فضيلت دعا

دعای مسلمان در حق برادر مسلمانش و در غیاب او و درحالی که نمی داند، نزد الله متعال مستجاب و پذیرفته است. بنابراین چون مسلمانی برای برادر مسلمانش دعا کند، مَلَکی از ملائکه بالای سر او ایستاده و در پاسخ دعای او می گوید: آمین؛ و در ادامه برای او دعا می کند: به مانند خیری که برای برادرت خواستی، برای تو باشد.

صحيح مسلم (4/ 2094) (2733). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 585). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 1018). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (6/ 48). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (17/ 510).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که دعا همان عبادت است، بنابراین واجب است که همهٔ آن خالصانه برای الله باشد، چه این دعا، دعای خواستن و طلب کردن باشد، چنانکه از الله منفعتی بخواهد یا دفع زیانی دنیوی یا اخروی طلب کند؛ یا آنکه دعای عبادت باشد یعنی هر گفتار و کردار ظاهری و باطنی که الله آن را دوست دارد، از عبادات قلبی یا بدنی یا مالی. سپس پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بر این سخن‌شان به این آیه استدلال می‌کند که الله تعالی می‌فرماید: {ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} (مرا به دعا بخوانید، تا [دعای] شما را اجابت کنم. کسانی که از عبادت من سرکشی می‌کنند، به زودی با خواری به جهنم وارد می‌شوند).

1. دعا اصل عبادت است و نباید آن را برای غیر الله انجام داد.
2. دعا دربردارندهٔ حقيقت عبوديت و اعتراف به بى‌نيازى و قدرت پروردگار است و همچنين اظهار نيازمندى بندگان به اوست.
3. وعید شدید، جزای استکبار و سرکشی از عبادت الله و ترک دعای اوست و کسانی که از خواندن و دعای الله تکبر می‌ورزند، خوار و حقیر وارد دوزخ می‌شوند.

سنن أبي داود (2/ 603) (1479). سنن الترمذي (5/ 292) (3247). سنن ابن ماجه (5/ 5) (3828). مسند أحمد (30/ 297) (18352). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، للبسام (7/ 546). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 416). فتح ذي الجلال والإكرام، لابن عثيمين (6/ 480). سبل السلام بشرح بلوغ المرام، للصنعاني (2/ 707).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته که نزد الله چیزی در عبادات بهتر از دعا نیست؛ زیرا اعتراف به بی‌نیازی الله سبحانه وتعالی و اعتراف به ناتوانی و نیازمندی بنده است.

1. فضیلت دعا و اینکه هرکس الله را به دعا بخواند او را بزرگ داشته است و اقرار کرده که او سبحانه وتعالی غنی و بی‌نیاز است، زیرا کسی فقیر را به دعا نمی‌خواند؛ و اعتراف به این است که او شنواست، زیرا کسی ناشنوا را به دعا نمی‌خواند؛ و اینکه او کریم است، زیرا کسی بخیل را به دعا نمی‌خواند؛ و اینکه او رحیم است، زیرا کسی بی‌رحم را به دعا نمی‌خواند؛ و اینکه او قادر است، زیرا کسی عاجز را به دعا نمی‌خواند؛ و اینکه او نزدیک است، زیرا دور نمی‌شنود؛ و دیگر صفات جلال و جمال برای الله سبحانه وتعالی را که در خود دارد.

سنن الترمذي (5/ 385) (3370). سنن ابن ماجه (5/ 6) (3829). مسند أحمد (14/ 360) (8748). توضيح الأحكام من بلوغ المرام، للبسام (7/ 546). منحة العلام في شرح بلوغ المرام، لعبد الله الفوزان (10/ 416). فتح ذي الجلال والإكرام، لابن عثيمين (6/ 481). سبل السلام بشرح بلوغ المرام، للصنعاني (2/ 707).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر داده‌اند که عمل میت با مرگ او قطع می‌شود و پس از مرگش دیگر ثوابی برایش نوشته نمی‌شود مگر از این سه طریق؛ زیرا او خود سبب آن بوده است: نخست: صدقه‌ای که ثوابش جاری و مداوم باشد و قطع نشود مانند وقف و ساختن مساجد و حفر چاه و مانند آن. دوم: علمی که مردم از آن سود ببرند مانند نوشتن کتاب‌های علمی یا آموزش چیزی به کسی که پس از فوت وی آن را منتشر کند. سوم: فرزند صالحی که برای والدین خود دعا کند.

1. علما بر این مهم اتفاق نظر دارند که ثواب این موارد پس از مرگ انسان به او می‌رسد: صدقهٔ جاریه و علمی که مثمر ثمر و مفید باشد و دعا؛ و در احادیث دیگر حج هم ذکر شده است.
2. این سه به صورت مشخص در این حدیث ذکر شده‌اند زیرا اصول خیر هستند و غالب کارهایی که اهل فضل برای بقای پس از خود انجام می‌دهند، همین کارهاست.
3. هر علمی که مفید باشد اجر دارد، اما در راس این علوم و قلهٔ آنها، علم شرعی و علوم پیش‌نیاز آن است.
4. علم، سودمندترین این سه مورد است، زیرا انسان از علمی که می‌آموزد سود می‌برد. علم باعث حفظ شریعت است و عموم مردم از آن سود می‌برند و فراگیرتر است، زیرا از علمی که در حال حیات داشته‌ای و پس از وفات انسان باقی مانده، استفاده می‌شود.
5. تشویق به تربیت فرزندان صالح؛ زیرا آنها هستند که در آخرت به پدران خود سود می‌رسانند و یکی از سودهایی که از فرزند صالح می‌رسد این است که برای والدین خود دعا می‌کنند.
6. تشویق به نیکوکاری به والدین پس از مرگ آنان که از مصادیق نیکوکاری است که خود فرزند از آن سود می‌برد.
7. دعا برای میت سودمند است حتی اگر از سوی کسی جز فرزند باشد، اما اینکه در حدیث مذکور مشخصا از فرزند نام برده شده، به این دلیل است که غالبا تا وقتی فرزند زنده است برای شخص دعا می‌کند.

صحيح مسلم (3/ 1255) (1631)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (28/ 413).