آداب قرائت قرآن و قاريان آن

رسول الله صلی الله علیه وسلم از ابن مسعود رضی الله عنه می خواهد که برای او قرآن بخواند. ابن مسعود در پاسخ به این درخواست می گوید: ای رسول خدا، چگونه برای تو قرآن بخوانم حال آنکه قرآن بر تو نازل شده است؟ تو از من به آن داناتری؛ بنابراین رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «من دوست دارم آن را از کسی جز خود بشنوم». به این ترتیب ابن مسعود سوره ی نساء را آغاز می کند تا اینکه به این آیه ی بزرگ می رسد: «فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا»: «و [حال و روزِ ناباوران] چگونه باشد آنگاه که از هر امتی شاهدی را [که پیامبر همان امت باشد] به میان آوریم و تو را [نیز ای پیامبر، درباره ابلاغ پیام الهی] بر اینان گواه آوریم؟». یعنی حال و وضع تو و حال و وضع آنها چگونه خواهد بود؟ اینجاست که رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «کافی است». خواندن را متوقف کن. ابن مسعود رضی الله عنه می گوید: وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم چنین گفت، به ایشان نگاه کردم که از روی دلسوزی و رحمتی که نسبت به امتش داشت، اشک از چشمانش سرازیر بود.

صحيح البخاري (6/ 196) (5050). صحيح مسلم (1/ 551) (800). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (7/ 133). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 515). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 402). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 342).

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم کسی را که قرآن را آموخته و به تلاوت آن خو گرفته است - چه از روی مصحف و چه از حفظ - به صاحب شترانی تشبیه کرده‌اند که زانویشان با طناب بسته شده است. اگر مراقبشان باشد، می‌تواند آنان را نگه دارد و اگر زانوبندشان را باز کند، می‌روند و رها می‌شوند. به همین ترتیب، اگر صاحب قرآن به تلاوت آن مداومت ورزد، آن را به یاد می‌آورد و اگر آن را رها کند، فراموش می‌کند. پس تا زمانی که مراقبت و تکرار باشد، حفظ نیز باقی است.

1. این حدیث به مراقبت و تلاوت مستمر قرآن تشویق می‌کند و از در معرض فراموشی قرار دادن آن برحذر می‌دارد.
2. مداومت بر خواندن قرآن، زبان را به آن روان و تلاوت را آسان می‌سازد. اما اگر آن را رها کند، خواندن بر او سنگین و دشوار می‌شود.
3. قاضی [عیاض] می‌گوید: منظور از «صَاحِبُ الْقُرْآنِ» کسی است که به آن خو گرفته است، زیرا «مصاحبت» به معنای «خو گرفتن» است. مانند اینکه گفته می‌شود: فلانی «صاحب» (هم‌نشین و دوست) فلانی است، و گفته می‌شود: «اصحاب بهشت» و «اصحاب دوزخ».
4. یکی از شیوه‌های دعوت، آوردن مثال است.
5. ابن حجر می‌گوید: شتر به این دلیل به طور خاص ذکر شده است که در میان حیوانات اهلی، رمنده‌ترین است و بازگرداندن آن پس از رمیدن، دشوار است.

صحيح البخاري (6/ 193) (5031). صحيح مسلم (1/ 543) (789). شرح صحيح مسلم، للنووي (6/ 77). فيض القدير شرح الجامع الصغير، لعبدالرؤوف المناوي (3/ 3). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (13/ 12).

تا زمانی قرآن بخوانید که قلب های تان را به یکدیگر نزدیک می کندو در مورد معانی آن اتفاق نظر دارید؛ و زمانی که در فهم معانی آن دچار اختلاف و مشکل شدید، پراکنده شوید؛ تا مبادا اختلاف موجود منجر به شر گردد؛ و احتمال دارد به این معنا باشد: به آیات محکم آن تمسک جویید؛ و چون با آیات متشابه مواجه شدید که موجب اختلاف هستند، از فرورفتن و تعمق در آنها خوداری کنید؛ همچنان که احتمال دارد مراد از آن: امر به قرائت قرآن تا زمانی باشد که نشاط و علاقه وجود دارد؛ و اینکه به هنگام خستگی تا به دست آمدن نشاط دوباره قرائت نشود؛ چنانکه این مساله در مورد نماز هم صادق و وارد می باشد. و احتمال معنای اول بیشتر است.

- صحيح البخاري، نشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422ه. - صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت. - إرشاد الساري لشرح صحيح البخاري، لأحمد بن محمد بن أبى بكر بالقسطلاني المصري، الناشر: المطبعة الكبرى الأميرية، مصر، الطبعة: السابعة، 1323 هـ. - المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، للنووي، نشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت، الطبعة: الثانية، 1392ه. - شرح صحيح البخاري لابن بطال، تحقيق: أبي تميم ياسر بن إبراهيم، نشر: مكتبة الرشد، الرياض-السعودية، الطبعة: الثانية 1423ه، 2003م. - التوشيح شرح الجامع الصحيح, عبد الرحمن بن أبي بكر، جلال الدين السيوطي, المحقق: رضوان جامع رضوان, مكتبة الرشد - الرياض, الطبعة: الأولى، 1419 هـ - 1998 م.

گروهی از صحابه در کنار درِ خانه رسول الله صلی الله علیه وسلم نشسته بودند و در رابطه با مسأله ای با یکدیگر اختلاف نمودند. در برخی از روایات آمده که آنها در خصوص تقدیر با یکدیگر اختلاف نمودند. هریک برای سخن خود به آیه ای از کتاب الله استناد می نمود. چون رسول الله صلی الله علیه وسلم سخنان آنان را شنید، درحالی نزد آنان رفت که از شدت خشم صورتش قرمز شده بود، گویا آب انار بر صورت ایشان ریخته بودند؛ و به آنها فرمود: آیا هدف از آفرینش شما، این اختلافات و درگیری ها و جدال پیرامون قرآن است؟ یا الله شما را به چنین کاری فرمان داده است؟ مقصودشان این بود که هیچیک از این دو هدف آفرینش شما نیست بنابراین نیازی به این چیزها نیست. و به آنها خبر می دهد که دلیل گمراهی امت های گذشته چنین مواردی بوده است؛ سپس آنها را به چیزی ارشاد و راهنمایی می کند که صلاح و رشد آنها در گرو آن است و می فرماید: آنچه الله شما را بدان فرمان داده انجام دهید و از آنچه نهی نموده دوری کنید؛ این چیزی است که بخاطر آن آفریده شده اید و نفع و صلاح شما در همین است.

- مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقيق: شعيب الأرنؤوط - عادل مرشد، وآخرون، نشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة: الأولى، 1421هـ - 2001م. - سنن ابن ماجه، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء الكتب العربية - فيصل عيسى البابي الحلبي. - السنة، لابن أبي عاصم، ومعه ظلال الجنة، تحقيق: محمد ناصر الدين الألباني، نشر: المكتب الإسلامي – بيروت، الطبعة: الأولى، 1400ه. - مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، لعلي بن سلطان الملا الهروي القاري، الناشر: دار الفكر، بيروت – لبنان، الطبعة: الأولى، 1422هـ - 2002م. - مشارق الأنوار الوهاجة ومطالع الأسرار البهاجة في شرح سنن الإمام ابن ماجه, محمد بن علي بن آدم بن موسى, دار المغني، الرياض - المملكة العربية السعودية, الطبعة: الأولى، 1427 هـ - 2006 م. - حاشية السندي على سنن ابن ماجه: كفاية الحاجة في شرح سنن ابن ماجه, محمد بن عبد الهادي التتوي، أبو الحسن، نور الدين السندي, دار الجيل - بيروت، بدون طبعة.

صحابه رضی الله عنهم ده آیه قرآن را از رسول الله صلی الله علیه وسلم فرا می‌گرفتند و پس از آن به سراغ آیات بعدی نمی‌رفتند تا آنکه علم این ده آیه را بیاموزند و به آن عمل کنند، درنتیجه علم و عمل را با هم یاد گرفتند.

1. فضیلت صحابه رضی الله عنهم و توجه آنان به آموزش قرآن.
2. آموختن و فراگیری قرآن با علم و عمل به آن است نه فقط قرائت و حفظ آیات.
3. علم باید پیش از گفتار و کردار باشد.

مسند أحمد (38/ 466) (23482).