عَنْ جَابِرٍ رضي الله عنه قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ وَفَاتِهِ بِثَلَاثٍ يَقُولُ: «لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ بِاللهِ الظَّنَّ».
از جابر رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت: سه روز قبل از وفات رسول الله صلیاللهعلیهوسلم از ایشان شنیدم که فرمود: «لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ بِاللهِ الظَّنَّ»: «هیچیک از شما نمیرد مگر آنکه نسبت به الله گمان نیک داشته باشد».
به روایت مسلمدرجهصحیح است
شرح
پیامبر صلیاللهعلیهوسلم مسلمانان را تشویق می‌کند که نمیرند مگر درحالی‌که نسبت به الله گمان نیک دارند؛ به این صورت که هنگام جان سپردن، جانب امید را غالب گردانند که الله آنها را مورد رحمت و عفو خود قرار خواهد داد، زیرا ترس از این جهت مطلوب است که باعث نیکو کردن اعمال می‌شود اما در چنین وضعیتی که هنگام جان سپردن است، دیگر موقعیت انجام عمل نیست، بنابراین امر مطلوب غلبهٔ امید و رجا است.
فواید
- اشتیاق پیامبر صلیاللهعلیهوسلم برای راهنمایی امتش و دلسوزی فراوان ایشان برای امتش در همهٔ احوالش؛ چنانکه حتی در بیماری وفات هم امتش را نصیحت نموده و به راه‌های نجات راهنمایی می‌کند.
- طیبی می‌گوید: «هم اکنون اعمالتان را نیکو سازید تا در هنگام مرگ گمانتان به الله نیکو گردد، زیرا کسی که پیش از مرگ عملش بد باشد، هنگام مرگ نیز گمانش بد خواهد شد.
- کامل‌ترین احوال بنده، رعایت اعتدال و میانه‌روی در بیم و امید و غلبهٔ محبت است؛ زیرا محبت همان مَرکَب است و امید همان حادی و آوازه‌خوان شتران است و ترس همان راننده؛ و الله متعال است که با منت و کرم خود به مقصد می‌رساند.
- برای کسی که نزدیک شخص در حال مرگ است، شایسته است که جانب امید و حسن ظن را برای او غالب گرداند، زیرا در این حدیث آمده که ایشان صلیاللهعلیهوسلم سخن مذکور را سه روز پیش از وفاتشان بیان کردند.
مرجع
صحيح مسلم (4/ 2205) (2877). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 333). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 509). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 398).