواب رفتن شود و به این ترتیب شنیدن خطبه را از دست بدهد. 2- با نشستن به این روش احتمال کشف عورت وجود دارد. چون غالبا عرب ها یک لباس بر تن داشتند و اگر به این صورت می نشستند، عورت شان مشخص می شد؛ به همین دلیل از آن نهی شده است چنانکه در صحیح مسلم (2099) آمده است: «و از بستن کمر و زانوها با يکديگر (که در صورت اِزار نداشتن) باعث کشف عورت می شود، منع فرمود». و این نهی مخصوص کسی است که تنها یک لباس بر تن دارد و در همه وقت شامل او می شود. نووی رحمه الله می گوید: «اینگونه نشستن عادت عرب ها بود، بنابراین اگر با نشستن به این صورت بخشی از عورت مشخص می شود، این هیئت را به خود گرفتن حرام است». اما اگر کشف عورت صورت نمی گیرد، اشکالی ندارد. چون زمانی که نهی به سبب علتی معقول باشد و علت از بین برود، نهی نیز برداشته می شود. چنانکه در صحیحین از رسول الله صلی الله علیه وسلم و از طریق عبَّاد بن تميم از عمویش روایت است که رسول الله صلی الله علیه وسلم را دیده که در مسجد به پشت دراز کشیده و یکی از پاهایش را بر روی پای دیگرش قرار داده است.

نزهة المتقين، تأليف: جمعٌ من المشايخ، الناشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة الأولى: 1397 هـ الطبعة الرابعة عشر 1407 هـ كنوز رياض الصالحين، تأليف: حمد بن ناصر بن العمار ، الناشر: دار كنوز أشبيليا، الطبعة الأولى: 1430 هـ سنن أبي داود، تأليف: سليمان بن الأشعث السِّجِسْتاني، تحقيق: محمد محيي الدين عبد الحميد، الناشر: المكتبة العصرية، صيدا. مسند الإمام أحمد، تأليف: أحمد بن محمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرناؤوط وغيره، الناشر: الناشر: مؤسسة الرسالة ، الطبعة: الأولى، 1421 هـ رياض الصالحين، تأليف : محيي الدين يحيى بن شرف النووي ، تحقيق: د. ماهر بن ياسين الفحل ، الطبعة: الأولى، 1428 هـ شرح رياض الصالحين، تأليف: محمد بن صالح العثيمين، الناشر: دار الوطن للنشر، الطبعة: 1426 هـ سنن الترمذي، تأليف: محمد بن عيسى الترمذي، تحقيق أحمد شاكر وغيره ، الناشر: شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، الطبعة: الثانية، 1395 هـ المنهاج شرح صحيح مسلم، تأليف: محيي الدين يحيى بن شرف النووي، الناشر: دار إحياء التراث العربي، الطبعة: الثانية 1392 هـ.

«من توضَّأَ يوم الجُمعة»؛ یعنی: هرکس برای نماز جمعه وضو بگیرد. «فَبِهَا»، یعنی: به سنت و رخصت عمل کرده است. «ونِعْمَتْ»؛ یعنی: چقدر نیکوست عمل کردن به سنت و این ثنا و ستایش چنین فردی است. «ومن اغْتَسَل فهو أفْضَل»؛ یعنی: هرکس در کنار وضو، برای نماز جمعه غسل کند، این کار بهتر از وضوی تنهاست. رای جمهور علما از جمله امامان چهارگانه نیز همین است و از جمله دلایل آنها حدیث مسلم است؛ که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «مَنْ تَوَضَّأ فأحَسَنَ الْوُضُوء، ثُمَّ أتَى الْجُمعةَ، فَاستَمَعَ وأنْصَتَ، غُفِر لَهُ ما بيْنَ الْجُمعةِ إِلَى الْجُمُعَةِ وزِيادةُ ثَلاثَةِ أيَّام»: «کسی که به خوبی وضو بگيرد و سپس برای نماز جمعه (به مسجد) برود و به خطبه ی جمعه گوش دهد و ساکت باشد، گناهانی که تا روز جمعه و سه روز بعد، از او سر می زند، آمرزيده می شود».

سنن أبي داود، سليمان بن الأشعث السِّجِسْتاني، تحقيق: محمد محيي الدين عبد الحميد: المكتبة العصرية، صيدا - بيروت. سنن الترمذي، لمحمد بن عيسى الترمذي، تحقيق وتعليق:أحمد محمد شاكر ومحمد فؤاد عبد الباقي وإبراهيم عطوة عوض، شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، مصر، الطبعة الثانية، 1395 هـ - 1975م. سنن ابن ماجه: لابن ماجه أبو عبد الله محمد بن يزيد القزويني، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء الكتب العربية - فيصل عيسى البابي الحلبي. مسند الإمام أحمد بن حنبل، المحقق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي، مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421 هـ - 2001 م. السنن الكبرى للنسائي، حققه وخرج أحاديثه: حسن عبد المنعم شلبي، أشرف عليه: شعيب الأرناءوط، مؤسسة الرسالة، بيروت، الطبعة: الأولى، 1421 هـ - 2001 م. سنن الدارمي، لعبد الله بن عبد الرحمن الدارمي، التميمي تحقيق: حسين سليم أسد الداراني، دار المغني للنشر والتوزيع، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الأولى، 1412 هـ - 2000 م. توضيح الأحكام شرح بلوغ المرام، تأليف عبد الله البسام، مكتبة الأسدي، مكة المكرمة، الطبعة:الخامِسَة، 1423 هـ - 2003 م. تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام، تأليف: الشيخ صالح الفوزان، عناية عبد السلام السليمان، مؤسسة الرسالة الطبعة الأولى.