تيمم

رسول الله صلی الله علیه وسلم به همراه صحابه نماز صبح را می خواند؛ چون از نماز فارغ می شود مردی را می بیند که با آنها نماز نخوانده است؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم تا از او دلیل عدم شرکت وی در جماعت را نمی پرسد، به خاطر شرکت نکردنش در جماعت او را سرزنش نمی کند و این از کمال لطف و روش نیکوی ایشان در دعوت به سوی الله متعال است؛ پس به آن شخص می گوید: فلانی، چه چیزی تو را از نماز خواندن به جماعت بازداشته است؟ و آن شخص عذر خود را برای پیامبر توضیح می دهد که دچار جنابت شده و آبی برای غسل کردن نداشته است؛ به همین دلیل نماز را به تاخیر انداخته تا آبی بیابد و غسل کند؛ پس رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: الله متعال از لطف و کرم خود، جهت پاکیزگی چیزی جایگزین آب برای تو قرار داده است و آن خاک می باشد؛ از آن استفاده کن که در نبود آب برای تو کافی است.

الإلمام بشرح عمدة الأحكام لإسماعيل الأنصاري، ط1، دار الفكر، دمشق، 1381هـ. تيسير العلام شرح عمدة الأحكام للبسام، حققه وعلق عليه وخرج أحاديثه وصنع فهارسه: محمد صبحي بن حسن حلاق، ط10، مكتبة الصحابة، الأمارات - مكتبة التابعين، القاهرة، 1426هـ. تنبيه الأفهام شرح عمدة لأحكام لابن عثيمين، ط1، مكتبة الصحابة، الإمارات، 1426هـ. عمدة الأحكام من كلام خير الأنام صلى الله عليه وسلم لعبد الغني المقدسي، دراسة وتحقيق: محمود الأرناؤوط، مراجعة وتقديم: عبد القادر الأرناؤوط، ط2، دار الثقافة العربية، دمشق ، بيروت، مؤسسة قرطبة، 1408هـ. صحيح البخاري، تحقيق: محمد زهير بن ناصر الناصر، ط1، دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم: محمد فؤاد عبد الباقي)، 1422هـ. صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء التراث العربي، بيروت، 1423هـ.

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ عَمار بن یاسر ـ رضی الله عنهما ـ را برای برخی کارهایش به سفر فرستاد که او به سبب جِماع یا نزول منی از روی شهوت، دچار جنابت شد و برای غسل کردن آب نیافت، و احکام تیمم برای جنابت را نمی‌دانست و فقط از حکم تیمم برای حَدَث اصغر و بی‌وضویی اطلاع داشت، بنابراین اجتهاد کرد و به این نتیجه رسید که: همانطور که برای بی‌وضویی، با خاک روی زمین بعضی از اعضای بدنش را مسح می‌کند، برای تیمم از جنابت نیز باید خاک را به همهٔ بدنش برساند؛ و به این ترتیب خاک را بر آب قیاس نمود، پس در خاک غلت زد تا آنکه خاک به همهٔ بدنش برسد و سپس نماز بخواند. اما چون نزد پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ برگشت این مساله را برای‌شان بازگو کرد تا ببیند کارش درست بوده یا نه؟ و پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ نیز کیفیت پاک شدن از حَدَث اصغر مانند ادرار و حدث اکبر مانند جنابت را برای او توضیح می‌دهد، به این صورت که با دستانش یک بار بر خاک ضربه بزند، سپس دست چپ را بر دست راست و پشت دستش و صورتش بکشد.

1. واجب بودن جستجوی آب پیش از تیمم.
2. مشروعیت تیمم برای کسی که جُنُب است و آب نیابد.
3. تیمم برای حَدَث اکبر (جنابت) مانند تیمم برای حَدَث اصغر (بی‌وضویی) است.

صحيح البخاري (1/ 77) (347). صحيح مسلم (1/ 280) (368). الإلمام بشرح عمدة الأحكام، لإسماعيل الأنصاري (1/ 60). تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، لعبد الله البسام (ص72). تنبيه الأفهام شرح عمدة الأحكام، لابن عثيمين (1/ 92).

صحابه ی بزرگوار ابوسعید خدری رضی الله عنه می گوید: «دو نفر به مسافرت رفتند، آنگاه وقت نماز فرا رسيد و آب همراه شان نبود، پس با خاک پاک تيمم نمودند»؛ یعنی قصد استفاده از خاک به شیوه ای مخصوص نمودند یا با خاک پاک تیمم کردند. «و نماز خواندند، سپس در همان وقتِ نماز آب يافتند که يکی از آنها دوباره وضو گرفت و نماز خواند»؛ یا گمان می کرد که با پیدا کردن آب نمازی که با تیمم خوانده باطل است و یا از روی احتیاط چنین کرد. «و ديگری نمازش را اعاده نکرد»؛ چون بر این باور بود که نمازش صحیح است. «سپس نزد رسول الله صلی الله علیه و سلم آمده و ماجرا را تعریف کردند»؛ یعنی آنچه بر آنان گذشته بود بیان کردند. بنابراین رسول الله صلی الله علیه وسلم به آنکه نمازش را اعاده نکرده و دوباره نخوانده بود فرمود: «أَصَبْتَ السنة»؛ یعنی به حکم شرعی ای عمل نموده ای که با سنت ثابت گشته است. و عبارت «وأجزأتك صلاتك» به معنای: «همان نمازت کافی است» در واقع تأکید و تفسیر جمله ی قبلی است. «و به کسی که وضو گرفته بود» یعنی برای نماز «و دوباره نماز خواند» یعنی نماز را در وقتش با وضو ادا نمود، فرمود: «لك الأجر مرتين»: یعنی هر دو نمازت صحیح بوده و بابت هر دو پاداش می بری و الله متعال پاداش کسی که کار نیک انجام دهد، ضایع نمی کند. و اشاره به این دارد که عمل کردن به احتیاط بهتر است، چنانکه رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «دَعْ ما يَرِيبُكَ إِلَى مَا لا يَريبُك»: «آنچه درباره ی (درست بودن) آن شک داری رها کن و به کاری بپرداز، يا به چيزی روی بياور که درباره اش شک نداری».

سنن أبي داود، سليمان بن الأشعث أبوداود، تحقيق: محمد محيي الدين عبد الحميد، المكتبة العصرية، صيدا، بيروت. المجتبى من السنن (السنن الصغرى)، أحمد بن شعيب النسائي، تحقيق: عبد الفتاح أبو غدة، مكتب المطبوعات الإسلامية، حلب، الطبعة: الثانية 1406هـ، 1986م. سنن الدارمي، تحقيق: حسين سليم أسد الداراني، دار المغني للنشر والتوزيع، المملكة العربية السعودية، الطبعة: الأولى 1412هـ، 2000م. توضيح الأحكام شرح بلوغ المرام، عبد الله بن عبد الرحمن البسام، مكتبة الأسدي، مكة المكرمة، الطبعة الخامِسَة، 1423هـ، 2003 م. منحة العلام في شرح بلوغ المرام، عبد الله صالح الفوزان، دار ابن الجوزي، الطبعة: الأولى 1428هـ، 1432هـ. تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام، صالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، اعتنى بإخراجه عبدالسلام بن عبد الله السليمان، الرسالة، بيروت، الطبعة: الأولى 1427هـ، 2006م.

این حدیث بیانگر یکی از نشانه های آسانی و آسانگیری شریعت است؛ چنانکه به تیمم نمودن به هنگام نبود آب اشاره دارد. «الصعيد الطيب»؛ یعنی: خاک پاک زمین و آنچه روی زمین و از جنس آن است؛ به آن صعید می گویند، زیرا انسان ها بر روی آن قرار داشته و روی آن راه می روند. «وضوی مسلمان»؛ در این بخش، خاک پاک در پاکی به آب تشبیه شده است و شارع تیمم را وضو می نامد، زیرا تیمم جایگزین و جانشین وضو است. و تا زمانی که عذر وجود داشته باشد، این تخفیف و آسانگیری نیز وجود دارد؛ به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «اگرچه ده سال هم آب پیدا نکند»؛ یا بیست یا سی سال و یا بیشتر از آن؛ و منظور از ده سال، زیاد بودن تعداد سال هاست، نه تحدید آنها؛ همچنین وقتی آب در دسترس باشد، اما مانعی حسی یا شرعی برای استفاده از آن وجود دارد، می توان از تیمم به جای آن استفاده کرد. و این یعنی تیمم جایگزین وضو می باشد، اگرچه پاکی و طهارت حاصل در نتیجه ی تیمم ضعیف است، اما طهارت برای ادای نماز قبل از خروج وقت آن، امری ضروری می باشد. از این رو وقتی آب باشد و فرد بتواند از آن استفاده نماید، رخصت استفاده از تیمم منتفی می باشد. به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم به ابوذر امر می کند که برای طهارت و پاکی به اصل آن، یعنی به آب رجوع نماید و می فرماید: «اگر آب يافتى، آن را به پوست خویش برسان»؛ یعنی: آب را بر بدن خویش جاری کن و اینگونه وضو گرفته یا غسل کن. و در روایت ترمذی آمده است که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «فَإِذَا وَجَدَ المَاءَ فَلْيُمِسَّهُ بَشَرَتَهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ»: «پس چون آب یافت، باید پوستش را در تماس با آن قرار دهد، این بهتر است». بنابراین دسترسی به آب و امکان استفاده از آن، تیمم را نقض می کند.

توضيح الأحكام للشيخ البسام، ط5، مكتبة الأسدي، مكة المكرمة، 1423هـ. تسهيل الإلمام للشيخ صالح الفوزان، بعناية: عبدالسلام السليمان، ط1، 1427هـ. جامع الترمذي، تحقيق وتعليق:أحمد محمد شاكر، وآخرون، مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، ط2، مصر، 1395 هـ. سنن ابن ماجه، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، دار إحياء الكتب العربية - فيصل عيسى البابي الحلبي. سنن أبي داود، تحقيق: محمد محيي الدين عبد الحميد، المكتبة العصرية، بيروت. السنن الصغرى للنسائي، تحقيق: عبد الفتاح أبو غدة، ط2، مكتب المطبوعات الإسلامية، حلب، 1406هـ. فيض القدير شرح الجامع الصغير للمناوي ، ط1، المكتبة التجارية الكبرى، مصر، 1356هـ. مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي، ط1، مؤسسة الرسالة، 1421هـ. مشكاة المصابيح للتبريزي، ، تحقيق: محمد ناصر الدين الألباني، ط3، المكتب الإسلامي، بيروت، 1985هـ. النهاية في غريب الحديث والأثر لابن الأثير، تحقيق: طاهر أحمد الزاوى - محمود محمد الطناحي، ط 1399هـ، المكتبة العلمية، بيروت. عون المعبود شرح سنن أبي داود، ومعه حاشية ابن القيم: تهذيب سنن أبي داود وإيضاح علله ومشكلاته- محمد أشرف بن أمير بن علي بن حيدر، أبو عبد الرحمن، شرف الحق، الصديقي، العظيم آبادي - دار الكتب العلمية – بيروت الطبعة: الثانية، 1415 هـ.

اینکه می فرماید: «أُعطِيتُ ما لم يُعطَ أحدٌ من الأنبياءِ»؛ ظاهرا به این معناست که هیچیک از ویژگی های مذکور را قبل از ایشان کسی نداشته است. «نُصِرتُ بالرُّعبِ» یعنی: به وسیله ترس دشمن از من یاری شدم؛ و همین است که قلب های دشمنانش را پاره نمود و شوکت آنها را از میان برد و جمع آنها را پراکنده نمود. «وأُعطِيتُ مَفَاتِيحَ» مفاتیح جمع مفتاح است و مفتاح اسم آلت بوده و عبارت است از چیزی که به وسیله آن چیز دیگری را باز می کنند. و در اصل عبارت از هر چیزی است که توسط آن می توان چیزهایی را به دست آورد که دست یافتن به آنها دشوار است. «الأرض»؛ استعاره است از وعده ی الله متعال به پیامبرش مبنی بر فتح سرزمین ها. «وسميت أحمد»؛ هیچکس پیش از ایشان این نام را نداشته است و این بخاطر حمایت و یاری الله متعال است تا هیچ ضعیف القلب یا شکاکی تردید نورزد که آنکه در کتاب های گذشته با نام احمد مورد ستایش قرار گرفته، رسول الله صلی الله علیه وسلم بوده است. «وجعل لي التراب طهوراً»؛ یعنی: خاک و زمین در نبود آب، پاک کننده هستند.

تسهيل الإلمام بفقه الأحاديث من بلوغ المرام لصالح بن فوزان بن عبد الله الفوزان، ط1، الرسالة، بيروت، 1427 هـ. توضيح الأحكام مِن بلوغ المرام لعبد الله بن عبد الرحمن بن صالح البسام، ط5، مكتبة الأسدي، مكة المكرّمة ، 1423 هـ. سبل السلام شرح بلوغ المرام لمحمد بن إسماعيل بن صلاح الصنعاني، دار الحديث. سلسلة الأحاديث الضعيفة والموضوعة وأثرها السيئ في الأمة للألباني، ط1، دار المعارف، الرياض، 1412 هـ. فتح ذي الجلال والإكرام شرح بلوغ المرام لمحمد بن صالح بن محمد العثيمين، تحقيق: صبحي بن محمد رمضان، وأُم إسراء بنت عرفة، ط1، المكتبة الإسلامية، مصر، 1427هـ. فيض القدير شرح الجامع الصغير للمناوي، ط1، المكتبة التجارية الكبرى، مصر، 1356هـ. مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط و عادل مرشد، وآخرون، تحت إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي، ط1، مؤسسة الرسالة، 1421 هـ. منحة العلام في شرح بلوغ المرام لعبد الله بن صالح الفوزان، ط1، دار ابن الجوزي، 1432 هـ.

این حدیث بیانگر شرف و مقام والای این امت و برتری آن بر سایر امت ها به سبب ویژگی هایی می باشد. اینکه می فرماید: «فُضِّلْنَا على الناس بِثَلاث»؛ یعنی الله متعال با سه ویژگی، این امت را بر تمامی امتهای گذشته برتری داده است، نه اینکه ویژگی های این امت منحصر در همین سه است؛ زیرا ویژگی ها و مشخصه های این امت کم کم بر رسول الله صلی الله علیه وسلم نازل می شد و ایشان هر چیزی را که بر او نازل می شد، در هنگام نزول بیان می فرمود. «صف های ما (در نماز) مانند صف های ملائکه گردانیده شد»؛ یعنی ایستادن ما در نماز به همان صورتی است که ملائکه در برابر الله متعال می ایستند؛ به این شکل که ابتدا صف اول را کامل می کنند، سپس صف های پشت سر را تکمیل نموده و در صف، کنار هم قرار می گيرند و به هم می چسبند (و جای خالی نمی گذارند)؛ چنانکه در سنن ابوداود و غیره به صراحت ذکر شده که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «ألا تَصُفُّونَ كَمَا تَصُفُّ المَلائِكَةُ عِندَ رَبِّهَا؟»: «چرا آن گونه که ملائکه نزد پروردگارشان به صف می ايستند، صف نمی بنديد؟» گفتيم: یا رسول الله، ملائکه نزد پروردگارشان چگونه صف می بندند؟ فرمود: «يُتِمُّونَ الصُّفُوفَ الأُوَلَ، وَيَتَرَاصُّونَ في الصَّفِّ»: «صف های جلو را به ترتيب کامل می کنند و در صف، کنار هم قرار می گيرند و به هم می چسبند (و جای خالی نمی گذارند)». این بر خلاف امت های گذشته است، زیرا آنها هر طور که شد در صف ها می ایستادند. «و تمام زمین برای ما مسجد قرار داده شد و خاکش پاک گردانده شده است». یعنی: الله متعال تمام زمین را برای نماز خواندن مناسب و شایسته نموده و هرگاه وقت نماز فرا رسد، در هر جایی که باشیم، می توانیم نماز بخوانیم و نماز خواندن به مکان خاصی منحصر نشده است؛ و این تخفیف و آسانگیری مخصوص این امت است و در امتهای دیگر نبوده است، زیرا آنها تنها می توانستند در دیرها و کنیسه های خود نماز بخوانند، چنانچه در یکی از روایات این حدیث به روایت امام احمد آمده است: «وكان مَنْ قبلي إنَّما يُصلون في كنائسهم»: «و کسانی که پیش از من بودند تنها در کنیسه ها و عبادت گاه های خود می توانستند نماز بخوانند». و در روایت دیگری آمده است: «ولم يَكن أحَدٌ من الأنبياء يصلِّي حتى يبلغ مِحْرَابه»: «و هیچیک از پیامبران نماز نمی خواند مگر در محراب خویش». این روایت عام است و همه جا را در بر می گیرد، اما شارع برخی مکان ها را از آن استثنا نموده است، مانند: قبرستان، حمام، استراحتگاه شتران و مکان های کثیف. «و خاک آن برای ما پاک گردانیده شده است»؛ یعنی در صورت عدم وجود آب می توانیم با خاک تیمم کنیم، قرآن نیز بر این مسئله تصریح نموده است؛ الله متعال می فرماید: «فَلَمْ تَجِدُواْ مَاء فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً» [نساء: 43] «و چون آبی نیافتید، با خاک پاک تیمم کنید». و علما بر این مساله اجماع دارند. همچنین کسی که آب برایش ضرر دارد می تواند تیمم نماید و این حکم شامل او نیز می شود. «و ویژگی دیگری ذکر کرد». آنچه بیان شد، دو ویژگی بود، زیرا اینکه تمام زمین برای ما مسجد و نیز پاک گشته، یک ویژگی محسوب می شود. در این روایت ویژگی سوم ذکر نشده است، اما در روایت نسائی از طریق ابومالک ویژگی سوم ذکر شده است، در روایت نسائی آمده است: «وأُوتِيتُ هؤلاء الآيات آخر سورة البقرة من كَنْز تحت العَرْش لم يُعْطَ منه أحَدٌ قَبْلِي، ولا يُعْطَى منه أحَدٌ بَعْدِي»: «آیات آخر سوره بقره از گنج زیر عرش به من داده شده است، درحالی که به هیچکس پیش از من داده نشده و بعد از من نیز به کسی داده نخواهد شد».

صحيح مسلم، تأليف: مسلم بن الحجاج النيسابوري، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي الناشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت. زاد المعاد في هدي خير العباد، تأليف: محمد بن أبي بكر ابن قيم الجوزية، الناشر: مؤسسة الرسالة، بيروت - مكتبة المنار الإسلامية، الكويت، الطبعة: السابعة والعشرون , 1415هـ /1994م. نيل الأوطار شرح منتقى الأخبار، تأليف: محمد بن علي الشوكاني، تحقيق: عصام الدين الصبابطي، الناشر: دار الحديث، الطبعة: الأولى، 1413هـ. مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، تأليف: علي بن سلطان القاري، الناشر: دار الفكر، الطبعة: الأولى، 1422هـ. مرعاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، تأليف: عبيد الله بن محمد المباركفوري، الناشر: إدارة البحوث العلمية والدعوة والإفتاء، الطبعة: الثالثة - 1404 هـ. توضيح الأحكام مِن بلوغ المرام، تأليف: عبد الله بن عبد الرحمن بن صالح البسام، الناشر: مكتبة الأسدي، مكة المكرّمة الطبعة: الخامِسَة، 1423 هـ - 2003 م. فتح ذي الجلال والإكرام، شرح بلوغ المرام، تأليف: محمد بن صالح بن محمد العثيمين، الناشر: المكتبة الإسلامية، تحقيق: صبحي بن محمد رمضان، وأُم إسراء بنت عرفة. منحة العلام في شرح بلوغ المرام، تأليف: عبد الله بن صالح الفوزان، الناشر: دار ابن الجوزي الطبعة: الأولى ، 1427 هـ 1431هـ.